Teatr: BÚGIN jáne ERTEŃ

Tolǵandyrar taqyryp Jalpy, sahna salasynyń jańa býynyn daıarlaý teatr ómirindegi ózekti máselelerdiń biri deýge bo­la­dy. Atalǵan máseleni de Elbasy udaıy nazarynda ustap, byltyrǵy kez­desýde Bilim jáne ǵylym mınıs­tr­­ligine Máde­nıet mınıs­trligimen bir­lesip, shyǵarma­shy­lyq jas­tar­dyń “Bolashaq” baǵ­dar­lamasy aıa­synda álemniń tań­daýly joǵary oqý or­yndary men sahnalarynda óz she­berligin shyń­daýǵa múmkindik alýyna jaǵdaı jasaýdy tapsyrǵan bolatyn. Elbasy tapsyrmasy tap-tuı­naq­taı oryndalyp, óner salasyndaǵy da­ryndy jastardyń memlekettik “Bolashaq” baǵdarlamasy arqyly alys jáne jaqyn shet elderde 2009-2011 jyldary uzaq merzimde (4-5 jyl) bilim alýlarynyń jospary bekitilip, ony tolyq kólemde qar­jy­landyrý máselesi sheshilgeni kóńil marqaıtýda. Sonyń ishinde alty basym mamandyqtar tizbesinde kı­nematografııa, rejıssýra, tea­trtaný, prodıýserlik is (art-me­ned­jment) mamandyqtarynyń engizilýi úlken jaqsylyq. Bul tóńirekte T.Júrgenov atyn­daǵy Ulttyq óner akademııasynda jyl sanap memlekettik bilim berý tap­syrysy boıynsha tegin bilim alatyn jastardyń qatary kóbeıip kele jatqanyn da aıta ketý kerek. Máselen, 2009-2010 oqý jylyna (shyǵarmashylyq mamandyqtar boıynsha) respýblıka boıynsha 600 oryn bólinse, sonyń 250-i osy oqý ornynyń úlesine tıip otyr. Hal­qymyzda “júırikten júırik ozar ja­rysqanda” degen sóz bar. Mem­le­ket tarapynan osyndaı múm­kin­dik­tiń usynylýy, birinshiden, jer-jerlerden daryndy jastardyń bir ortaǵa shoǵyrlanýyna jol ashyp berse, ekinshiden óz aralarynda shy­ǵarmashylyq báskelestiktiń kú­she­ıýine jaǵdaı týǵyzady. Nátı­jesinde “júzden júırik, myńnan tulpar” shyǵar has sheberlerdiń qatary kóbeıip keledi. Álbette, Qalıbek Qýanyshbaev, Serke Qojamqulov, Elýbaı О́mir­za­qov syndy daryndy sańlaqtar jol salyp bergen kıeli ónerdi jal­ǵas­ty­rýshy jas býynnyń, sonyń ishinde keleshek teatr rejıs­ser­le­riniń daıarlyq deńgeıin ult má­denıetiniń keleshek kókjıegimen sa­lystyrýǵa bolady. Sondyqtan teatr mamandaryn daıarlaý máselesi boıynsha birer aýyz sóz qozǵaı ketken oryndy. Aıta keter jáıt, keıingi kezde jas rejısserlerdiń teatrlarda turaqtamaı júrgeni de shyndyq. Jalpy teatrda “rejısser” degen atqa ıe bolý úshin qoldaǵy dı­plom­nyń, sonyń ishinde kózi qaraqty kórermenniń talǵamy men tańda­ýyna saı keletin soqtaly dúnıeler týdyrýda tek teorııalyq bilimniń azdyq etetinin eskerýimiz kerek. Buryndary rejıssýra mamandyǵy boıynsha bilim alýǵa otyz jastan asqan azamattar ǵana alynyp kelse, qazir orta mektepti jańa bitirgen jas óskinder qabyldanady. Al, re­jıssýra tabıǵaty ózindik kózqarasy bekigen, aıtar sózi, paıymdar oıy bar kásipqoı sheberlerdi talap etedi. Iаǵnı rejıssýraǵa qadam basqan tá­jirıbesi az, ómirden kórip-tú­ı­gen­deri shamaly jastardyń kóbine estradalyq janrlardy tańdap, ónerdiń ońaılaý jaǵyna oıysyp kete beretinine osy jáıtter de sebep bolsa kerek dep oılaımyn. Son­­dyqtan jas rejısserler so­ńyna ult rýhanııatyna mura bolar iz qaldyramyn dese áý bastan sa­h­nanyń ystyǵy men sýyǵyna qatar tózýge beıimdelýi kerek der edim. Kópten qozǵalyp kele jatqan taǵy bir túıtkildi másele, Qurman­ǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq kon­ser­vatorııasy, Qazaq ulttyq mýzyka akademııasy, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy jáne sol sııaqty ózge de óner kol­ledjderin támamdaǵan jastardy óz mamandyqtary boıynsha j­u­mysqa ornalastyrý isi áli de bolsa jan-jaqty qolǵa alynyp, túkpir-túk­pir­degi mamandar tapshy teatrlarǵa arnaıy joldama berý isin naqty jolǵa qoıǵan jón. Keıingi kezde Mádenıet mınıstrliginiń teatr óneri qaıratkerleriniń respýb­lı­kalyq praktıkýmyn ótkizip, aka­de­mııany bitirýshi jas rejısserlerdiń spektaklderin synshylarǵa kór­setip, talqyǵa salý múmkindikterin usyna bastaýy ilgeri istiń bastaýyna aınalýda. Bul shara respýblıka teatrlaryn mamandarmen qamta­ma­syz etý jáne teatr pedagogıkasyn oń baǵytqa burý isindegi tyń úrdis ekenin aıtý kerek. Sondaı-aq, óner salasy oqý oryndarynda daıarlanyp shyqqan kadrlardy óńirlerdegi teatrlarǵa ornalastyrýda jergilikti bılikpen, sonyń ishinde oblystardaǵy máde­nıet basqarmalarymen tikeleı baı­lanys ornatýdyń tıimdiligi zor. Búginde birqatar oblys basshylary joǵary oqý oryndaryna “maqsatty” túrde tapsyrystar berip, mamanda­ry­nyń dıplom alǵannan keıin ob­lysqa qaıta oralýyna kepil bola bastady. Osy úrdis barlyq oblys­tarǵa juǵysty bolsa quba-qup. Teatr mamandarynyń biliktiligin arttyrýda ózge eldermen tájirıbe almasý, taǵylymdamalardan ótý dás­túrin jalǵastyrýdyń da mańyzy zor. Sońǵy jyldary ulttyq teatr re­jısserleriniń Reseıdegi teatr qaı­ratkerleriniń odaǵynda ta­ǵy­lymdamadan óte bastaýy jaqsy nyshan. О́ıtkeni, orystyń sahna óneriniń dástúri álemdik órke­nıet­tegi úzdik úlgilerdiń qatarynda tur. Sondyqtan jaqsydan úırenýdiń eshqandaı sókettigi joq. Buǵan qosa, Qazaqstannyń IýNESKO janyn­daǵy halyqaralyq teatr ıns­tı­týtyna kirý máselesiniń qolǵa aly­nyp, bir­talaı jumystar júr­gi­zi­lip jatqany da ıgilikti is. Qazaq­stannyń HTI-ge kirýi – teatr sa­la­syndaǵy baılanystar geogra­fııa­syn anaǵurlym ulǵaıtyp, shy­ǵar­­mashylyq kadrlardyń kásibı de­ńgeıin kóterýge múmkindik týǵ­y­­­zady ári mádenıeti joǵary memleket retinde elimizdiń ımıdjin nyǵaıt­paq. Jastardyń shyǵarmashylyq talaby men darynyn ashýda túrli deń­geıdegi konkýrstardyń da qo­satyn úlesi mol. Jastar shy­ǵar­ma­shylyǵyna arnalǵan “Jas qanat”, “Shabyt”, Ámire Qashaýbaev, Jú­sipbek Elebekov, Qurmanǵazy atyn­daǵy konkýrstar, sondaı-aq klas­sıka boıynsha skrıpkashylar, pıa­nıster, balet jáne B.Tólegenova atyn­daǵy vokalıster konkýrstary, “Ope­ralııa” festıvali osy olqy­lyq­­­tyń ornyn toltyrýǵa qyzmet etýde. Opera tóńireginde de birer sóz. Keıingi kezderi opera men balette tanylǵan jas talanttar bar ma, olar nege kórinbeıdi degen suraqtar da sala mamandaryn mazalap júr. Ulttyq opera men balet sala­syna ozyq týyndylar bergen Sydyq Muhamedjanov, Quddys Qo­jamııarov, Ǵazıza Jubanova, Man­sur Saǵatov, Tiles Qajyǵalıev syn­dy tulǵalardyń dúnıeden oz­ǵanyna da biraz boldy. Atalǵan ta­lantty sho­ǵyrdyń izin basatyn jas avtor­lardyń qatary sırep, soń­ǵy 20 jyl ishinde opera jáne balet tea­tr­larynyń repertýarynda otan­dyq kom­­pozıtorlardyń shyǵar­ma­la­ry­nyń tapshy ekeni ashy da bolsa aqıqat. Desek te Qurmanǵazy atyndaǵy Ulttyq konservatorııa men Qazaq­tyń ulttyq mýzyka akade­mııa­syndaǵy vokaldyq jáne hor fakýl­­tetterinen jylyna jıyrmaǵa jýyq túlektiń qanattanyp, osy salaǵa beıimdele bastaýy dátke qýat. Sonyń ishinde, Talǵat Musabaev, Jan Tapın, Gúljanat Sapaqova, Venera Alpysbaeva, Saltanat Ah­metova sııaqty jastardyń ha­lyq­aralyq konkýrstarǵa qatysyp, júl­deli oryndarǵa ıe bolyp, qazaq ulttyq opera ónerin shetelderde tanytyp júrýi altyn arqaýdyń úzil­megenin aıǵaqtaıdy. О́tken jyly ulttyq sahna óneriniń kókeıkesti problemala­ryna qatysty B.Qundaqbaıuly, Á.Syǵaı, A.Qadyrov, S.Qabdıeva, B.Nurpeıis, A.Muqan tárizdi teatr­taný­shy ǵalymdar men syn­shy­lardan quralǵan top arnaıy keńes ótkizgeni esimizde. Onda respýb­lıkamyzdyń túkpir-túkpirindegi teatrlardyń aǵymdaǵy ahýaly men atqarǵan jumys qorytyndylaryna taldaý jasalǵan bolatyn. Sol basqosýda teatrlardaǵy repertýar­lyq saıasat pen dramatýrgııanyń qazirgi jaǵdaıy týraly problemalar da qozǵaldy. О́rkenıetti memleketterde teatrlar óz repertýaryn eń áýeli sol eldiń mádenı-rýhanı, saıası-tarıhı jaǵdaıy men tynys-tir­shiligine sáıkes ázirleıtini belgili. Elimizde osy talap tolyq oryn­dalmaı eńbekaqyny, úı-jaıdy, qurmetti ataqtardy Qazaqstannan alyp, jyldar boıy Otanymyz týraly eshqandaı spektakl qoımaǵan teatrlar jetkilikti degen pikirler teatr synshylary tara­pynan  ashyq aıtyldy. Teatrtanýshylar sahnaǵa qo­ıylatyn jańa pesalardyń kóbiniń kórkemdik sapasy syn kóter­meı­tinin de aıtýda. Jańa qoıylymdy qabyldaıtyn arnaıy kórkemdik keńestiń qurylý qajettigi de sóz boldy. Sońǵy ýaqytta teatrlarda jańa pesa jazyp, sahnaǵa qoıý aqsha tabýdyń ońaı jolyna aı­nal­ǵany, birqatar teatrlarda re­jıs­serlar men dırektorlar ózderi pesa jazyp, sahnaǵa da ózderi qoıatyn jaǵdaı kóbeıgeni tilge tıek etilgen. Tutastaı alǵanda, teatr syn­shylary tıisti memlekettik organdar men jergilikti atqarýshy organ­dar­dyń ulttyq teatr ónerin damytý barysynda edáýir is-sharalardy júzege asyrǵanyna baǵa berdi. Sonyń ishinde Astana, Almaty, Pe­tro­pavl, Aqtóbe, Pavlodar qala­la­rynyń ákimdikteri teatr ártis­teriniń áleýmettik-materıaldyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa ájeptáýir kóńil bóle bastaǵan eken. Birqatar oblystyq teatrlar óz trýppasynyń quramyn T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akade­mııasy men óner kolledjderiniń akterlik bólimin támamdaǵan jas ártistermen tolyqtyrǵan. Keıbir jekelegen oblystyq teatrlar (Ba­tys Qazaqstan, Shyǵys Qazaq­stan) óz rejısserleri men ártisterin she­telderge taǵylymdamaǵa jibere bas­ta­ǵany quptarlyq is. Teatr qo­ıy­lym­darynyń kórkemdik sapasyn jaqsartý men ártisterdiń kásibı sheberligin shyńdaý maqsatynda keıbir teatrlar­dyń gastroldik saparlarǵa shyǵyp, respýblıkalyq teatr festıvaline qastysýy da ıgilikti qadam. Atalmysh jıynda aldaǵy ýa­qytta respýblıkalyq jáne jer­gilikti teatrlar óz repertýarlaryn halyqtyń rýhyn kóterip, jas urpaqty otansúıgishtikke tárbıe­leıtin, qazaq memlekettiliginiń be­rik­tigin pash etetin jańa qo­ıy­lymdarmen tolyqtyrý qajettigine bas nazar aýdaryldy. Barlyq tea­trlardy tek kásibı bilimi bar ma­man­darmen qamtamasyz etip, arnaıy bilimi joq ártister men rejıs­ser­lerdi jumysqa qabyldaýdy shekteý; jergilikti teatr basshylyǵy teatr ártisterin daıarlaıtyn joǵary oqý oryndarymen, kolledjdermen ke­lisim-shartqa turyp, ózderine qajetti mamandardy josparly túrde shaqyrýdy jolǵa qoıý jaǵyn da eskerý qajet. Sondaı-aq, biliktiligin arttyrý maqsatynda teatr ártisteri men rejısserlerin eki aıdan alty aıǵa deıin T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasyna, TMD elderiniń teatrlary men óner sala­syndaǵy joǵary oqý oryn­daryna tájirıbe almasý kýrstaryna jiberip otyrǵan abzal. Teatr ár­tisteri men rejısserleriniń, teh­nı­kalyq mamandardyń kásibı she­berligin shyńdaý maqsatynda alys-jaqyn shetelderge taǵylymdamaǵa jiberý tájirıbesin jalǵastyrý, teatrlardyń kórkemdik sapasyn kóterý úshin gastroldik issapar­lardy uıymdastyrý da aldaǵy kezeńniń josparlaryna enýi qajet. Baryshan JUBIHAT.