О́tken jyldyń jaz ortasynda aýyl jaqqa baryp qaıtýdyń sáti tústi. Aýyl bolǵanda sonaý erte zamanda aǵylshyndar ashyp, qazaqtar uzaq jyldar boıy eńbek etip, nápaqa tapqan, talaı qazaqty keshegi asharshylyq náýbetinen aman alyp qalǵan kómirli – Baıqońyr. Bul Uly Otan soǵysy jyldary Qarsaqbaı mys qorytý zaýytyn, osy mańdaǵy eldi mekenderdi kómirmen qamtamasyz etken janqııarlyq eńbegimen eline tanylǵan talaı-talaı eńbek ozattaryn shyńdap shyǵarǵan – Baıqońyr. Shıkizat qory taýsylyp, ótken ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń basynda kómir kenishi jabylǵanymen bul óńirden el kete qoımady. Bul endi keshegi kenshiler urpaqtary aqtyly qoı órgizgen qut mekenge aınaldy. Myńǵyrtyp mal aıdaǵan “Baıqońyr” keńshary eńbekkerleriniń tyndyrymdy eńbeginiń nátıjesinde sosıalıstik sharýashylyq esimi oblys, respýblıkany qoıyp, Odaqqa tanyla bastady. Mıllıoner sharýashylyq atandy. Sán-saltanaty jarasyp, dáýirlep turǵan sharýashylyqtyń búginde turalap qalǵan jaıy bar. Aqshańqan úıler qońyrqaı tartyp, kóbi ıesiz qalǵandyqtan shatyrlary ortasyna túsip, esik-terezesi úńireıgen, qabyrǵalary qulaǵan. Keńse, máshıne-traktor stansasynyń úıleriniń ornyna taý-taý bolyp úıilgen topyraq qalǵan. Eki júzge tarta otbasyna qut meken bolǵan aýyldyń ár jerinde tórt-bes úıdiń murjasynan tútin shyǵady. Aýyldyń osyndaı kúıin kórip kúızelip kele jatqanda burynǵy “Qarsaqbaı” keńsharynyń “Pıoner” bólimshesi tusynan óte bergende “Qypshaqbaı” dep jazylǵan taqtaısha kózime tústi.
Qypshaqbaıdy kórmesem de kim ekenin, eline qandaı eńbegi sińgen azamat bolǵanyn estip ósken janbyz ǵoı. “E, qarapaıym eńbek adamynyń eńbegi janǵan eken, eli esinen shyǵarmaǵan eken, osy eldi mekenniń burynǵy “Pıoner” atyn ózgertip, el azamattary durys istegen eken – dep qýanyp, beı-jaı bolyp kele jatqan kóńilim bir sergip qaldy.
Jýyrda aýylǵa taǵy jolym tústi. Baıaǵy maı borany kúndiz-túni tolassyz soǵyp, júrginshi ótkizbeıtin ataqty Maıtóbe alystan menmundalap kórinedi. Ol da bıyl qarsyz, sondyqtan bolsa kerek, burynǵy aıbarynan aıyrylyp qalǵan syńaıly. Ony mazaq qylǵandaı kóterme jolmen ári-beri sheteldik jeńil máshıneler zýlap ótip jatyr. Maıtóbeden biz de qaımyqpaı ótip, Qypshaqbaı aýylynyń tusynan óte bergende jazda taqtaıshaǵa jazylyp, bir aǵashqa qazylǵan “Qypshaqbaı aýyly” degen jazýdy kóre almadym.
– E, taǵy ne bolyp qaldy. Júrginshiler qulatyp ketti me eken? – dep máshıneden túse qalyp “Qypshaqbaı aýyly” jazýyn olaı-bulaı izdep, tappadym.
Sodan qalaǵa kelgesin zamanynda úsh júzge aty málim bolǵan ataqty Ýáıis bıdiń urpaqtarynyń birinen surastyrsam, “Pıoner” aýylynda dıqan Qypshaqbaıdyń esimin berý máselesi úlken daýǵa aınalyp tur eken. Keshegi zamanda osy aýyldaǵy bógetti salýdy uıymdastyrǵan Qypshaqbaıdyń kózin kórgender “Pıonerdi” ózgertip, “Qypshaqbaı aýyly” ataýdy jón kórse, endi bir top qıyrda jatqan shap-shaǵyn aýylǵa joǵaryda aty atalǵan Ýáıis bıdiń esimin berýdi jón kóredi eken. Osyndaı taı-talastyń nátıjesinde álginde men kórdim degen jazýdyń birde jol boıynda paıda bolyp, endi birde joǵalyp ketý sebebi osy eken. Oý, halaıyq sonda ne bolǵanymyz, shaǵyn aýylǵa el esinde qalǵan, eńbegi sińgen ardaqty azamattyń esimin berýdi osynshama daý-damaıǵa aınaldyrǵanymyz? Bul jerde “Pıonerdi” ózgertip “Ýáıis aýyly” qoıaıyq deýshiler óte qatelesedi. Ýáıis Baıjanuly óz zamanynda eline tanymal bolyp, óz atyn tarıhqa altyn árippen qaldyrǵan jan. Ol kıeli Túrkistanda jerlengen. Onyń atymen qıyrdaǵy bes-alty úıi bar aýyldy ataý tipti qısynsyz, bı-babamyzdyń arýaǵyn qorlaǵandyq bolyp tabylady. Múmkindik bolsa onyń atymen iri eldi mekendi nemese Jezqazǵan qalasynyń úlken kósheleriniń birin ataǵan jón. Al Qypshaqbaıǵa keletin bolsaq, “Pıoner” aýylyna onyń atyn berý oryndy. Bul sózimdi dáleldeý maqsatynda osy ardaqty azamattyń esimine baılanysty sońǵy kezderde baspasóz betine shyqqan О́mirbek Muqanovtyń, Sapar Kentaevtyń, Saıat Dáýletııardyń jáne basqa da azamattardyń maqalalaryn oqyp shyqtym. Olardyń oılary da meniń oıymmen toqaılasyp jatyr. Osy maqalany daıyndaý barysynda Qypshaqbaı Baımaǵambetulynyń jasy seksennen asyp ketken qyzy Bazynaýshamen, sol kezde Uly Otan soǵysynyń ardageri Qapanuly Talǵatbek qarııamen kezdesip, biraz suhbattasýdyń sáti tústi.
Dúnıeni dúr silkindire kelgen qazan tóńkerisinen keıin de qazaqtyń sory ashylmaı baılardy kámpeskeleý, asharshylyq sekildi batqan náýbet – asharshylyq boldy. Beıbit jatqan el sonyń saldarynan toz-toz bolyp ketti.
Mine, osy qıyn-qystaý kezeńde joǵaryda atalǵan rýlardyń bas kóterer azamattary eldik tanytyp, halyqty asharshylyqtan aman alyp qalýdyń joldaryn izdeıdi. Sol kezde búkil qazaq jurtyna tanymal dýaly aýyz Ýáıis bıdiń urpaǵy Baımaǵambettiń balasy Qypshaqbaı kóregendik tanytyp, eldiń basyn qosyp, myna Sarysaıdy bógep, egin salýǵa halyqty úgitteıdi Onyń bul bastamasy jerlesteri tarapynan qoldaý tapty. Sóıtip, Baıqońyr ózeniniń “Sarysaı” tarmaǵy qazirgi bóget turǵan jerden bógeldi. Oǵan osy tóńirektegi eldiń bas kóterer barlyq halqy, bala-shaǵasyna deıin qatysyp, atsalysty. Ol kezde mundaı jumystyń bul óńirde tuńǵysh ret qolǵa alynǵandyǵy eleńdi me, álde bógettiń qurylysyna balalar da qatysqasyn olardyń da kóńilin qaldyrmaý maqsatyn kózdegen saıasat boldy ma basshylar osy jerge “Pıoner” dep at qoıyp, aıdar taqty.
Bazynaýshy keıýana bizben áńgimesin áriden bastady.
– Negizi biz naımannyń babas rýyna jatamyz. Jerimiz myna Baıqońyr ózeniniń joǵary jaǵy bolady. Qazirgi “Pıoner” dep atalatyn aýyl otyrǵan jer Reseı tusynda bos bolatyn. Ony babas, badana, jálmender qatar jaılady. Osy ózen boıynan qystaqtar salyp, azyn-aýlaq malyn baǵyp kún kórdi. Meniń ákem Qypshaqbaı aǵylshyndar Baıqońyrda kómir qoryn taýyp, sony ıgerý úshin kásiporyn ashpaq bolyp, jan-jaqtan adam jınap jatqanda barypty. О́zi jas. Kómir óndirýdiń qııametin aýyldastary jyr qylyp aıtýynan habary bar ol qurylysqa barady. Baıqońyr ózeni boıynda qańqasy ǵana qalǵan úılerdi salýǵa qatysyp edim dep otyratyn.
Men es bilgende aýyl adamdarynyń kúzdiń qara sýyǵyna qaramastan, toǵan salamyz, bógetke jumysqa baramyz, dep eleń-alańnan ketpen-kúrekterin ıyqtaryna salyp alyp top-top bolyp ketip bara jatqanyn kórýshi edik. Bala úshin bári qyzyq. Bir kúni bógetin de kórdik. Aýyldyń úlkenderi, áıelder, eresek balalarǵa deıin bóget jumysyna qatysqany, úlkenderiniń arbamen, qappen, balalardyń shelekpen topyraq tasyǵandary búgingideı kóz aldymda. Qaı jyldary ekenin men bilmeımin ǵoı, áıteýir kóp uzamaı soǵys bastaldy. Aýyldaǵy talaı týysqandarymmen birge óz baýyrym Maqsutbek te soǵysqa attandy. El bógettiń qyzyǵyn soǵys kezinde kórdi. Kóktem shyǵa en dalany jyrtyp tuqym sebedi. Jaz boıy úsh-tórt ret sý beredi. Jazda samal jelmen jaıqalyp, teńiz tolqyny sekildi shaıqalyp turǵan, o sheti men bu shetine kóz jetkizsiz egis alqabyn kórýdiń ózi bir ǵanıbet edi. Aýyldyń irgesindegi bıik tóbelerdiń basyna shyǵyp, osy qurylysty aýyl balalary bolyp qyzyqtaıtynbyz. Balalar úshin osyndaı bir jaımashýaq kúnde kolhoz bastyǵy bizdi jınap alyp: “Sender ýlap-shýlap tekke júrmeńder, áke-shesheleriń ekken myna egindi shegirtke men torǵaıdan qorǵaý kerek, mine, senderge jaýyngerlik tapsyrma”, – dedi. Jaýyngerlik tapsyrma degesin ne janymyz qalady, sodan bylaı qaraı bizge jumys tabylyp, egindi jınap alǵansha torǵaı-shegirtke qýyp damyl tappaıtyn boldyq.
Ákem eginde brıgadır boldy. Qudaıdyń bergeni shyǵar ári mol sýdyń arqasy bolar, soǵys ýaqytynda eginnen mol ónim alyp otyrdy. Irgedegi Qarsaqbaı onda aýdan ortalyǵy, kúzde sonda arbamen kúndiz-túni bıdaı, kartop, qaýyn-qarbyz jóneltiletin. Pıonerlik dıqandardyń janqııarlyq eńbegi joǵary baǵalandy. Sol kezdiń ózinde talaı adamǵa orden, medaldar tabys etildi. Soǵystyń beti ári qaraǵanda bizdiń aýyldan ákem Qypshaqbaı jáne taǵy basqa da ozattar Máskeýde Búkilodaqtyq Halyq sharýashylyǵy jetistikteri kórmesine baryp qaıtty. Máskeýlikterdiń ózderin qalaı qurmettegenin, Búkilodaqtyq starosta M.I.Kalınındi kórgenderin jyr qylyp aıtyp otyratyn. Sonda alǵan marapattary, tolyp jatqan qujattary, sýretteri salynǵan qobdısha, úı múlikterin elýinshi jyldardyń basynda kóktemde qar erip, sý tasyǵanda sýǵa ketti. Ákemniń bir sýreti qalmaǵany ókinishti-aq.
Ol “Pıoner” bógetin ǵana salyp qoıǵan joq, osy Ulytaý óńirinde birneshe jerde toǵan salýǵa qatysty. Ákem 1974 jyly qaıtys boldy. Kózi tirisinde eli qatty syılady, qurmettedi. Meniń armanym – eli úshin aıanbaı eńbek etken, artyna óshpesteı iz qaldyrǵan ákemniń árýaǵy rıza bolýy úshin eń bolmaǵanda myna “Pıoner” aýylyna Qypshaqbaıdyń esimi berilse eken.
– Men Uly Otan soǵysynyń maıdan dalasynan elge aman-esen oralǵannan keıin Baıqońyrda eńbek ettim, – dep bastady áńgimesin Talǵatbek qarııa. – Keıin “Pıoner” ujymsharyna kóship bardyq. Egin sharýashylyǵynda 16 jyl brıgadır bolyp eńbek etken jyldarymda Qypshaqbaı qarııany kózim kórdi. Eńbekte ysylǵan, uzyn boıly, taldyrmash kelgen kisi edi. Sý mamany qyzmetin atqardy. Ujymshar basqarmasynyń basqarma múshesi boldy. Qatty sý tasqyny jaryp ketpesin dep kóktemde bógetke qoıylǵan kúzetshige de senbeı, kelip jatqan sýdyń jaıyn kúnine eki-úsh ret baryp kórip turatyn. “Sýdyń da suraýy bar, tegin kelip jatqan sý dep qalaı bolsa solaı paıdalanbańdar”, – dep otyratyn. О́zi saldyrǵan bógetke árqashan janashyrlyqpen qaraıtyn. Onyń keńesimen sý tasqyny shaıyp ketpesin dep janqulaqtyń aldyna relsten tospa da turǵyzyldy. Sol kezdiń ózinde oblystyq sý sharýashylyǵy basqarmasyna hat joldap, bógetti jyl saıyn jóndep otyrý kerek, ony bıiktetý qajet dep ótinish etken edi. Biz “Pıonerdiń” irgesinen Aıpara shoqysyna deıingi jazyqqa 500 gektardan astam jerge bıdaı, arpa, júgeri, baqsha ónimderin, kartop otyrǵyzdyq. Ol ýaqytta jospar degen bolady, jospardy asyra oryndap júrdik. Osynshama jerge egilgen kókónisti sýarýǵa bóget sýy tolyǵymen jetetin.
Joǵary jaqtan kelgen sý sharýashylyǵy mamandary bógettiń salyný ádisine esh shák keltirmeıtin. – Muny kimniń jobasymen saldyńdar, kim basqardy, kim salsa da oqyǵan ınjenerińnen artyq is atqarǵan dep otyratyn.
Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerýge baılanysty “Pıonerge” qaladan 87 komsomol múshesi jiberildi. Fermanyń basqarýshysy Iýrıı Býbnov degen orys boldy. Sovhoz ortalyǵy Aqtóbege kóshirilsin degen joǵary jaqtan kelip túsken usynysqa baılanysty bógettiń irgesine alty ekibasty kottedj úı salyndy. Komsomoldardyń kúshimen aǵash otyrǵyzyldy. Biraq, “Pıonerdi” keńshardyń ortalyǵy jasaý jónindegi usynys iske aspaı qaldy. Keńestik dáýirde bóget úlken eldi mekenge aınaldy, ferma ortalyǵy boldy.
Negizinen Aqmola, Maıtóbe, 71-shi stansa mańaıyndaǵy shoqylar men jotalardan aqqan sý “Sarysaı”, “Aqqoıan” saılarymen aǵyp Baıqońyr ózenine quıady. Bóget qurylysyn salýdy uıymdastyrǵan Qypshaqbaı aǵamyz bóget salatyn jerdi tańdaǵanda kóregendik tanytqan. Aqqoıan men Sarysaı saılarynyń quıar jerindegi tar qoltyqty bógetken. Sonyń nátıjesinde bógetke sý mol jınalady. Bul bógettiń halyqqa qyzmet etkenine de jetpis jyldan asyp ketti. Bógettiń qurylysynda Jaqypbek, Áýbákir, Ábshúkir, Qojabaı, Baınııaz, Álibaı, Álibek, Batyrbek, Ábirez, Bólegen, Músilim, Rahmet, Tapal, Seıdaha, Musaǵul, Tájibaı, Muqan, Sultanǵazy sekildi aǵalarymyzdyń qoltańbalary qaldy. Olardyń janqııarlyq eńbeginiń arqasynda qanshama halyq asharshylyqtan aman qaldy deseńizshi.
Bógettiń Uly Otan soǵysy jyldarynda halyqqa tıgizgen paıdasy óz aldyna bir tóbe. Batysta qııan-keski qurystar júrip jatqanda tyl eńbekkerleri de qarap qalmady. Qolyna qarý ustaýǵa jaraıtyndar maıdanǵa attansa, kúrek ustaýǵa jaraıtyndary osy óńirdegi alǵashqy óndiris orny Qarsaqbaı mys qorytý zaýytyna bronmen qaldyryldy. Aýylda egin egýmen, mal sharýashylyǵymen aınalysatyndar kári-qurtań, shal-kempir, bala-shaǵa bolyp qaldy. Soǵan qaramastan “Pıonerde” eńbek dúbiri bir tolastamady. Egistik jerdiń kólemi ulǵaıdy. Sýarmaly jerden alynatyn ónim mólsheri de artty. Soǵys qajetine arnalǵan mys ónimderin tolassyz jóneltip jatqan Qarsaqbaı zaýytynyń metallýrgterine baqsha ónimderi turaqty jóneltilip turdy. Sol surapyl soǵys jyldarynda egis dalasynda Kúlzaǵıra Qolqanatova traktorshy boldy, Nııazǵalı Bekmurzın zveno basqardy, zveno jetekshisi Qurmankúl Moldabergenova aýdandyq Sovettiń depýtaty boldy, maıdan dalasynan bir aıaǵynan aıyrylyp kelgen Seıtmaǵanbet О́tegenov brıgadır, bir qolynan jaralanǵan maıdanger Ábdiǵalı Qozykenov kúzetshi boldy. Mine, shaǵyn ǵana aýyldyń sol kezdegi tynys-tirshiligi osyndaı edi.
Sýly jer – nýly dep tegin aıtpaıdy. Sý bolǵan soń eldi mekenniń basy da kókoraı shalǵynǵa orandy. Ár úıdiń janyna baý-baqsha egilip, aǵash otyrǵyzyldy. Bul tirshiliktiń bári de Qypshaqbaı saldyrǵan toǵannyń arqasynda múmkin bolǵan sharýalar. Elýinshi jyldary bir kóktemde Qypshaqbaıdyń úıiniń dúnıe-múlki sýǵa ketken edi. Sonda Qypshekeń: dúnıeni qaıteıin jınalar, meniń jalǵyz balamnyń maıdan dalasynan jibergen hattary ketti-aý topan sýǵa – dep ókinip otyratyn. Rasynda sol joly dúnıe-múlikpen birge onyń barlyq qujattary, Máskeýden alǵan marapattary da ketti.
Sondyqtan eline aıtarlyqtaı eńbegi sińgen asyl aǵamyzdyń esimi máńgi este qalý úshin ol týǵan aýylǵa esimin berý jón. Aýyl irgesindegi tóbede máńgi tynyshtyq tapqan Qypshaqbaıdyń árýaǵy sonda ǵana keıingi urpaqtaryna rıza bolar dep oılaımyn.
– Men áskerge aq fındermen bolǵan soǵystan buryn alynyp, sodan elge 1945 jyly nemisti óz ordasyna tunshyqtyrǵannan keıin jáne shyǵystaǵy japon samýraılaryn talqandaǵannan keıin oralǵan janmyn. Osy bógetti Qypshaqbaı saldyrǵanda basy-qasynda boldym. Oǵan meniń de eńbegim sińdi. Jas kezimiz, halyqqa kerek degesin jatpaı-turmaı eńbek ettik. “Pıoner” bógetiniń dúnıege kelýinde Qypshaqbaı Baımaǵanbetulynyń eńbegi ushan-teńiz. Odan basqa jan “men saldym nemese men ony salýdy basqardym” dep aıta almaıdy. Oǵan eshkimniń de talasy joq, dep oılaımyn, sondyqtan qazaqta “О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy” degen jaqsy bir naqyl sóz bar. Qypshaqbaıdyń arýaǵy rıza bolsyn desek, “Pıoner” aýylyna Qypshaqbaıdyń atyn berý kerek. Bul keıingi urpaqqa úlgi-ónege bolarlyq is bolady dep oılaımyn, – deıdi “Pıoner” aýylynyń turǵyny jáne eńbek ardageri Muqambedııa Iskendiruly.
Sonaý bir qıyn da qytymyr zamanda óziniń uıymdastyrý qabiletimen, kóregendigimen, iskerligimen Ulytaý óńiriniń eldi mekenderin sýlandyryp, ashtyqtan ólgeli otyrǵan eldiń aýzyn nanǵa tıgizgen Qypshaqbaı sekildi ardaqty aǵanyń esimi el esinde. Onyń qoltańbasy osy óńirde salynǵan basqa da bógetterde áli kúnge deıin saırap jatyr. Halyq aıtsa, qalt aıtpaıdy emes pe, olaı bolsa eńbek ardagerleriniń, aýyl qarttarynyń oryndy aıtqan usynysyna oblystyq onomastıka bóliminiń, sol sekildi osy máseleni sheshýge qatysatyn basqa da tıisti organdardyń basshylary nazar aýdaryp, halyqtyń ótinishin eki etpeýge úles qosady dep oılaımyz.
Shamqan RAHMETOV, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Jezqazǵan.