Úmit jelkenin kótergen teńiz

Dana tabıǵat Jer atty tir­shi­lik baıtaǵynda ǵajaıyp úılesim­der patshalyǵyn ornatqan. Solar­dyń biri jáne biregeıi – planetamyz­dyń Kógildir Alqasy. О́mir Alqasy! Ol planeta baıtaǵynda Jerorta, Qara, Kaspıı, Aral teńizderi, Bal­qash kóli sekildi kelisti, dańǵaıyr tizbek qurap jatyr. Jerdegi fer­daýystaı osy, maǵynaly-mándi alap – mıllıondardyń ómir kepili, tir­shiliktiń máıekti órisi. Sol tizbektiń eń syndy tusynda kóz qýantyp, kóńil toltyryp Aral teńizi shalqyp jatýshy edi... Jarty ǵasyrǵa jýyq, ekologııa­lyq apat sheńgeline túsken Aral ústinde, jańa tarıhymyzda, álem nazaryn aýdarǵan, halyqaralyq aý­qymdaǵy úsh kezeńdik oqıǵa boldy. Onyń birinshisi: qyzyl ımperııa túndigi astynda, aqparattyq qapasta tunshyqqan Aral teńizi aqıqatyn BBU-nyń bıik minberinen Elba­symyz aıdaı álemge pash etti. Ekin­shisi, 1993 jyldyń naýryzynda prob­lemaǵa irgeles bes el basshy­lyǵyn Qyzylorda sammıtine qaý­yshtyryp, halyqaralyq Araldy qut­qarý keńesi, halyqaralyq Aral­dy qutqarý qoryn qurýdy júzege asyrdy. Úshinshisi, jańa myńjyl­dyq basynda Elbasymyz “Kishi Aral” ıdeıasyn teńiz alabyndaǵy baý­yrlas elder aldynda dáleldep, maquldatyp, qorǵap shyqty. Osy oqıǵalardyń qatarynda Aral ekologııasy týraly zań, Úkimettiń túrli baǵdarlamalary sııaqty el aýqymyndaǵy eleýli oqıǵalar da az emes edi. Bul bastamalar arasynda, baıqaǵanǵa, sabaqtastyq, birizdilik, tereń qısyndar bar. Ǵalamdyq problemanyń aýqym­dy sheshimin álemniń izgi kúshteri áli taba alar emes. Bul, áıtse de, shara­syzdyq pen dármensizdik degenge jeleý bolmasa kerek. Elimizdiń Aral ústindegi jaǵdaıdy ońaltýǵa degen talmas izdenisi – osy jol­daǵy naqty is-qımyl qadamdary. Kóp jyldyq jurtshylyq tileginen týǵan, adamdardyń oı, nıet, usynystar kvıntessensııasy ispetti sondaı taǵy bir bastama ǵasyr basynda ómirge kelgen. Ol – Qa­zaqstan qajyrly túrde qolǵa alǵan SARATS (Syr­darııa arnasy jáne Aral teńiziniń soltústigin saqtaý) jobasy edi. Erkindik alǵan baýyrlas elder­diń jańa tarıhynda kóptegen ıgi ózgerister júzege assa da, qasiretti Aralǵa degen kózqaras kóp asa óz­germeı qalǵan jaıy bar. Bulaı deýge sebep: Ámý-Syr alabyndaǵy elder ustanymyna taǵdyry tym táýeldi Aral basynda qanshama ıman­dy sózder aǵyny aǵyl-tegil tó­gilgenimen, keshegi Keńes zamanyn­daǵy dýsharlyqtan sol teńiz bir arylyp shyqqan emes. Tańǵalarlyq jaǵdaı: dúmdi saıasatyn toqpaq et­ken sonaý temir judyryqty orta­lyq joq; adamdar men ulystar ıman­dylyq bastaýlaryna oraldy; jer-sýynyń ıeligi óz qoldaryna tıdi; óz ıgiligine janashyrlyq ja­saıtyn izgi múmkindikterge jetti. Biraq Turannyń kógildir janary, Ortalyq Azııanyń salqyn sabatty aıdyny sol baıaǵy qasiretinde toqtaýsyz óshe berdi. Aral jer betinen joıylýǵa keldi. Endi kim kináli?! (Bir zamanda “tabıǵattyń bermesin tartyp alamyz!” degen soraqy uran bolyp edi-aý...) Búgingi Aral endi Ortalyq Azııadaǵy ımandylyq pen mádenı deńgeıdiń qapysyz ındıkatory sııaqty kórinedi. Qazaqstandyq SARATS jobasy osyndaı ahýalda, tereń ómirlik qı­synmen dúnıege kelip edi. Syrdaǵy elimizdiń úlesti sýymen, ondaǵy ekologııa-teńiz-tabıǵat sybaǵasy­men, ishki rezervimizde únemdi jol­dar izdestirýmen, eń bolmasa, Sol­tústik Aral aıdynyn saqtap qalý kerek! Teńizdi ekige bólgen Kókaral-Baıan ótkelegi osyǵan suranyp-aq tur... Sol jerde 2004 jyly “Kók­aral” bógetiniń qurylysy bastaldy. 15 jyldaı usynylyp, halyqtyq qurylys túrinde talaı nusqasy sa­lynyp, talaı apattarǵa dýshar bolǵan ıdeıa memlekettik, órkenıetti deńgeıde qolǵa alyndy. Uzyny 13 shaqyrym, bıiktigi Baltyq júıe­si­men 44 metr alyp nysan 3 jylda bitti. 4-5 jylda tolady dep joba­lan­ǵan aıdynnyń keneresin sý bir ǵana qysta (!) shirep shyǵa keldi. Eń bastysy, osy beınetten kútilgen zeınet shash-etekten boldy: Aral­dyń tabıǵaty jumsardy, ekologııa táýirlendi; eldiń áleýmettik, eko­no­mıkalyq ál-aýqaty túzeldi; aral­dyqtar óziniń ata kásibimen qaýy­shyp, baraqat tapty. Bolashaq mu­nan da jarqyn ıgilikter ashqandaı – jobadaǵy teńizdiń ekinshi kezegi 46 m., bolashaǵy onan da bıik nus­qada belgilengen edi. Biraq... Sońǵy jyldary is pen joba basyndaǵy jaýapty adamdar sondaı úmitti, ań­saýly baǵyttan aýytqyp, “Sary­shy­ǵanaq” degendi qaýzap ketti. Halyq óziniń júdeý úmitimen, sor­tań jaǵalaýda qala beretinge uqsady. “Saryshyǵanaq” – sonaý KSRO-nyń aýmaly-tókpeli ýaǵyn­da, aqsha qunsyzdanyp, alyp ımpe­rııa pyshyraı bastaǵan tusta ómirge kelgen amal. Ol problemaly ólke­niń “qasbetin áktep”, kózge túser jaǵyn jyltyratyp qoıýǵa ǵana esep­telgen sol kezgi saıasattyń jaý­yrdy jaba toqyǵan jartykesh isi edi. Jańa tarıh ol tıimsiz iske óz úki­min aıtty. О́risti jaralap, on­syz da ekologııa zili túsken ólkege jaman tyrtyq salyp, halyqtyń 15-18 mıllıon som aqshasyn jelge shashyp úlgergen qurylys toqta­tyldy. Der kezinde toqtatylǵan sol bassyzdyq qaıtymyn el áli kúnge rıza sezimde aıtady. Sol “Saryshy­ǵanaqqa” taǵy da qarjy jumsap, jańa dem berýshilerdiń búgingi ta­rıhı-ımandylyq pálsafa­myzdaǵy eski jyry túsiniksiz. 2009 jyly naýryzda ótken qoǵamdyq tyńdaýda Qyzylorda jurtshylyǵy bul nus­qaǵa túbegeıli qarsy boldy. Biraq is basyndaǵylar qoǵamnyń negizdi pikirin qulaqqa ilmeı, óz tuǵyr­laryn qaıtalaýmen boldy: álemdik daǵdarys – Soltústik Aralǵa qarjy joq dep bir qorqytty; Syrdyń sýy kishi teńizge jetpeıdi dep taǵy bir úbijik shyǵardy; qujattardy “Kishi Aralǵa” beıimdeý úshin kemi bir jyl ýaqyt kerek dep jáne bir ýáj aıtty. Qarap otyrsaq, sonan beri de 17 aıǵa (!) qarapty... El kókeıinde kóp kútilgen jaq­sy lepes bıyl kóktem Qyzylorda oblysynyń ákimi B.Qýandyqovtyń aýzymen aıtyldy: “Saryshyǵanaq” ıdeıasy el-jerge tıimsiz nusqa; jo­banyń 2-shi kezeńine bólingen qo­maqty qarjyny tógip-shashpaı keleshekti “Kókaraldy” kóterýge salý kerek!..” Aqıqat bizge osylaı bet burdy. Dáliregi, biz ańsaýly aqı­qatqa osylaı jaqyndaǵan sııaq­tymyz. Árıne, aımaq basshysy shegesi tereń qaǵylǵan “Saryshy­ǵanaq” jolyn toqtatyp, el-jer tilegindegi “Kishi Aralǵa” ynta ar­na­syn burǵanda, úlken táýekel, sheshimdi qadamǵa baryp otyr. Adam da, tabıǵat ta buǵan tilekshi, biraq, sonsha aqsha jumsap, túrli negiz­deýler men tusaýkeserlerden ótkizip úlgergen nusqany toqtatyp, tileýli bolsa da, tasada qalǵan ıgilikti “Kókaral” ıdeıasyn demep, jolǵa salý ońaı mindet emes edi. Sózimiz ádil bolýy úshin eki arany birshama saralap kórelik. Qaıtersiń, ımandylyqpen qaýy­shyp, ıgi órkenıetke bet burdyq degen HHI ǵasyrda Úlken Aral, aqyry, jer betinen óshirilip tyndy. Endi, anyǵynda, ǵalamdyq aýqym­daǵy úmit kishi teńizde qaldy. Qur­saǵy solyńqy kishi aıdynnyń jaǵa­sy, tósi, tereńinde lyp-lyp janǵan shyraqtaı, lúp-lúp soqqan júrek­teı, sonaý uly sýdyń bolar-bolmas ómir tynysy saqtalyp qalǵan edi. Jaratýshy-bolmys, osylaısha, ózi Qazaqstan betke Kókaral túbegi, Berg buǵazymen sol qaıran Aral­dyń qaıtalanbas jádiger-qasıetin aman-esen saqtap qalý mıssııasyn usynyp tur emes pe!.. Mine, osyny uǵynyp-paıymdaý bizdi kóshelilik jolyna bastaıtyn parasat tuǵyry bolmaq. Aral aýdanynyń 70 paıyz sha­ma­synda halqy (Aral qalasyn qosa) “Kishi Araldyń” ejelgi jaǵalaýyn­da, ataqonys, ata mazaryn qımaı, kóp ýaqyt úmit sozyp, teńizin kútip otyr. Bul jaǵalaýda Bógen, Kóne­bógen, Qarashalań, Qaratereń, Aqbasty, Aqespe, Tastúbek jáne Mergensaı aýyldary, Aral qalasy tur. Ekologııadan údere kóshken biraz aǵaıyn osy jerlerge jetip taban tiregen. “Kishi Aral” – eń aldymen solar úshin ómir sharty. Saryshyǵanaq – kishi teńizdiń bir pushpaǵy, bul sý tolsa, ol da tiri­ledi. Al kishi teńiz – búkil Araldyń onnan bir aıdyny. Oǵan jaratylys Úlken Araldyń keshendi tabıǵatyn bergen. Bul baqıǵa bet burǵan Araldyń qaıtalanbas tirshilik dú­nıe­sin erteńge saqtap qala alatyn ǵajap múmkindik. Mundaǵy teńiz túliginiń ishinde ataqty Aral qaıazy, bekiresi, albyrty, shómeıkesi jáne taspa shalańy sııaqty, ózge álemniń esh jerinde kezdespeıtin keremetter bar. Mundaı jádigerdi Saryshy­ǵanaq saqtap qala almaıdy. “Kókaralda” irgesi kóterilip, ıgi nátıjesin bergen senimdi negiz tur. Ol betke jol, elektr jelisi tarty­lyp, jumysshylar qystaǵy salyn­ǵan. Bógettiń ońtústik-batys aımaq­taǵy ekonomıkalyq, strategııalyq róli asa zor. Al, álgi “Saryshy­ǵa­naqqa” sondaılyq qymbat kommý­nı­ka­sııany tyńnan salý kerek. Mańynda el joq qulatúzdegi ny­sanda eleýli ekonomıkalyq, stra­tegııalyq mańyz da bolmaıdy. Bul bógette keme ótkizetin shlıýz ornatý, shyǵanaq sýyn tushytý nıetteri tym shyǵyndy jáne el-tabıǵatqa qaterli eksperıment bolýy múmkin. My­saly, kaskadty shlıýz teńizdiń ta­bı­ǵı tirshiligine úlken nuqsan kel­tiretin qurylǵy bolmaq. Ol jumys isteýi úshin únemi qýat kózin, qysta kútý, jazda paıdalaný sııaqty turaqty qyzmet shyǵynyn qajet etedi. Al ashy sýly ejelgi teńiz shy­ǵanaǵynda tómengi Syrdyń “aýyr” sýymen tushy kól jasaımyn deý – ekologııa men tirshilikke qaýipti táýekelge barý... Mundaı artyq “bas aýrýynyń” ne keregi bar?!. Jáne, “Saryshyǵanaqqa” bola Qambash sııaqty relıkti kólden arna qazyp, onyń tabıǵatyn buzý da maqul­dar­lyq is emes... Tarazynyń eki ba­syn­daǵy “Kishi Aral” – “Saryshy­ǵanaq” nusqalarynda osyndaı prınsıpti kereǵarlyqtar bar. Sý máselesi. Mamandardyń shek­teýli-kepildi esebine qaramas­tan, Syrda teńizge jetimdi sý bar dep batyl aıtýǵa bolady. Ásirese, darııanyń qysqy aǵyny tolymdy. (Maman esebin buza tolǵan “Kishi Aral” mysalyn eske alaıyq.) Kúni búgin de (sońǵy birneshe jyl!) “Kókaraldan” Uly teńiz sortabyna júzdegen mıllıon tekshemetr sý qulap jatyr. Sol sýmen myńdap, mıllıondap balyq ketip, keri qaıta almaı ol qyrylyp jatyr... “Kishi Aral” ishki rezervimizden sý únemdeý maqsatyn da aıqyndaýshy faktor bolady. Darııa sýyn paıdalanýda ekologııalyq mádenıetke yntalan­dyrady. 1993 jylǵy Qyzylorda sammıtinde qabyldanǵan sý bólý sharty sony kúsh alady. Jáne “Kóksaraıdyń” sý retteýshi rólinen úlken ıgilik kútiledi. ”Kishi Aral” men “Kóksaraı”, túbi, bir úılesimde bolady degen úmit zor. Qazaqstan, Sibir sýlaryn ońtústik ólkelerge jetkizý máseleleri de kún tártibine qoıylyp keledi... Soltústik Aral­dyń sý esebinde taǵy bir-jar jaıt­ty eskerý kerek: bul aıdynda, ońtús­tikke qaraǵanda, býlaný az, jaýyn-shashyn basymdaý. Batys shyńdardyń sholaq saı, ózenshe, bulaqtary, Yrǵyz-Torǵaıdyń jer asty aǵyndary – esepke alynbaǵan taǵy bir “kiris kózderi” bolmaq. “Kókaraldy” kóterý, árıne, qomaqty qarjy talap etedi. Qarjy negizin SARATS-2 kezeginde “Sa­ryshyǵanaqqa” endi “shashylmaı­tyn” aqsha quraýǵa tıis. Jáne bul ıgi bastamaǵa Úkimetimizdiń eleýli qoldaýy bolatynyna senim mol. Mysaly, “Kóksaraı” bógetiniń (45 km.) úshten birinen sál ǵana asatyn “Kókaral” tospasynyń (17 km.) keleshek mańyzy men qaıtarymy sý rettegishten kem bolmasa kerek. Bul oraıda joǵaryda keltirilgen ıgi ýájderge ne qosýǵa bolady? “Kishi Aral” sýynyń jıegi Baltyq Júıe­sindegi 50-53 metr deńgeıge kóte­rilse, jerimizde Saryshyǵanaqtan 5 ese úlken teńiz paıda bolady. Ba­lyq aýlaý kólemi 3-4 ese kóbeıedi. О́lkeniń ekologııasy kóp jaqsaryp, halyqtyń áleýmettik, ekonomı­ka­lyq ál-aýqaty artady. Qyzylorda oblysynyń batys aımaǵyn sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etip otyrǵan Sarbulaq sý kózi qýat alady. Aqtóbe oblysynyń shyǵysy men ońtústigi, Qostanaı oblysynyń ońtústigi, Qaraǵandy oblysynyń batys aımaqtary, Qyzylorda oblysynyń ekologııalyq zil astyndaǵy úlken óńirine Soltústik Araldyń tikeleı áseri seziledi. Arqanyń egisti alqap­tary, Ústirt-Betpaqdala, taýly ólkeler klımatynda oń ózgeris kúti­ledi. Kishi teńizdiń kútýli deńgeıin­de, shalǵaıdaǵy Qulandy aýyly irgesindegi Tushybas shyǵa­naǵyna “Kókaraldan” sý jetip, Úlken Araldyń da bir aıdyny qaıta tola bastaýy múmkin. Araldyń onnan bir aıdyny, 6000 sharshy shaqyrymdyq “Kishi Aral” – Ortalyq Balqash, Ystyq­kól sekildi úlken sý bolady. Jurt­shylyq qaıta qaýyshqan teńizimen endi zamanaýı áleýmettik-ekologııa­lyq fálsafa ustanar bolar. Qa­tybas tutynýshylyq nıetterden mádenıetti túrde arylý shart. (Teńiz ústinde sondaı tutynýshylyq áre­ket áli oryn alyp otyr.) Aspany shaǵyrmaq shóldi ólkeniń teńizi biregeı kýrortty-týrıstik keshen bola alady. Erek tabıǵat, yńǵaıly jaǵrafııalyq ornalasý, balyq, et, shubat, qymyz sııaqty jeńsik as osyǵan ózindik reńk beredi... Bur­masyz Aral ejelgi súrdekterdiń, san taraý joldardyń, bolashaqty “Batys Eýropa – Batys Qytaı” kúre jolynyń naq boıynda j­a­tyr... Bálkim, sondaı keleshek úshin, qajet bolsa, SARATS jobasynyń 3-shi kezegin de oılastyrý artyq bolmas?.. Jańa betburys alǵashqy rette Respýblıka Parlamentinde, el Úki­­me­ti deńgeıinde túsinistik tapty. En­di Memleket deńgeıindegi qoldaý, El­basynyń qamqor sózi kútilip otyr. Alyp teńizdiń aýqymdy aıdy­nyn adam qolymen kóterý – adam­zat tarıhynda mysaly az, bálkim, bolmaǵan oqıǵa. Bul jaǵdaı qýaty men ımandylyǵy bir órim bop órilgen elimizdiń nusqaly ónegesi. Aral problemasyna qatysy bar, irgeles elderdiń birde-biri mundaı batyl qadamǵa áli bara alǵan emes. Soltústik Araldyń aýqymdy aı­dynyn kóterý ıdeıasy Elbasymyz­dyń qajyrly bastamasymen ómirge keldi. Osy ıgi bastamanyń keleshegi de Elbasymyzdyń jiti, yntaly nazarynda. Úmiti oıanǵan teńizin kútý ha­lyqqa keremet senim men optımızm berdi. Jurtshylyq izgi maqsat tóńiregine uıysty. Jarty ǵasyrdaı ekologııa synyna shydaǵan aǵaıyn úmit jelkenin kótergen kók teńizin, jaqsy tilekte, endi qansha ýaqyt bolsa da kútýge peıildi. Saılaýbaı JUBATYRULY, jazýshy. Qyzylorda.