Otan súıgen ulandy súı

Elimen etene Elbasy Qazaq elinde bıylǵy Astana kúni mereıli merekege ulasty. Elbasy Nursultan Ábishuly Na­zarbaevtyń 70 jyldyq mereıtoıy Astana kúnimen qatar keldi. Arqa jerindegi qos mereke baıtaq eli­miz­diń esten ketpes dúbirli dýmanyna aınaldy. Búgin tańda Elbasymyz búkil dúnıejúzi tanyǵan qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Ult kó­semi, túrki áleminiń kóshbasshysy. “Eldiń atyn er shyǵarady”. Halyq danalyǵynyń saltanat quryp otyrǵanyna budan asqan qandaı ýáj kerek. Eń bastysy, bıylǵy Astana kúniniń qaıtalanbas erek­sheligi – Elbasynyń toıy ústinde dańǵaza, maq­taý sózderge oryn be­rilmeýi bolyp tabylady. Oǵan bel­gili dárejede Prezıdenttiń ózi al­dyn-ala eskert­ken kishipeıildiligi jáne tereń mádenıettiligi sebepshi bolǵany aıdan anyq. Al Elba­sy­myz týraly az da saz sózdi bedeldi shet mem­leket basshylary oryndy keltirip, Astanadaǵy qos merekeni gúl-gúl jaınatty. Reseı prezıdenti D. Medvedev, Ýkraına prezıdenti V. Iаnýkovıch Elbasymyzdy quttyqtaý sózin qazaq tilinde aıtyp jetkizdi. Qazaq eline, tiline degen qurmet osyndaı-aq bolar. Álemniń belgili saıası qaırat­ker­­leriniń biri Gans-Dıtrıh Gen­sher Elbasymyzdy quttyqtap tu­ryp: “Tarıhtaǵy sizdiń beıneńiz qolyńyzda bar atom qarýynan bas tartyp, beıbitshiliktiń memlekettik qaıratkerine aınalǵanyńyzdy eske salyp turady. Bul ustanym ónege bolyp tabylady jáne úlgi alýǵa laıyqty” – dese, Izraıl prezı­denti Shımon Peres: “Siz ózińizdi uly qurylysshy, týabitti kóshbas­shy jáne dana strateg retinde ta­nyttyńyz” dep túıindedi. Iordanııa astanasy Ammannyń ortalyq kóshesine Elbasymyz N. Á. Nazarbaevtyń aty berildi. Túrik eli óz astanasy Ankarada Nursul­tan Ábishulyna eskertkish ornatty. N. Nazarbaev týraly sheteldik avtorlar daıyndaǵan kitaptyń tusaýkeseri AQSh-ta ótti. Tuńǵysh Elbasymyzdyń san qyrly qaırat­kerligin, jańashyl eren tulǵa bo­lyp tanylǵanyn ashyp kórsetýge, tereń qurmetke laıyq ekenin pash etken basqa da halyqaralyq, qo­ǵam­dyq sharalar tizimin budan ári jalǵaı berýge bolady. Osyndaı bir sátterde tarıhqa kóz salý da artyq bolmas. Atam qazaq: “Eki ret kóshý – bir jutpen teń” dep túıindegen. Al Qazaqstan Respýblıkasynyń astanasynyń Almatydan Aqmolaǵa qonys aýdarýy qaıdan ońaı bol­syn... Alǵashynda qıynshylyqtar, qaýyrt sharýa bastan asyp jatty. Aldymen memlekettik organdardy kóshirip ákelip ornalastyrý isi qol­ǵa alyndy. Ol úshin zamanaýı úı-jaı jetpeı jatty. Biraq onyń birazy ǵylymı negizdelgen joba­lyq-smetalyq qujattarǵa saı ja­ńadan shapshańdata salyna bastady. Qurylysshylar táýligine eki, úsh aýysym boıynsha eńbek kórigin qyzdyra tústi. О́ndiristik, áleýmet­tik, mádenı-turmystyq nysandar kún qurǵatpaı salynyp, biriniń so­ńynan biri paıdalanýǵa beriletin. 1997 jyldyń 7 qarashasynda memlekettik rámizderdi Almatydan Aqmolaǵa jetkizip, ornalas­tyrý Prezıdent kúzetiniń basshysy Sát Toqpaqbaevqa tapsyryldy. Osy­dan kóp keshikpeı, 8 jeltoqsanda QR Parlamenti túgel quramymen arnaý­ly poıyzben Almatydan As­tanaǵa kósh túzedi. Al 10 jeltoq­san­da (1997 jyly) Elbasy N.Á.Na­­­­­zar­baevtyń Aqmola qalasyn Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń astanasy dep jarııa­la­ǵan Jarlyǵy kúshine engen kún edi. 1997 jylǵy 10 jeltoqsan kúni qalanyń jergilikti turǵyndary qazaq astanasynyń týǵan kúnin jarqyraǵan aspan astynda, maı toń­ǵysyz aýa raıynda qarsy al­ǵandaryna aıta qalarlyqtaı tań­danys tanytty. Sonyń aldyndaǵy bet qaryǵan 25-30 gradýs aıazdyń taban astynda jumsaryp sala berýi – sırekteý kezdesetin qubylys bolsa kerek. Turǵyndar muny qa­zaq halqy úshin ıgiliktiń basy dep tanyp, jaqsy yrymǵa jorydy. Sodan bergi ótken ýaqyt halyqtyń bul sáýegeıligin shyndyqqa ulas­tyryp keledi. Myń da bir márte táýbe eteıik, aǵaıyn! Sonymen, Parlament depýtat­tary – bizder jataqhanada jatyp, Parlament ǵımaratyn jóndeý jumystary bite qoımaǵasyn, onyń jarym-jartylaı salynyp bolǵan, syry keppegen bólmelerinde oty­rys, jınalys ótkizip, jumysqa kiristik. Kirip-shyqqanda keńse ishin­degi áli tóselip bitpegen eden jap­qyshtaryn attap ótetinbiz. Kó­shede asfalt tóselip, abattandyrý jumystary da qabat júrgizilip jatty. Prezıdent saraıynyń kúmbezdi zalynda Qazaqstan halqyna elimiz­diń jańa Astanasy týraly úndeýdi qabyldadyq. Sol qarsańda Parla­ment el astanasyn Almatydan Aq­molaǵa kóshirýdi naqty iske asyrýǵa baılanysty Qazaqstan halqyna qabyldanǵan úndeýge: Elbasymyz N.Á.Nazar­baev, QR Premer-Mı­nıstri N.Balǵymbaev, Senat tóraǵasy О́.Baıgeldı, Májilis tóraǵasy M.Ospanov qol qoıdy. Qalanyń jergilikti turǵyndary Aqmolanyń elimizdiń asta­nasyna aınalǵanyn qýanyshpen qabyl­dady. Arqanyń darhan dastarqany keńinen jaıyldy, aq tilekter aǵyl­dy, aq túıeniń qarny jaryl­dy. Mine, sodan beri on eki jyl ýaqyt ótip barady. On eki jylda barlyq qıyn­shy­lyqtar da, ártúrli kertartpa baı­balam salýshylyq ta artta qalyp otyr. Arqanyń kindiginde orna­las­qan Aqmola Astana qalasyna, ulan-baıtaq qazaq eliniń elorda­syna aınaldy. Tek aty emes, zaty tanymastaı ózgerdi. Sebebi, Astana – tolassyz túleý, damylsyz damý ústindegi elordamyz. Bul tarıhı jasampaz uly istiń uıytqysy da, dem berýshisi de, sáýletshisi de Mem­leket basshysy Nursultan Na­zar­baevtyń tikeleı ózi ekenin atap aıtqan jón. Jańa álemdegi jańa Qazaqstan qanshalyqty tez de laı­yqty oryn taýyp, qanatyn keńge jaıa tússe, Astana da sondaılyq qarqynmen damýda. Astana baıtaq Qazaqstanymyzdyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń qýatty lokomotıvi rólin atqarýda. Sóıtip, zamanaýı ónerkásip, ǵylym jáne mádenıet ortalyǵyna, turǵyndar­dyń ómir súrýine qolaıly mekenge aınalýda. Al jylyna qanshama otbasylar keń, qolaıly jaǵdaı týǵyzylǵan jańa páterlerde qonys toıyn ót­ki­zip jatyr deseńizshi. Pıramıda, Han shatyr, Táýelsizdik saraıy, t. b. tárizdi qurylys nysandaryna sheteldik qonaqtardyń ózderi tańdaı qaǵyp qalady. Memlekettik “Jasyl el” baǵdarlamasyna saı atqarylyp jatqan jumystardyń qarqyny eren de bólek. Astana kisi qyzyǵarlyqtaı qarqynmen damyp, kórkeıe túsýde. Sóz oraıynda ózindik oı-pikir­lerdi ortaǵa salsaq deımin. Birin­shi, Astana elimizdiń ákimshilik or­ta­­lyǵy bolyp qalmaı, eldiń rý­hanı astanasyna aınalýy kerek. Osy oraıda Astana ulttyq ıntel­lı­gen­sııanyń órkendi ordasy ró­line kó­terilse degen úmitimizdi ja­syr­maı­myz. Ekinshiden, qalada salynyp jat­qan qurylys aýqymy keń eke­nine daý joq jáne buǵan súısinesiz. Súısine otyryp, ǵı­­ma­rattar tur­ǵyzý barysynda qazaq­tyń ulttyq sáýlet óner úlgilerin keńirek qol­da­nysqa engizse degen tilegimizdi bildiremiz. Astana óziniń mereıli mere­kesimen tól tarıhymyzǵa jarqyn better qosary haq. О́ıtkeni, jańa Astananyń bastaýshysy – Elba­sy, qoldaýshysy – el-jurty. О́ser el Astanaǵa qarap boı túzer. Meniń ózim Nursultan Ábish­ulymen QR Parlament Senatynyń depýtaty bolyp saılanǵan jyl­dary qoǵamdyq-memlekettik jumys babymen jıi-jıi júzdestim, ol kisiniń aqyl-keńesterin óz qula­ǵym­men estip bildim. Endi osy jó­ninde az-kem toqtalsam deımin. Qazaqstan Respýblıkasy Par­la­mentine Senat depýtaty bolyp saılandym. Árıne, saıası dodada atyń ozyp jatsa, qýanasyń. Dos-jarandar, aǵaıyn týystar jan-jaq­tan quttyqtap jatyr. Sóıt­kenshe bolǵan joq, qolyma Prezı­denttiń qoly qoıylǵan quttyqtaý jedelhaty tıdi. Prezıdentimiz N. Á. Nazarbaevtyń aq bata, aq tilekti bul haty meni budan saıyn eseıte, aqyl-oıyma tyń kúsh qosa berdi. Senattyń alǵashqy otyrysyna kóterińki kóńilmen qatystym. Oty­rysta uıymdastyrý máselesi qaraldy. Májiliske Elbasynyń ózi qatysyp otyrdy. Osy otyrysta Parlament Senatynyń basshy or­gan­dary saılanyp, tóraǵasy bolyp О́mirbek Baıgeldi, basqa komıtet tóraǵalarymen qatar Senattyń aı­maqtyq damý jáne ózin-ózi basqarý komıtetiniń tóraǵalyǵyna meniń saılanǵanym jarııa etildi. Sonda Elbasy: “Senatty basqarýdy О́me­keńderge tapsyrdyq qoı”, – dep ádemi jymıyp ótti. Tapqyr ázili zaldy bir silkintip tastady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Senatory retinde Prezıdenttiń qabyldaýynda birneshe ret boldym. El men jerdiń, Mańǵystaýdyń ekonomıkalyq-áleýmettik damý má­selelerin kóterdim. Aıtalyq, Mań­ǵystaý munaı óńdeý zaýytyn salý jáne Túrkimenstanǵa temir jol tartý týraly máseleni 90-shy jyldardyń ortasynda, eldegi aýyr ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramastan qozǵaǵan edim. Sonda Elbasy: – О́mirzaq, ár máseleniń de kezi keledi. Zaýytty da, temir­joldy da (Túrkimenııaǵa) salamyz, – degen edi. Elbasymyz aıtqany aınymaı keldi. Bul kúnderi jurtshylyq kýá, Qazaqstan-Túrkimenstan-Iran te­mirjol tarmaqtarynyń qurylysy oıdaǵydaı júrip jatyr. Al munaı óńdeý zaýytyn Jańaózen qalasy irgesinde salý qolǵa alynbaqshy. Bıylǵy 9 maýsymda Elbasy Mań­ǵystaýǵa jumys saparymen kel­di. О́lkemizge kelgen N. Á. Na­zar­­baevtyń árbir is sapary úlken merekege, halyqtyń shynaıy yqy­lasyna ulasatyn dástúr qalyp­tas­qan. О́ıtkeni, Memleket basshysy túıini qıyn máselelerdi sheship beredi. Sońǵy kezdesýimizde men mań­ǵystaýlyqtar atynan quttyq­tap, sóz sóıledim. Elbasyna ózim­niń úsh maqsat-muratymdy jetkiz­dim. Dúnıe júzinde iri-iri elder jáne mıllıardtaǵan halqy bar memleketter ómir súrýde. Al 16 mıl­lıon halqy bar qazaq eli dúnıejúzilik saıasatqa yqpal ete ala ma? Aqqaptal saıasatkerler qazaq elimen sanasar ma degen sııaqty, t.b. sanalýan suraýlar meni mazalaıtyn. Az qazaq Eýropanyń tórine shyǵyp, tóbe bı bola alar ma? Azýyn aıǵa bilegen AQSh pre­zıdenti syılap, sanasatyn dúnıe­júzilik saıasatta yqpal eterlik pikir aıtar qazaqtan ul týar ma eken? Damyǵan Túrik dúnıesi túgel moıyndar dara tulǵa qazaǵymnan shyǵar ma eken? Osy murattardy kórýdi myń ólip, myń tirilgen qazaqtyń mańdaıyna jazar ma eken? – dep oılaýshy edim. “Tas ǵasyr” men “bas ǵasyrdyń” arasy qas-qaǵym sát eken demekshi, bul mu­rattarym iske asyp, az qazaq damyǵan memleket basshylary den qoıatyn pátýaly oı qozǵaıtyn, dúnıejúzi tanyǵan abyroıly elge aınaldy. Osynyń bári sizdiń arqańyz, qymbatty Nursultan Ábish­uly, dep Elbasyna tilektes­tigimdi jetkizdim. Sonda N. Á. Nazarbaev jarqyn júzimen: – Armanyńnyń bári orynda­lypty ǵoı, – dedi. Elbasy lebizi meni marqaıtyp, jigerimdi janı, kó­kirek saraıymdy sergitip tastady. Mynany batyl ataǵan jón. El­basymyz Mańǵystaý ólkesiniń eko­nomıkalyq-áleýmettik damý prob­lemalarymen úzdiksiz aınalysady. Nursultan Ábishulynyń arqasynda oblysymyz dúnıejúzilik daǵdarys­­qa qaramastan qadaý-qadaý ekono­mıkalyq jetistikterdi enshileýde. Túbegimizde respýblıka halqynyń 2 paıyzyndaı turǵyn halyq bar. Al sol quramymen respýblıkalyq ónimniń 15 paıyzynan astam óndi­ristik ónim berip otyr. Jańadan “Aqtaý-Sıtı” qalasy, Munaıly aýdanynyń jańa ortalyǵy salyn­baqshy. Kendirli aımaǵynda Qazaq­stannyń jańa demalys aımaǵy, halyqaralyq áýejaı, t. b. ondaǵan zaýyt, fabrıkalar ólkeniń áleýe­tin arttyrady. Osy ádemi ótken toıdan túıge­nimiz, Qazaqstannyń kósegesin kó­gerter kúsh – bilimdi jastar. Eli­miz “Bolashaq” memlekettik baǵdar­lamasyn iske asyrýda tabyssyz emes. Kúni keshe Astana kúni qar­sa­ńynda jańa úlgidegi, dúnıejú­zin­degi ataqty ýnıversıtetterden artyq bolmasa kem bolmas “Nazar­baev ýnıversıteti” ashyldy. Bi­ryń­ǵaı ult­tyq testileý qorytyn­dysy boı­ynsha Mańǵystaý oblysy bıyl el boıynsha birinshi orynǵa kóterildi. Sóıtip, ózge oblys, ólkelerden qara úzip, Mańǵystaý oblysy órleý kórsetkishi, bilimdilik deńgeıi jó­ninen alǵashqy oryndarǵa kóte­ril­di. Al jartyaral óńiriniń bola­sha­ǵy budan da zor, budan da jarqyn. N.Á.Nazarbaev syndy kósh­bas­shysy bar halyq – qaharman ha­lyq, baqytty halyq. Otan súıgen ulandy súı, ardaqta, aǵaıyn! Astana kúni toıynan túıgen túı­inderimiz ben tujyrymdary­myz­dyń bir parasy osylar edi. О́mirzaq OZǴANBAEV, Mańǵystaý oblysy ákimi janyndaǵy ardagerler keńesiniń tóraǵasy, tarıh ǵylymdarynyń doktory.