Abaı aınasy

Abaı – 165 Abaı (Ibrahım) Qunanbaıuly qazaqtyń uly aqyny, tereń oıshy­ly ǵana emes, sonymen birge el basqarýdyń batpan júgin qaıyspaı kótergen nar tulǵaly qoǵam qaı­rat­keri. Biz muny onyń qarshadaı kúninen el isine aralasýynan, eseı­gende bolystyq mindet atqarýy­nan, tolysqan shaǵynda qazaq qaýymyna arnap zań shyǵarǵany­nan bilemiz. Aqynnyń bul isterdi qalaı alyp júrgenin kórsetý úshin sol kezeń­degi qoǵamdyq qurylys jaıyna qysqasha kóz jibereıik. 1731 jylǵy 19 aqpanda Petr Birinshiniń jesiri, patshaıym Anna Ioanovna Kishi júzdi Reseı ımpe­rııasynyń qol astyna alý jónin­de­gi gramotaǵa qol qoıdy, sonyń ar­­tyn­sha Reseıge Orta júz de qo­syla bastady. Buryn Qoqan, Hıýa handyqtarynyń dárgeıinde bolyp kelgen Jetisý qazaqtary da on toǵyzynshy ǵasyrdyń ortasynda orysqa qarady. Al “bólip al da, bıleı ber” saıasatyn ustanǵan otar­shylar qazaqty Orynbor, Túr­kistan, Batys Sibir gúbernator­lyǵyna bólgenin bilemiz. Ár jerde usaq handyqtar quryldy, halyqtyń tutastyǵy, Abylaı ornatqan birligi buzyldy, “Esim salǵan eski jol­dyń”, “Qasym sal­ǵan qasqa jol­dyń”, Táýkeniń “Jeti jarǵysy­nyń” qaǵıdalary qaǵajý kórdi. Bulardyń ornyna qazaqtar­dy ki­riptarlyqqa salatyn orys zańdary birinen soń biri shy­ǵyp, bógetsiz kúshine endi. Olar­dyń deni ulty­myzdy dininen, tili­nen, salt-dás­túrinen, ádet-ǵurpy­nan aıyryp, orystan­dyrý saıasa­tyn kózdeıdi. Reseı ımperııa­synyń 1775-1780 jyldarǵy zańdar jınaǵynda Ekinshi Ekaterına patshaıymnyń qazaq dalasyndaǵy rý basylaryn ózara qyrqystyra berý jóninde orys mıssıoner­le­rine jazǵan haty jarııalanǵan. Aby­laı ornatqan birlikti qalpyna kel­tirip, halyqty bodandyq bu­ǵaýy­nan bosatpaq bolǵan Kenesary Qasymuly jasa­ǵan kóterilis sátsiz aıaqtaly, basy­nan bılik ketken el eriksiz jýasyp, otarshylardyń yńǵaıyna jyǵyldy. Reseı ımperııasy bodan halyq­qa sheńgelin batyra tústi, el bas­qarýdyń handyq júıesin joıyp, bılep-tósteýdiń ózderine qolaıly tártibin ornatty. Qarqaraly dýa­nyna aǵa sultandyqqa saılanǵan Qunanbaıdyń ákesi О́skenbaı da, atasy Yrǵyzbaı da bı bolǵan, pat­shadan shen alǵan, shekpen kıgen adamdar. Bir­betkeı, ójet Yrǵyzbaı áýelde orysqa baǵyn­ǵysy kelmese, О́skenbaı oǵan kerisinshe, ıi jum­saq, mámileger kisi bolypty. Al Qunanbaıdyń jaıy kópshilikke ­jaqsy belgili, boıynan ádildik te, qataldyq ta tabylady. Oqymasa da toqyǵany kóp, sheshen, dindar adam. Ol Kúshik Tobyqtyǵa bolys bop júrgende, odan keıin de eldi ekige bólýge jol bermedi, orys mıssıo­nerleriniń qazaqtardy shoqyndyr­maq bolǵan isine bóget jasady, aýylda mektep ashqyzdy. Bul kezde Qoıandy jármeńkesi ashylyp, qazaq dalasyna saýda ka­pı­taly jol salyp, alǵashqy qo­nys aýdarýshylar kelip, otyryq­shy tur­­­­mys oryn tebe bastaǵan edi. Mine, osyndaı jaǵdaıda Qunanbaı óziniń Semeıdegi Ahmet Rıza medre­se­sinde úsh jyl oqyǵan, úsh aı orys mekte­binde saýat ashqan, on úsh jasar zerek balasy Ibra­hım­di qasyna alyp, el isine ara­las­tyra bastady. Bolashaq uly aqyn áýeli ákesiniń jumsaýymen Shyń­ǵystyń tórinde otyrǵan Kók­she rýynyń adamy Qa­ra­taıǵa ba­ryp, Qunanbaı men ekeýi­niń ara­syn­daǵy kıkiljiń syryna qanyp qaıtady, bul onyń qoǵamdyq ju­mysqa jegilýiniń basy edi. Surqy jaman, surqııa zaman­nyń syryn Abaı birte-birte paı­ym­daıdy, otarshyldyq qamytyn kıgen qazaq elinde ádilettiń aq týy jyǵyl­ǵanyn, aramdyqtyń aty ozǵanyn, atqaminer­lerdiń boıynda ekijúzdilik, jaǵympazdyq, baq­talastyq, álimjettilik, kúnshildik etek alǵanyn, el ishin urlyq-qar­lyq, aryzqoılyq, ósekshildik sı­ıaq­ty jeksuryn ádetter jaıla­ǵa­nyn, keseldi qylyqtar kóbeıgenin kórdi. “Qalyń elim, qaza­ǵym, qaıran jurtym” dep qabyrǵasy qaıysqan, kókiregi qars aıyrylǵan aqyn qandastarynyń boıy men oıyn osylardan tazartyp, qatarǵa qosýǵa sózimen de, isimen de áreket etti. Basynan erki ketken eline bul kesapattardyń qaıdan kelgenin bilse de jurtyn bıleýshi halyqtan bó­lip áketýdi kózdemedi, kerisinshe onymen tereze teńestirýdiń joly retinde “oryssha oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de ǵylym da – bá­ri orys­ta. Orystyń ǵylymy, óneri – dúnıeniń kilti. Ony bilgenge dú­nıe arzanyraq túsedi” degen aqy­lyn kóldeneń tartty. Semeı­den únemi kitap aldyryp, oryspen irge basqa elderdiń aqyn, jazýshy­larynyń, oıshyldarynyń eńbekte­rimen tanysty. Abaıdyń qaıyn atasy Alshyn­baı Tilenshi­uly Orta júzdiń ataqty bıi Qazdaýysty Qazy­bek­tiń shóbe­resi, Arǵynnyń betke ustar adam­dary­nyń biri boldy. Reseı ımpe­rııasynyń zańdary ústemdik qurýy­na baılanysty onyń da bedeli tómendeı bastady. Jaǵdaıdyń solaı ózgerýine oraı Abaı da “eski bıshe otyrman bos maqaldap” deýge májbúr boldy. Áıtse de jurt­tyń túrli daý-sharyn sheshkende ádil sheshim shyǵarǵan sózderdi kóp aıtty, olardyń hatqa túskenderi óz aldyna, el aýzynda qalǵandary áli jınalýda. 1875 jyly Qońyr Kókshege jańa bolys saılaý kerek boldy, bul orynǵa aldyn ala Mamaı rýy­nyń jýany, sol elde turatyn Úzik­baı Bóribaev belgilendi. Alaıda úıez bastyǵy Pavel Iаkovlevıch Izmaılovtyń tańdaýy kózi ashyq, oryssha saýatty, elge qadirli Ibrahım Qunanbaıulyna tústi. Bul kezde Abaıdyń jasy týra otyzda, orda buzar shaǵy. Úlken ulyq shaqyryp alyp, kelisimin surady. Kór­shileriniń jaǵdaıyn kórip júr­gen, qolynan kelgenshe kúshtiler­den teperish kórgen nashar adam­darǵa kómektesýdi, arany ashylǵan baılardy táýbege keltirýdi, ádilet ornatýdy, urlyq-qarlyqty tyıýdy, jurtty jónge salýdy kózdegen aqyn qarsy bolmady. Paraqor bı­leýshilerden qutylǵan qarapaıym­­buqara ony qushaq jaıa qarsy aldy. Aqyl-parasatymen, adamger­shili­gimen, ádildigimen, bilimimen elge de, joǵarǵy jaqqa da jaqqan aqyn basqarǵan jurt barymta-sarym­tany, daý-shardy azaıtyp, túzý jolǵa túse bastady. Múmkin olar “sóz túzeldi, tyńdaýshy, sen de túzel” degen Abaıdyń: “Kemdi kún qyzyq dáýren  tatý ótkiz, Jetpese birińdikin biriń jetkiz. Kúnshildiksiz tatý bop  shyn kóńilmen, Qııanatshyl bolmaqty  esten ketkiz”,  – degen sózderine toqtaǵan bolar. О́kinishke qaraı, sol óleńde “ja­man tatý qazady ózińe or, oǵan sen­seń bir kún bolarsyń qor” dep ózi aıtqandaı, buryn tatý-tátti júretin joǵarydaǵy Úzikbaı qyz­ǵanyshtan ishi kúıip, aıyrylyp qalǵan baq qusyn qolyna qondyr­maq bop, “Qońyr Kóksheniń jańa bolysy Ibrahım Qunanbaev meniń ejelgi qonysym Taımaqkóldi tartyp aldy” dep jala jaýyp, basqa pálelerdi de úıip-tógip, jaq­tastarynan jalǵan kýálar daıyn­dap, aqsha jınap, Semeıge barady, ózgege tizesin batyrǵan zorlyqshyl baılardan ony qoldaýshylar da tabyldy. Taımaqkól bolsa buryn eshkim­niń menshigi emes, bos jatqan óńir, sóıtse de aqynǵa kórineý jabylǵan jalany rasqa shyǵarmaq bolǵan jalǵan kýálerdiń biri kezinde áke­simen óshtesken Qarataı Sapaqov, aryzqoıdy aıdap salýshy da sol, bulardan basqa Baqtybaev, Qudaı­berdın,Úrkimbaev, Shılibaev deıtinder shyqty. “Jaý tabylsa buzylmas  jan kórmedim, Artyq joldas tappadym  tatýlyqtan”,  – dep aqyn sol tusty tuspaldaǵan tárizdi. Alaıda Abaıdy biletin, syılaı­tyn adamdar da az emes edi, úıez bastyǵy Izmaılov, onyń ornyna kelgen Losovskıı, Kazansev, basqa orys dostary da qorǵady. Solar­dyń ishinde Chernyshevskıı men Shelgýnovtyń shákirti, solardyń úıirmesine qatysqany úshin Sankt-Peterbýg ýnıversıtetinen shyǵary­lyp, Sibirge jer aýdarylǵan, odan Semeıge kelgen, oblystyq statıs­tıka basqarmasynda qyzmet istep júrgen jebireı jigiti Evgenıı Petrovıch Mıhaelıstiń orny bólek. Sonyń yqpalymen buryn Semeı sotynda qyzmette bolǵan Alek­sandr Egoro­vıch Vrangel, úıezdik sýdıa P.V.Ma­koveskıı aqynǵa oń kózde­rimen qarady. Onyń ústine je­ti júz adam kýá bop, Abaıdy aq­tap sot­ta sóz sóıledi, sóıtip 1884 jy­­ly on jylǵa sozylǵan is jabyldy. Kelesi jyly Semeıden jetpis shaqyrym jerde, Shar ózeni boıyndaǵy Qaramola jármeńkesin­de qyr eli úshin zań jobasyn ja­saýǵa arnalǵan tótenshe sıez shaqy­ryl­dy. Oǵan oblysqa qaraıtyn Semeı, Zaısan, Kereký, О́skemen, Qar­qaraly úıezderinen kelgen ­ókilder qatysty. Sol jıyndy kózi kórgen Músiráli aqsaqaldyń aıtý­ynsha, ár elden jınalǵan júz bı ózara aqyldasa kelip, Abaıdy tóbe bı etip saılaıdy. Ony Semeı, Kereký, Qarqaraly jaq qoldaıdy, al Tobyqtyda eski kegi bar О́s­ke­men, Zaısan úıezderiniń qazaqtary qarsy shyǵady. Ýaqtyń bedeldi aqsaqaly, Abaıdyń dosjar adamy Álimhan bastap, basqalar qostap, olardyń betin qaıtarady. Aqyry aqyn zań jobasyn jasaýǵa kiris­ken­de álgi kisige jolyǵyp, bylaı deıdi: – Áleke, oıazben sóılestim, orys­tyń qazaq daýy týraly shyǵar­ǵan zańy týra kelmeıtinin aıttym. Oıaz oǵan toqtap, “olaı bolsa sen qazaqtyń ǵurpyna, ádetine, turmy­syna laıyq zań shyǵaryp jaz. Osy sııazǵa jınalǵan elge, bılerge oqyp ber, eger olarǵa unamaǵany bolsa túzet. Sol kóptiń unatqan zańyn men bekiteıin, budan bylaı qazaq ortasyna belgili zań bolsyn” dedi. Sony jazyp jatyrmyn. Úsh kúnge deıin bıler jınalmaı, úılerinde otyra turmaq boldy. Al aǵaıyn sózdi ózi bitim qyla berer, jańa zańdy jurt unatqannan keıin oıaz bekitedi. Biz bul kúnde joǵarǵy bılik oryndaryn basqarýshy, atqarýshy, zań shyǵarýshy dep jiktep júrmiz. Joǵarydaǵy jaılarǵa qarap, Abaı úlken qoǵam qaıratkeri retinde solardyń eki tarmaǵynda iz qal­dyr­ǵanyn kóremiz. Ol “Qaramola erejesin” jazǵanda ózine júktelgen mindettiń aýyrlyǵyn sezinip, ony asa bir yjdahatpen oryndaı bildi. Aqyn úshinshi sózinde “... árbir bolys elde starshına basy bir bı saılaǵandyq, bul halyqqa kóp zalal bolǵandyǵy bilinip, synalyp bilindi. Bul bılik degen bizdiń qazaq ishinde árbir saılanǵan kisiniń qolynan kelmeıdi. Buǵan burynǵy “Qasym hannyń qasqa jolyn”, “Esim hannyń eski jolyn”, áz Táýke hannyń Kúltóbeniń basynda kúnde keńes bolǵandyǵy “Jeti jar­ǵysyn” bilmek kerek. Hám ol eski sózderdiń qaısysy zaman óz­ger­gen­dikten eskirip, bul jańa za­manǵa kelispeıtuǵyn bolsa, onyń or­nyna tatymdy tolyq bılik shy­ǵaryp, tóleý solarǵa jararlyq kisi bolsa kerek edi; ondaı kisi az, tipti joq”, – dep jazǵan edi. Aqyry sol kisi tabyldy, ol ózi bop shyqty. Abaı ózin el bıleý ónerine baý­lyǵan ákesi Qunanbaıdyń aýzynan eski jol-jobany kóp estip, kó­ki­regine túıip ósti. Reseı ımperııa­sy­nyń burynǵy-sońdy shyǵarǵan zańdaryn jetik bildi, Lontevtiń “Obychnye pravo ý kırgızov”, Sharl Monteskeniń “Zańdar rýhy týraly”, Shoqan Ýálıhanovtyń “Sot reformasy týraly” jazba­larymen tanys boldy. “Qaramola” erejesi týraly M.Áýezov: “Ol kúnniń jaǵdaıynda shamasy kelgen kópshilik úshin ádilet izdegen Abaı urlyq, qylmys pen áıel másele­sine arnap eki ereje aıtady” deıdi. Abaı óziniń qara sózderinde “burynǵy qazaq jaıyn jaqsy bilgen adam aıtypty, “bı ekeý bol­sa, daý tórteý bolady” dep. Onyń mánisi taq bolmasa, jup bıler ta­la­syp, daý kóbeıte beredi. Degen­men durys aıtylǵan sóz. О́ıtip bı kóbeıtkenshe, árbir bolys elden tolymdy-bilimdi úsh-aq kisi bılikke jyl kesilmeı saılansa, olar tússe, áıtpese túspese. Olar bılerge daý­ger adamdar qaramaı, ekeýi eki ki­sini bılikke tańdap alyp, ústine bireýdi posrednıkke saılap alyp bi­te berse, eger oǵan da yntymaq­ta­sa almasa, baǵanaǵy úsh bıdiń bi­reý­in alyp, ıakı jerebemen saılap alyp júginse, sonda daý uzamaı, bitim bolar edi” degen sózin iske asyrady, erejedegi daýdy sheshetin bıler sany ár taraptan úshten artyq bolmasyn dep kórsetedi. Bıler kóbeıse daý ulǵaıyp qana qoımaı, para alýshylyq qosa qaýlaıtynyn eskertedi. О́zin shyn musylman sanaǵan adam qolyna Quran ustap turyp, Allany atap bergen antyn eshqa­­shan buzbaıdy. Abaı da ózi jazǵan erejege jazalanǵan adamdardan aldaǵy ýaqytta qaıtalap qylmys jasamaıtyny týraly moldanyń qatysýymen kópshiliktiń aldynda Quran ustap, ant berýin kirgizedi. Qazirgi kezde halyqqa adal qyzmet etetinderi jóninde ant berýshiler de osy úrdisti jańǵyrtsa ǵoı deısiń. Qudaı sózi – Quran máńgi baqı ózgermeıdi. О́kinishke qaraı, biz taza musylman eli emespiz, kóp din ustaıtyn jurt mekendeıtin jerde ómir súremiz. Týysqan kórshimiz óz elin “Qyrǵyz respýblıkasy” dep jazsa, biz “Qazaqstan Respýblı­kasy” dep jazamyz. Abaı adamdy qylmystyq jaý­ap­kershilikke tartýdy jasy 18-ge tolǵanda bastaýdy usynady, qa­zaqtyń kúnkórisi tórt túlikke baı­lanysty bolǵandyqtan, mal urly­­­ǵyna, barymtaǵa qatal qaraıdy; qolǵa túsken uryǵa alpys dúre so­ǵyp, bir aı qamaýda ustaýǵa, urla­ǵan ár mal úshin moınyna qosaq, quıryǵyna tirkeý, qandy at, bılik at aıyp tóleýdi kirgizedi, uryǵa kómekteskender de jazaǵa tarty­lady. San ret qaıta qabyldanǵan bizdiń Qylmystyq Kodekste mal urlyǵyna baılanysty jóni túzý bap kirgizilmeı kele jatqanyn qynjyla aıtýǵa májbúrmiz. Al Abaı jazǵan “Qaramola ereje­sinde” ár qylmysty jikteıtin jetpis tórt bap bolypty. Abaı qyryq birinshi sózinde bıleýshiler úshin “áýeli bek zor ókimet, jarlyq qolynda bolýy kerek” degende zań talaptaryn or­yndaýǵa kóńil bólgen sekildi, so­nymen birge “sypaıy júr de sharýa oıla, dańǵoılanyp qaqtyqpa” degen sózderi búgingi memlekettik qyz­metkerlerdiń Ar-namys kodek­simen tyǵyz qabysyp jatqandaı. Al on besinshi sózinde el basqa­ratyn, kópke ónege kórsetetin adam aldymen ózin ózi jónge salyp alýy kerektigin eskertedi. “Eger de esti kisi qatarynda bolǵyń kelse, kú­nin­e bir márte, bolmasa jumasyn­da bir, eń bolmasa aıynda bir ózińnen óziń esep al. Sol aldyńǵy esep al­ǵan­nan bergi ómirdi qalaı ót­kizdiń eken, ne bilimge, ne aqı­ret­ke, ne dúnıege jaramdy, kúninde óziń ókinbesteı qylyqpen ótkizip­pisiń? Joq, bolmasa, ne qylyp ótkiz­genińdi óziń de bilmeı qalyp­­­pysyń?” degen saýal qoıady. Abaı Qaramola, Kóktýma, Ba­lyqbek sıezderinde jurt aldynda kúrmeýi kóp, túıini qatty talaı daý­lardy tarqatyp, ádil bılik aıtqan. Almaǵaıyp zamanda elimiz kóz jazyp qalǵan “Qaramola erejesi” Qazannan tabyldy, qazir Semeıdegi Abaı murajaıynda saqtaýly. Orystyń úlken aqyndarynyń biri Nıkolaı Alekseevıch Nekrasov “Aqyn bolmaı-aq qoı, biraq azamat bolýǵa mindettisiń” degen edi. Biz aqy­ryn júrip, anyq basyp, jerine jetip jyǵylǵan Abaıdy aldymen osyndaı ózgege úlgi-ónege bolarlyq adamdyq, azamattyq hám qaırat­ker­lik qasıette­rine qarap áýlıe tutamyz. Saparǵalı LÁMBEKULY, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi.  Qaraǵandy oblysy, Qarqaraly qalasy.