«Alataýdy aınalsam Alǵadaıdy tabam ba?..»

Jyr alyby Jambyldyń uly Alǵadaıdyń Uly Otan soǵysynda qaza tapqanyn estigende shyǵarǵan uzaq joqtaý-zary osylaı bastalatyn edi. Baýyr eti balasynan máńgige aırylyp, tym bolmasa oǵan týǵan jerden topyraq buıyrmaı, basyna bir belgi de qoıa almaı, ańyrap qalǵan atanyń zaryn Jákeń osylaı tolǵaǵan. “Aqqan bulaq, janǵan shyraq, Jalǵyz kúnde qurydyń” degendeı, uly keýdede ketken sher de osy shyǵar, bálkim... Sol Alǵadaıdyń Ýkraınanyń Sı­nel­nıkov qalasy úshin bolǵan urysta qaza bolǵany, súıegi osy qaladaǵy baýyr­lastar zıratyna qaıta jerlengeni 1998 jyly belgili bolyp, qýanyshty habar qazaqstandyq gazetterge jarııalandy. Jambyldyń nemeresi Álimquldyń balasy Murathan sol jyly aldymen baryp, ata­synyń basyna zııarat etedi. Al 2005 jyly, Uly Jeńistiń 60 jyldyǵynda Alǵa­daıdyń basyna eskertkish qoıylǵan eken. Oǵan Qazaqstannyń Ýkraınadaǵy elshiligi (elshi Amangeldi Jumabaev) belsene atsalysyp, Alǵadaıdyń basyna qoıylatyn tas-belgini Qazaqstanda jasa­typ, batyrdyń basyna saltanatty túrde qoıǵyzǵan. Osy saltanatqa Dnepropetrov oblysynyń gýbernatory Iýrıı Ehanýrov bastaǵan jergilikti basshylar, qoǵam qaıratkerlerimen qatar, Qazaqstannan Alǵadaıdyń nemere inisi, aqyn Álimqul Jambylov ta qatysqan eken. Jýyrda, Dneprodzerjınsk qalasyna barǵan saparymyzda Sınelnıkov qala­syndaǵy Alǵadaı jerlengen baýyrlastar zıratynda biz de bolyp, batyrdyń basyna zııarat ettik. Sınelnıkov qalasy 32 myńǵa jýyq turǵyny bar shaǵyn qala. Al endi sol shahardyń qalalyq keńesinde 33 dep­ýtat bar eken. Biz qalalyq radanyń hat­shysy Vıktor Býtlımenkomen kezdesip, áńgimelesken edik. Ol ózderiniń qalasy úshin bolǵan urysta qaza tapqan 67 qazaq jaýyngerin de ardaq tutatyndyqtaryn, olar qaza bolǵan Tıhıı kóshesin Alǵadaı­dyń esimimen ataý jóninde áńgime kóte­ril­genin aıtty. “Biraq, – dedi ol, – jer­gilikti ákimshiliktiń basshysy kóshe aty emes, turǵyndar demalatyn “Drýjba-Dostyq” atty jańa saıabaq uıymdastyrý kerek dep sheshti. Oǵan ketetin shyǵyn­nyń jartysyn Qazaqstan jaǵy kóteretin bolyp sheshildi”. Eger bizdiń jer úshin ýkraınnyń Jambyl tárizdes aqynynyń balasy qan tógip, qaza bolsa, biz sol boıda eskert­kishin de ornatyp, kóshe atyn da kóp sóz­ge kelmeı bere salar edik. Al ýkraındyq aǵaıyndar senderdiń adamdaryń eken, endeshe saıabaqtyń jarty qunyn sender tóleńder deıdi. Bálkı, bul durys ta shyǵar, ár halyqtyń ózindik minezi bar ǵoı. Jurttyń bári ózgelerge jyrtyla beretin qazekem deısiń be?.. Biz Alǵadaıdyń qalaı qaza bolǵanyn anyqtap, súıegin tapqan qaladaǵy №5 mek­tepke de bardyq. Osynda qazaqstan­dyq jaýyngerlerge arnalǵan arnaıy murajaı bar eken. Ony da Qazaqstan elshi­liginiń kómegimen mektep izshilderi uıym­dastyrypty. Shaǵyn bólme bolsa da alys­taǵy Qazaqstannyń araly sekildi ortaǵa tap boldyq. О́ıtkeni, mundaǵy eksponattardyń kóbi Qazaqstannan jetkizilgen. Sonyń ishinde qazaqtyń qutysy, oıý-órnekteri, turmystyq buıym­dary da tur. Biz osy jerde izshilderdiń basshysy, mekteptiń áskerı isiniń muǵalimi, zapas­taǵy podpolkovnık Evgenıı Trýshenko­men uzaq áńgimelesip, onyń Alǵadaıdyń súıegin qalaı anyqtaǵany týraly bildik. – Sınelnıkov qalasy 1941 jyldan 1943 jylǵa deıin nemisterdiń qolastynda boldy, – dep bastady áńgimesin Evgenıı Grıgorevıch. – Stalıngrad túbindegi jeńis­ten keıin Keńes armııasy Ýkraına­ny bosatýǵa qatty kirisken bolatyn. 1943 jyldyń aqpan aıyndaǵy azat etý operasııasy Snelnıkovo-1 stansasynan bastalǵan. Bul qalanyń Shyǵys jaq beti. Keńes áskerleri sol kezde Sınelnıkovtyń janyndaǵy Volnoe selosyna ja­qyndaǵan. Ári qaraı E.Trýshenkonyń áńgimesi­nen tóbe shashyń tik turatyn bir fakti estidik. “Shabýylǵa shyqqan bizdiń ásker­ler­diń oq-dárimen qamtamasyz etilýi múl­de tómen bolǵan eken. Biz qazba jumys­tary kezinde kóptegen jaýyngerlerdiń oqsyz patronmen qarýlanǵanyn anyq­ta­dyq”, – dedi ol. Sóıtip, jaýdyń muzdaı qarýlanǵan áskerine qarsy keńestik komandırler keıbir jaýyngerlerin oqsyz patronmen aıdap salypty. Osy áskerdiń arasynda 19-shy gvar­dııalyq kavalerıstik polk te bolǵan. Onda Alǵadaıdan basqa da 67 qazaq jaýyn­geri bolǵandyǵy anyqtalypty. Sta­lıngradtaǵy iri jeńisten keıin et-qyzýmen “ýralaǵan” keńes áskerleri Sınel­nıkov qalasyn jaýdan azat etken. Biraq nemister olardyń oq-dárimen qam­tamasyz etilýi múlde tómen ekenin sezip qalyp, strategııalyq turǵydan mańyzdy nysan bolyp esepteletin Sınelnıkov stansasyn qaıtarý úshin úlken kúshter tógedi. Sonyń ishinde Zaporoje qalasyn­da turǵan “SS”-tiń bas súıektiń qań­qa­syn jaýyngerlik týlaryna belgi etken qanypezer dıvızııasyn, avıasııa men ar­tıl­lerııa kúshterin de osyndaǵy soǵysqa tartyp, joıqyn shabýyl bastaıdy. “Pýlemetshi Alǵadaı Jambylulynyń jasy sol kezderde 40-tan asqan (1901-1943), ol birneshe ret komandırleriniń alǵysyn alyp, jas jaýyngerlerge úlgi etilgen. Bular týraly artynan, polk ar­hıvinen tabylǵan materıaldar rastaıdy. Stalıngrad qyrǵynyn bastan keshken ol bul kezderde soǵys isine barynsha tósel­gen jaýynger bolatyn. Sol kezdegi áske­rı gazetterde de onyń erligi jaıly ja­zyl­ǵan derekter bar”, – dedi E.Trý­shenko. Nemisterdiń ulan-asyr shabýylynan keıin Sınelnıkov qalasyn ustap turý múmkin emes-tin. Soǵan kózi jetken polk komandıri áskerge qalany tastap shyǵýǵa buıryq beredi. Al jaralylar men júkte­rin arqalap, shegingen áskerdi ókshelep qýǵan jaýdyń jolyn bógeý úshin birneshe jaýyngerdi qalqanǵa qaldyrady. Sonyń ishinde pýlemetshi Alǵadaı Jambylov ta bar edi. Olar úıdiń tóbesine bekinip alyp, óńmeńdegen fashısterdiń aldyna tosqaý­yl bolady. О́zderiniń báribir qaza bola­tynyn bilse de, bireýi de pozısııasyn tastamaı, sońǵy demi qalǵansha aıqasyp, eki-úsh shabýyldyń betin qaıtarady. Biraq kúsh teń emes edi, jaý qyzylás­kerler bekingen úıdi ala almaǵan soń, olar­dy tankimen atyp, tegis qyryp sala­dy. Jaýyngerler ózderine júktelgen mindetti oryndap, negizgi áskerdiń she­ginisin qamtamasyz etip, erlikpen kóz jumady. ...Naýryz aıy bolyp, kún jylyna bas­taǵanda, nemister jergilikti turǵyn­dar­ǵa qalada qalǵan keńestik jaýynger­lerdiń máıitin jerge kómdiredi. Árıne, olar qabir qazyp, jerleý saltyn saqtap jerlemegen, sol jerdegi snarıad qazǵan, okop bolǵan shuqyrlarǵa kóme salǵan. “Biz qyzyláskerlerdiń máıitin sondaı shuqyrlardan qazyp alyp, qaıta jer­ledik. Kóptegen jaýyngerlerdiń qujat­tary bolmady, bolsa da olary shirip ketken bolýy kerek. Al keıbir pyshaq, ıne, ustara sekildi zattardyń tot basqan sulbasy tabyldy. Sonyń ishinde, – dedi Evgenıı Grıgorevıch bir tot basqan py­shaqty kórsetip, – myna pyshaq jaýyngerdiń aıaǵyna baılanǵan boldy. О́ziniń ustarasy ótkir ekendigi bilinip tur. Iesi onymen saqal-murtyn da qyryp otyrǵan bolýy kerek. Biz anyqtaǵan ar­dagerler mundaı pyshaqtar qazaqtardyń qonyshynda júretindigin aıtty. Qazaqtar olaryn kútip ustap, kóbinese qaırap oty­ratynyn jetkizdi kóz kórgender. Sondaı-aq temeki qorabynan qazaqtyń ulttyq oıýyn taptyq. Sol jerden biz barlyǵy 200-deı máıitti qazyp alyp, baýyrlastar zıratyna saltanatty túrde jerledik. Sodan keıin Qorǵanys mınıstrliginiń Podolskidegi arhıvine baryp jumys istep, olardyń aty-jónderin anyqtadyq. Aıta ketetini, Alǵadaı qyzmet etken 19-shy gvardııalyq kavpolk osy jerde toly­ǵymen qurtylǵan eken. Polktyń týy da qoldy bolǵan sııaqty, óıtkeni tiri qal­ǵandaryn basqa bólimshelerge aýystyryp jiberipti. Biz qazaq famılııalaryn qazaqstan­dyq gazetterge jibergen edik, uzamaı Qa­zaq­stannan qýanyshty habar keldi. Jaý­yn­gerlerdiń biri – aty búkilodaqqa másh­húr bolǵan Jambyldyń balasy bolyp shyqty. Biz de buǵan qatty qýanyp qal­dyq. Sodan keıin qazaqstandyqtardyń bizge kelýi jıiledi”. 1996 jyly Jambyldyń 150 jyldyq toıy bolǵanda Evgenıı Trýshenko qonaq retinde arnaıy shaqyrylyp, úlken qurmetke bólengen eken. Ol sol joly Alǵadaı jatqan jer­diń bir ýys to­pyraǵyn ala baryp, Jákeńniń zıratyna salypty. Sóıtip, “Alataýdy aı­nal­sam, Alǵadaıdy ta­bam ba, Jetisýdy jetkersem, Alǵa­daıdy tabam ba?” dep joqtap ketken uly aqynnyń rýhy ulynyń sońǵy demi shyqqan jerdiń to­py­raǵyn ıiskep, tynyshtanǵan sııaqty... Evgenıı Trý­shen­ko osy qyzmet­tiń bárin jergilikti ókimet tarapynan qoldaǵan jigitterdiń arasynda Vasıl Chernomordy aıryqsha atap, onyń úlken kómegine rızashylyǵyn bildirip otyrdy. Sóıtip, ýkraınalyq jigitter bizdiń azamattarymyzdyń rýhtarynyń tynysh bolýyna úlken járdem etken eken. Mekteptegi murajaıdy uıymdastyrýǵa da Vasıl Chernomor úlken eńbek sińiripti. Ol Qazaqstannyń Ýkraınadaǵy elshili­gimen birlese otyryp, mýzeıdi qazaqstan­dyq eksponattarmen toltyrysqan. Mine, osylaısha alystaǵy Ýkraınada qazaq balasynyń qany tógilgen jerdi, Qazaqstannyń bir buryshy derlik oryndy kórip qaıttyq. Jaqsybaı SAMRAT. ---------------------------------- Avtordyń Alǵadaıdyń basyna gúl shoqtaryn qoıyp jatqan sáti. Mekteptegi murajaıda: áskerı kıimdi E.Trýshenko jáne V.Chernomor.