Adamzattyń ajdahasy qursaýlanǵan kún

Keshe Astananyń “Redısson SAS” qonaqúıinde Iаdrolyq synaqqa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúnine arnalǵan halyqaralyq konferensııa bolyp ótti. Onyń jumysyna BUU, EQYU, IýNESKO, MAGATE sııaqty bedeldi halyqaralyq uıymdar basshylarynyń, Qazaqstandaǵy dıpkorpýstyń ókilderi, tıisti mınıstrlikter men vedomstvolar basshylary, BAQ jáne t.b. qatysty. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Na­­zar­baevtyń usynysymen Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵan kúni – 29 tamyzdy BUU byltyrǵy jyldyń jel­toq­­san aıynda “Jappaı qyryp-joıý qarýy­nan bas tartýdyń Búkildúnıejúzilik kúni” dep ja­rııa­laǵan edi. Keshegi konferensııa sony alǵash ret atap ótýge arnaldy. Onda birinshi bolyp Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Mem­lekettik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaev sóıledi. Ol aldy­men Prezıdent Nursultan Nazar­baevtyń konferensııaǵa qatysýshylarǵa arnaǵan joldaýyn oqyp berdi. Onda: “1991 jyldyń 29 tamyzynda meniń Jarlyǵym­men Semeı ıadrolyq synaq polıgony jabyldy. Bul – adamzat tarıhyndaǵy halyqtyń qalaýymen jabylǵan eń alǵashqy polıgon. Iаdrolyq synaqtardyń zardaptaryn óziniń basynan ótkergen Qazaq­stan halqy búkil álemdegi polıgon­dardyń jabylǵanyn qalaıdy. Bizdiń elimizde qyryq jylda 490 ıadrolyq jary­lys jasaldy, sonyń kesirinen bir jarym mln. adam zardap shekti jáne eli­mizdiń alyp atyrabyna qasiret keldi. Hal­qy­myzdyń basynan keshken osy zardap­tary – bizdiń álemdik antııadrolyq qoz­ǵalys­qa kóshbasshy bolýymyzǵa tarıhı da, moral­dyq ta quqyq beredi”, delingen. Odan ári Prezıdent ıadrolyq qarý­syz álem týra­ly ıdeıa­ny iske asyrýda Vashıngtonda bol­ǵan ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıt­tiń mańyzdy­lyǵyn atap óte kelip, onda óziniń ıadrolyq qarýdy jappaı, vertıkaldi jáne gorızon­tal­di baǵytta taratpaý týraly ámbebap shart ázirleýdi, ıadrolyq otynnyń halyq­ara­lyq bankin qurýdy, sondaı-aq ıadrolyq qaýip­sizdik boıynsha oqý orta­lyǵyn uıymdas­tyrýdy usynǵanyn eske salady. Jol­daýy­nyń sońynda Elbasy tuń­ǵysh ret ata­lyp otyrǵan Jappaı qyryp-joıý qarýy­nan bas tartýdyń Búkildúnıe­júzilik kúninde biz álemdi ıadrolyq qaýipten qut­qarýǵa baǵyttalǵan halyqaralyq ynty­maq­tastyqtardyń tereńdeı túsýine úmit­timiz. Oǵan bizdi bolashaq urpaq aldyn­daǵy jaýapkershiligimiz mindetteıdi deıdi. Prezıdenttiń qatysýshylarǵa arnaǵan joldaýyn jarııalaǵannan keıin Qanat Saýdabaev óziniń quttyqtaý sózin oqydy. Onda mınıstr konferensııaǵa qatysý­shylarǵa ystyq sálem joldaı otyryp, bul kúnniń álemdik qaýipsizdik úshin asa ma­ńyzdy ekenin atap ótti. Aldymen polıgon­dy jaýyp, artynan, 1991 jyly álemde tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartý arqyly Qazaqstan óziniń beıbitshilik súıgish damý baǵdaryn tanytty. Osy kezden bastap Qazaqstan, Elbasynyń aıtýynsha, “beıbitshiliktiń epısentrine” aınaldy, deı kelip, Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýdan azat aımaq dep taný týraly shartqa Semeıde qol qoıyl­ǵandyǵynyń mańyzyn aýyzǵa aldy. Son­daı-aq ol Qazaqstannyń 29 tamyz kúnine erekshe mártebe berý týraly bastamasyn qoldaǵan elderge rızashylyǵyn bildirdi. Búgingi kúni ıadrolyq synaqtarǵa jappaı tyıym salý týraly (IаSJTSh) kelisimge álemniń 182 eli qosylyp, onyń 153-i keli­sim­niń kúshine enýine baılanysty memleket ishindegi prosedýralaryn jasap úlgerdi, dedi ol. Biraq keıbir yqpaldy elderdiń IаSJTSh qol qoımaı nemese oǵan ratıfı­­ka­sııa jasaý­ǵa asyqpaı otyrǵan­dyǵy keı­bir resmı ıadrolyq memleket­terdiń osyn­daı qarýlar­dy synaqtan ótkizýine, al “ta­bal­dyryqta” turǵan elder­diń zymyrandyq-ıadrolyq baǵdarlama­laryn odan ári jalǵastyra berýine múmkin­dik berip otyr. Endi 29 tamyz Jappaı qyryp-joıý qarýy­nan bas tartýdyń Búkildúnıejúzilik kúni bolyp jarııa­landy. Son­dyqtan, men konferen­sııaǵa qatysýshy­lar­dy jáne ta­rat­paý úderisine qatysýshy barlyq bel­sen­­dilerdi osy kúndi naqty áreketter­men qarsy alýǵa shaqyramyn, dedi Q.Saýdabaev. Odan ári Q.Saýdabaev burynǵy Semeı ıadrolyq polıgony aımaǵynyń turǵyn­daryn ońaltý, sol jer men onyń ekolo­gııasyn zalalsyzdandyrý baǵytynda BUU-nyń atqaryp otyrǵan rólin atap ótip, Bas hatshy Pan Gı Mýn myrzanyń sáýir aıynda sol jerde bolyp, qasiretti óz kózi­men kórgenine alǵysyn jetkizdi. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti men BUU-nyń Semeı aımaǵyn ońaltý baǵdarlamalaryna Japo­nııa, Nıderlandy, Shveısarııa, Kana­da sııaqty elder men Eýrokomıssııa, IýSAID, MAGATE, BUUDB sııaqty halyqaralyq uıymdardyń belsene qatys­qan­dyǵyn atap ótip, olarǵa rızashylyǵyn bildirdi. Sonyń ishinde Ortalyq Azııa elderi úshin Halyq­aralyq oqý ortalyǵyn uıymdastyrýǵa kórsetken járdemi úshin Norvegııaǵa aıryq­­sha alǵysyn aıtty. Odan ári konferensııa óziniń jumysyn BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń joldaýyn tyńdaýmen jalǵystyrdy. Ony Bas hatshynyń arnaýly ókili M.Encha oqyp berdi. Joldaýda Pan Gı Mýn álemdegi barlyq ıadrolyq polıgondardy jabýdyń mezgili jetkenin, qazir tek olar týǵyzǵan prob­lemalardy sheshýmen aınalysý qajet­tigin aıtypty. “Men álemdik qoǵamdastyq­qa Semeı polıgonynyń zardabyn jaq­sylap zertteýge shaqyramyn, sonda ıadro­lyq qarýdyń qanshalyqty qasiret ákeletini túsinikti bolady. Biz bul problemany sheshýdi kelesi urpaqqa qaldyrýǵa tıis emespiz”, delingen Bas hatshy joldaýynda. IýNESKO-nyń Bas dırektory I.Bo­ko­vanyń joldaýyn uıymnyń Ortalyq Azııadaǵy aımaqtyq ókili S.Lazarev jetkizdi. Onda Qazaqstannyń ıadrolyq qarýsyzdaný úderisindegi róline joǵary baǵa berilgen. Qazaqstannyń osy uıymdaǵy turaqty ókili Oljas Súleımenov te sóılep, BUU-ny ıadrolyq qarýdan zardap shekkenderge kómek beretin halyqaralyq qor qurýǵa shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, bul qordyń negizin ıadro­lyq synaqtardyń 20 jyl boıy toqtatylýy­nan únemdelgen qarajat qurasa quba-qup bolar edi. Sonymen qatar, konferensııada IаSJTSh uıymy Daıyndyq komıssııa­synyń Atqarýshy hatshysy T.Tot, MAGATE Bas dırektorynyń orynbasary V.Býkarta jáne t.b. sóıledi. Jumys qory­tyndysy boıynsha konferensııa álemdik qoǵamdas­tyqqa úndeý qabyldady. Osydan keıin “Semeı óńiri: qalpyna keltirýden damýǵa” atty ekinshi plenarlyq otyrys boldy. Onda BUU Bas hatshysy­nyń kómekshisi, BUU DB aı­maqtyq dırektory K.Ýdovıchkı, Qazaq­stannyń Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri J.Aıtjanova, “Qazatomóner­kásip” UK pre­zı­denti V.Shkolnık, Japo­nııa, AQSh, Reseı elderiniń Qazaqstandaǵy elshileri jáne t.b. sóılep, atalǵan másele bo­ıyn­sha atqarylǵan jumystar týraly jáne ony jetildirý baǵytyndaǵy oılarymen bólisti. Jaqsybaı SAMRAT.