О́mir men ólim ortasynda júrip jaralylardy qutqarǵan jandardy da umytpaıyq

Búkildúnıejúzilik Qyzyl Krest uıymy ózderiniń “Florens Naı­tıngeıl” medalimen medbıkelerdi Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy eren erlikteri men qaıtpas qaısar­lyq­tary úshin marapattaǵan. Sol jo­ǵary deńgeıdegi nagradany ıelen­gen 780 medbıkeniń arasynda qazaq­standyq qyzdar da az emes. О́lim men ómir egesken qan maıdan alańynan aýyr jaralanǵan 480 qyzyl ásker men ofıserdi alyp shyqqan med­bıke, kókshetaýlyq M.Smırnova-Kýharskaıa jóninde atap aıtý qajet. Ol joǵarydaǵy nagra­danyń ıesi. “Florens Naıtıngeıl” medalin alǵandar arasynda sondaı-aq shym­kenttik R.Isqaqova, jambyldyq A.Dmıtrıenko, Aqmola oblysynan V.Shırokaıa jáne pavlodarlyq A.Dmıt­rıeva sııaqty áskerı med­bıkeler de bar. Árıne, qarshadaı qyzdardyń jaý­­ǵa degen yza-kegi olardyń boı­laryna erekshe kúsh-qýat, lúpildep soqqan judyryqtaı júrekterine jalyndaǵan jiger berip, atpaldaı azamattardy arqasyna salyp, urys dalasynan alyp shyǵýy Jeńiske degen qudiretti senimniń jemisi ekendigi sózsiz. Adam balasy tózgisiz aýyrtpalyqqa qaramaı soǵystyń bitýin jaqyndatýǵa orasan zor úles qosqan medbıkeler arasynda qaza bolǵan, habarsyz ketken jáne bir­ne­she ret aýyr jaralanǵandar da óte kóp bolǵan. Statıstıkalyq derek­ter­ge qaraǵanda, tek 1941-1943 jyl­dar aralyǵynda qanquıly shaıqas­tar­da qaza tapqan olardyń sany –– 22591-ge jetken. Aıtýǵa tym ońaı ári jutań sıfrlardyń sońynda qanshama qyrshynynan úzilgen qyzǵaldaq taǵdyr, ata-analardyń qasiret-qaıǵysy men kóldeı kóz jasy jatyr deseńizshi?! Bizdiń elimizde eń alǵash ret ás­kerı medısına tarıhyn zertteýmen aınalysqan Qazaqstan Respýblı­kasy densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, medısına ǵylymdarynyń kandıda­ty Márııash Jaqypovanyń esimi búginde kópshilikke jaqsy tanys. Jo­ǵaryda keltirilgen tarıhı derek­ter Márııash Ábilqyzynyń “Tyl­daǵy Qazaqstan jáne Orta Azııa res­pýblı­kala­ryn­daǵy evakogospıtal­dar” atty kita­bynan alynyp otyr. Bul eńbektiń búginde elimizdiń tuń­ǵysh Prezıdenti murajaıynda saq­talyp, sonda turýy da kóp nárseden habar berse kerek. Shyn mánisinde de, bul ǵylymı-sa­raptamalyq tý­yn­dy soǵys tarıhyn­daǵy qundy má­li­met­terge baı jáne mazmuny da te­reń. Medısına mura­jaıynda uzaq jyldar basshylyq qyzmet atqarǵan bilikti mamannyń ómirinde 2005 jy­ly erekshe qýa­nysh­ty oqıǵa boldy. Memleket basshysy Nursultan Na­zar­baevtyń Márııash Ábilqyzyna joldaǵan quttyqtaý hatynda mynadaı jyly lebiz bar edi: “Siz sııaqty qaısar urpaqtyń ókilderi Otanǵa qaltqysyz qyzmet etýdiń úlgisi bola otyryp, bizdiń búgingi tańda jasampaz elde ómir súrýimizge, erkin memleket pen demokratııalyq qoǵam qurýǵa múmkindik berdi. Sizdiń búgingi kúni de óz úlgińizben jas ur­paq boıynda Otanǵa degen súıispen­shilik sezimi men atamekendi laıyqty qorǵaýdyń qasıetti paryzyn tárbıeleýdi jal­ǵastyryp kele jat­qanyńyz úshin shynaıy alǵy­symdy bildiremin”, – delingen bolatyn Elbasynyń qut­tyqtaý hatynda. Bir quptarlyǵy, bul eńbektegi ot-jalynǵa oranǵan urys dalasyn­daǵy medbıkelerdiń, sanıtarlyq nusqaýshylardyń, áskerı dáriger­lerdiń kózsiz batyrlyǵy týraly tyń derekter oqyrmandar tarapynan jo­ǵary baǵalandy. Onyń ózindik se­bepteri de bar. О́ıtkeni, bul týyndy Qazaqstannyń áskerı jáne azamat­tyq medısınasyndaǵy birikken is-sharalar tarıhy jóninde baıandaı­­­tyn birden-bir eńbek bolyp taby­la­tyndyǵyn elimizdegi áskerı tul­ǵa­lar, sala ǵalymdary atap kórsetedi. Qaraǵandy oblysy, Qazybek bı aýdanynyń Egindibulaq selosynda dúnıege kelgen, soǵys bastalǵanda mektep tabaldyryǵyn attap úlger­me­gen búldirshin qyz Márııashtyń eseıe kele adam janynyń arasha­sh­y­sy – dárigerlik mamandyqty tańdaýy­nyń salmaqty sebebi de mol boldy. – Bizdiń aýdannan maıdanǵa alǵash ret attanǵan 16 adamnyń biri – aýdandyq atqarý komıtetiniń bólim bastyǵy, meniń ákem – Ábil Jaqypov edi. Biz olardy jylap-eńi­rep, at-arbanyń sońynan kóp jerge deıin jaıaý erip otyryp, shyǵaryp saldyq. Aýdannyń Qaraǵandymen jol qatynasy – aptasyna bir ret keletin kishkene ushaq bolatyn. Onda máshıne degendi bilmeıtinbiz, kólik­ter tek at jáne ógiz arba ǵana edi. Aý­danǵa poshta ushaǵy qonǵanda odan tek jaýyngerlerden úshburyshty hat jáne “qara qaǵaz” keletin. Qaıǵyly habardy aýyl bastyqtary, úlken adamdar ár úıge jınalyp baryp, es­­tirtetin. Sodan, biz aýdannyń kish­ken­taı balalary bastary birikken kóp adamdy kórsek boldy, záremiz ushyp qorqatynbyz. Olar endi kim­niń úıine barar eken dep arttarynan baqylap, kózderine kórinbeı erip júrip, tek sol úıdiń esik-terezesinen syǵalap, eńirep jylap turatynbyz. Sonda bizder ylǵı: “Dárigerlik kómek kórsetilmeı dalada qaldy-aý, dári­gerler olardy nege ólimnen qut­qa­­ryp qalmady, dárigerler qasynda bolsa ólmes edi ǵoı. Olardyń aýzy­na sý tamyzyp, betterin eshkim jap­pady-aý”, degen sózderdi estıtinbiz. Osyndaı qaıǵyly kún bizdiń úıge de kelip jetti. Ákemizden qara qaǵaz aldyq, onda “habarsyz ketken, qaı jerde ólgeni belgisiz” dep jazylyp­ty. Sonda sheshem men ájemdi: “Men úlken bolyp boı jetsem, dáriger bo­lam, olardyń qaıda, qandaı jaǵ­daı­­da ólgenin, jaraly jaýyngerlerge kórsetilgen dárigerlik járdemderdi tekserem, jylamańdar”,– dep ju­batýshy edim, – deıdi Márııash Jaqypova ótken kúndi kúrsine eske alyp. Balalyq shaǵyndaǵy osy bir arman, ómirlik maqsat ony dári­ger­lik mamandyqty tańdaýǵa ıtermeledi. Eń basty ǵumyrlyq murat-múddesi habarsyz ketken asyl da ardaqty ákesi týraly naqty derek taýyp, onyń qaı jerde opat bolǵanyn bilý edi. Sondyqtan da, jumys isteı júrip kishkentaı eki balasyn jol­dasyna qaldyryp, eńbek dema­lys­tarynda birneshe jyl qatarynan Máskeý men Lenıngradta, ózge de qalalarda, Qorǵanys mınıstrliginiń áskerı-medısına muraǵatynyń óte qupııa materıaldaryn aqtaryp, jaralanǵan, joǵalǵan jaýyngerler tizimin shuq­shııa qaraıtyn. Qoljaz­b­a­larǵa toly dápterlerdiń ár betin ashqan saıyn habarsyz ketken, ábden saǵynyp, sarǵaıtqan ákesimen júz­desetindeı qobaljyp, qos jana­ry­nan aqqan jasy aldyndaǵy dápterge úzdiksiz tamǵanyn ózi de baıqamaı qalatyn-dy. “Úlken ókinishke qaraı, men qan­sha talpynyp, janym jaı tap­paı, qaıǵydan qan ishsem de jan ákem men jaqyn týystarym týraly eshbir de­rek tappadym. Biraq, osy muraǵattar­dan qazaqstandyq maıdan­ger-dári­ger­ler men medbıkelerdiń soǵys gospı­tal­daryndaǵy janqııar­lyq jumysta­ry týraly qundy má­li­met­ter jınap, eki kitapty jaryqqa shy­ǵardym. Maqsatym – qazaq­stan­dyq dári­ger­ler men medbıkelerdiń ot pen oqtyń ortasyndaǵy eren er­ligi el esinde máńgi qalsyn”,– deıdi ardager ana. Sonymen, Qazaqstan terrıto­rııa­syndaǵy evakogospıtaldardyń at­qarǵan qyzmetiniń tarıhyn zert­teýge qomaqty úles qosqan ǵalym bul baǵyttaǵy izdenisterin jasynyń ulǵaıǵanyna qaramastan áli de jal­ǵastyrýda. Mıllıondaǵan jan­dar­dyń ómirin ajdahadaı jalmaǵan joıqyn soǵys bitkeli, mine, 65 jyl. “Maıdandaǵy eń surapyl shaıqas – Stalıngrad úshin boldy. Jer-dúnıe órtke oransa da, adamdar ólimnen seskenbedi. Mine, osy bir sátterde aýyr jaraqat alǵan kóptegen sol­dattar ómirin qazaqstandyq medıkter – V.S.Gorgos, M.Matkarımov, M.D.Ismaǵulova, M.K.Ivanova jáne basqalar aman alyp qaldy”. Tarıhı derekter osylaı deıdi. Bul ómirden túıgeni kóp, taǵylymy mol ananyń óz otandastarynyń, soǵystan oralmaǵan áke arýaǵy aldyndaǵy taǵzymy, jas urpaqqa aıtar amanaty. Negizinde atamekendi týǵan anańdaı qasterlep, qadirleýdiń ozyq úlgisi osyndaı bolsa kerek. Baqyt BALǴARINA,Almaty.