Isa-Dosan batyrlar

Tarıh tolqynynda Mańǵystaýdaǵy sharýalar kóterilisine bıyl 140 jyl tolyp otyr Iá, Isa-Dosan bastaǵan Mańǵystaýdaǵy sharýalar kóterilisine bıyl 140 jyl tolyp otyr. Sondaǵy kóterilisshiler urpaq­tary­nyń aldy bes-alty ataǵa ulasty. Qoǵamdyq for­masııa úsh dúrkin evolıýsııalyq damýyn ba­synan ótkerdi. Reseı ımperııasyn bılegen pat­shalyq rejim ózegine qurt túsken terek­teı qulady. Onyń ornyn Keńes Odaǵy bas­ty. Araǵa 70 jyl salyp Keńes Odaǵy tara­dy. Qazaq halqy 1991 jyly ata tarı­hynda tuń­ǵysh ret táýelsiz memleket qurǵanyn ja­rııa etti. Isi qazaqtyń, sonyń ishinde Mań­ǵys­taý sharýalarynyń da 1870 jyly jalaý­latyp tý kóterip, urandatqan qasıetti kó­te­ri­lisiniń túp maqsaty da osy táýelsizdik edi. M.Tursynova óz kitabynda ózinen bu­rynǵy ǵalymdardyń zertteýlerine súıenip, osy sharýalar kóterilisine ádil baǵa berýge sátti talpynys jasaǵan. Mysaly, 1869 jyl­ǵy patsha ákimshiliginiń uly daladaǵy basqarý­dyń jańa formasyn engizýi qazaq halqynyń óz táýelsizdigi jolyndaǵy kúresi­niń mańyzdy kezeńi boldy, al 70-shi jyl­dar­­daǵy Mańǵys­taýdaǵy kóterilis óziniń qýat-kúshi jóninen buǵan deıin bolmaǵan jappaı halyq kóterilisine aınalǵan edi. (M. P. Vıatkın “Ocherk ı po ıstorıı Kazahskoı SSR, Moskva, “Polıtızdat”, 1941 j. Moskva). Al, ǵalym M. G. Glaýzo Mańǵystaýdaǵy halyqtyń 1870 jylǵy kóterilisin birinshi orynǵa qoıdy jáne onyń halyqtyń shyn mánindegi azattyq kúresi dep baǵalady. (P. G. Glaýzo, “Revolıýsııa v Sredneı Azıı”, Tashkent, 1929 j.). Ras, Isa-Dosan bastaǵan halyq kóterilisi jeńilis tapty. Biraq, sharýalar jeńile otyryp, jaýyn jeńdi. Ozbyr, otarshyl saıasatty ózderimen sanasýǵa májbúr etti. Endeshe, bul kóterilisti halqymyzdyń táýelsiz el bolýynyń rýhanı nurlary, sana-sezim qalǵytpaı, árdaıym joǵary ustaýy­myzdyń sarqylmas qaınary degen jón. Ata-babalarymyz ótken qasterli joldyń tár­bıelik taǵylym kúsh-qýatyn jas urpaq­tyń boıyna sińirý – búginde barshamyzdyń pary­­zymyz. Solaı istegende el táýelsizdi­giniń halqymyzǵa eshqashan ońaıǵa túspe­genine keıingi tolqyn urpaqtyń jete zerde­lerine senemiz. Isa-Dosan bastaǵan halyq kóterilisiniń 140 jyldyǵyn atap ótýdegi negizgi maqsat ta osy bolatyn. 1868 jyly Reseıde patsha úkimetiniń “Jańa nızam” saıasaty jarııalansa, ol Mańǵystaý qazaqtary úshin 1870 jyly qoldanyla bastaıdy. Adaılarǵa salyq saly­nady, ol ózge elderge qaraǵanda kóp bolady jáne eki jyldyń salyǵyn birge tóleý min­deti qoıylady. Oǵan kópshilik otbasy­lardyń múmkindigi kelmeıdi. Tipti múmkindigi barlar da bul salyqty tóleı qoıýǵa nıet etpeıdi. Bıler men el bas­qarýshylardyń talaı ret bastary qosylyp, keńes qursa da, ol salyqtan tólemeı qutylýdyń basqa jolyn taba almaıdy. Bıler keńesi Maıanyń uly Báımembetti Peterbýrgqa baryp, jarlyq shyǵarýshymen tikeleı kezdesip, 1731 jylǵy Ábilhaıyr men Reseı patshasy Anna Ioa­nov­nanyń jasasqan sharty boıynsha myna sheshimniń zańsyz ekendigine kózin jetkizip qaıtýǵa jumsaıdy. Ábilhaıyr men Anna Ioanovnanyń 1831 jyly qol qoıǵan sharty boıynsha kishi júz qazaq­tarynan soldatqa adam alynbaýy kerek, salyq salynbaýy tıis. Báımembettiń bul sapary­nan el kút­kendeı nátıje shyqpaıdy. Kerisinshe, Reseı patsha­lyǵy­nyń jergilikti oryndary bas­shylarynyń adaılarǵa kózqarasy shıe­lenise túsedi. Sonyń yzǵarly boranyndaı 1870 jyly mart aıynda Fort-Aleksandrovskiden Rýkın bastaǵan jazalaý otrıady shy­ǵarylady. Bul otrıadtyń shyqqaly jatqany starshına Gafýr Kal­bınge belgili bolady, ol Isaǵa habar beredi. Isa Forttaǵy Qunan­orys Shabaı­dyń balasy Súgirge, Bozjigitke, Qarataýdaǵy Báýbek Aınazar mergenge, Qatqyltúptegi Dáýletaly Dosan men Alǵıǵa, Aýyzorpadaǵy Toqtamys Oraqqa jáne taǵy da basqa adaıdyń sol kezdegi belgili batyr­lary men tulǵaly azamattaryna habar bergi­zip, shaqyrtady. Sonyń nátıjesinde úlken qol jınalady. San jaǵynan bul qoldyń kólemi jazalaýshy otrıadtan birneshe ese kóp bolǵan. Qol quramynda Jádigerden О́tenuly Dilman, Jamanǵara Musauly Moshandar bar. Qoldy Isa, Dosan basqarady. Jaza­laýshy otrıad Forttan shyǵyp kólikpen Túbijik, Qańǵa, Borly, Sýat, Qunansý, Sartas arqy­ly Bozashyǵa bet alatyn bolyp, Ushaýyzǵa ornalasady. Bul kezde Isalar alasa Aqtyń astyna birneshe aqboz úı tiktirip, qonaq etýge daıyndyq júrgizedi. Otrıad Shyǵanaq teńiz-aınalmadan ótedi. Oıaz Rýkın jan-jaqqa qaraýyl qoıyp, otrıadyna demalys beredi. Bulardyń maq­saty, baǵyty adaılarǵa tolyq belgili emes, sondyqtan otrıadtyń bir adamyn qolǵa túsirip, qupııany ashý qajet. Qaraýylda turǵan bir soldat shylym tutatý úshin ot jaǵady, osy sátti paıdalanǵan til alýǵa shyqqan О́tenuly Dilman bir joldasymen álgini dybysyn shyǵarmastan alyp ketedi. Ol orys eken, Forttan kelgen Qunanorys rýynyń jigitterin tilmash etý arqyly tut­qynmen sóılesedi. Sóıtip, jazalaýshy otrıadtyń baǵyty Bozashy túbegin aralaý, maqsaty elden salyq jınaý, tólemese qarý­ly kúshpen jazalaý ekendigin anyqtaıdy. Qarý, kólik, adam sany jónindegi máli­met­terge qanyǵady. Osyǵan sáıkes taktık­alyq sharalar jasaqtalady. Osyndaı daıyndyqtan keıin, ıaǵnı 1870 jylǵy Mańǵystaý sharýalarynyń Reseı patshasy úkimetine qarsy kóterilisi bastalady. Halyq jasaqtary jazalaýshy otrıadtyń kólikteriniń kópshiligin aıdap ketip, otrıadty jaıaý qaldyrady, jaıaý otrıadty qamaýǵa alady. Olar teńizge bettegende teńiz jaǵy bógedi. Kóliksiz, as-sýsyz qalǵan jaza­laýshy otrıadtyń basshysy Rýkın 24 naýryz kúni túnde Maıauly Báımembetti adaılardy úgitteýge jumsaıdy. Ol óz lagerinen shyǵa bergende atylǵan myltyq oǵynan qaza tabady. 25 naýryz kúni tańda Rýkın adaı­larmen kelisim júrgizýge ózi shyǵady da, kólikterin qaıtaryp berýdi suraıdy, Fortqa qaıtyp ketemiz dep ýáde etedi. Onyń bul ótinishin oryndaýǵa kóterilisshiler kelisim beredi de, óz talaptaryn jetkizedi: kazaktar atýyn toqtatsyn, úsh ofıser kepildikke (zalojnık) berilsin, jazalaýshy otrıad kólikterin alýǵa adaı otrıadynyń qosyna kelsin dep shart qoıady. Rýkın kazaktaryn ertip keledi. Sol kezde Isa kazaktar qarý­laryn tastasyn dep talap qoıady. Rýkın kazaktardyń qarsylyq etýine qaramastan, qarýlaryn tastaýǵa buıryq beredi. Kazaktar qylyshtaryn keń shalbardyń ishine baılap alady, qalǵan qarýlaryn tastaıdy. Osy sátte Isanyń belgisi boıynsha jasyrynyp daıyn turǵan adaı qoly qımyl jasap, otrıadty talqandaıdy. Bul soǵys 4 kúnge sozylady. Osy urysta júzbasy (sotnık) qashyp ketedi, ony Moshan qýyp jetip, basyn shaýyp, júzbasynyń óziniń qyzyl kóılegine orap alyp keledi. Otrıad tilmashy Qosym Myrzabaev qashyp qutylyp, Fortqa baryp habar beredi. Kóterilisshiler Fort­taǵy qamaldy qorshap ala almaıdy. Zeń­birek, ot qarýy mańyna jolatpaıdy. Kóterilisshiler Hıýa betine oıysady. Hıýadaǵy jaǵdaıdyń qıyndaýynan Isa men Dosan óz jasaqtarymen bólinip, Dosan qyrǵa shyǵyp ketedi de, Isa Horezm oıynda qalyp qoıady. 1873 jyl Hıýa handyǵyn Reseı patshalyǵy ózine kóndirip alǵan kez. Isa óz aýyldastarymen bir toǵaıdyń ishinde erýlep otyrǵan. Bir kezde aq esekke mingen aqsaqal qosqa jaqyndap toqtaıdy. Oǵan Isanyń áıeli Saryǵyz sálem etedi. Isa anadaı jerde myltyǵyn kezep turǵanda álgi aqsaqal: “Isa, jat jerde shyǵandama, elge qaıt”-deıdi de, kómeskilenip, eles bolyp kórinbeı ketedi. Erteńine Isa Mańǵystaýǵa baǵyt ustap júrip ketedi. Isa sol betinde Fortqa keledi. 1874 jyly Qaraǵantúp bolysynyń basqarýshysy bolyp taǵaıyndalady. Isanyń osy qyzmeti 1909 jyly ózi qaıtys bolǵanǵa deıin jalǵasady. Budan birneshe kún buryn “Isa-Dosan” kóterilisiniń 140 jyldyǵy qarsańynda Aqtaýda shyǵatyn “Lada-TV plıýs” “Gıbel otrıada Rýkına v 1870 godý” degen maqala-ocherk jarııalady. Bul ocherk budan baqandaı 110 jyl buryn, Máskeýde shyǵatyn “Istorıcheskıı vestnık” jýrnalynda naq osy taqyryppen jaryq kóripti. Ocherk avtory patsha áskeriniń general-leıtenanty Vasılıı Aleksandrovıch Potto delinedi. Osy V. A. Potto qazaq dalasyn sharýalar kóterilisiniń ot-jalyny shar­pyǵan tusta maıor sheninde Orynbor kazak ýchılıshesiniń dırektory bolyp qyzmet istegen eken. О́miriniń sońǵy jyldarynda Kavkaz áskerı okrýginiń shtaby janyndaǵy áskerı-tarıhı bólimdi basqarǵan. Ocherk bylaı bastalady. “Mne slýchılos pýteshestvovat v 1871 g. po kazahskıı stepı ... Iz sopostavlenııa ras­skazov so svedenııamı, dobytımy mnoıý ot ochevıdsev, s rasskazamı kazakov, ver­nýv­shıhsıa ız plenov, s temı nemnogımı sve­de­nııamı, kotorye hranıatsıa eshe pod tols­tym sloem pylı orenbýrgskıh arhıvov, vos­soz­daetsıa ıasnaıa kartına togo, chto proı­sho­dılo v stepı v rokovoe vremıa 1869 ı 1870 godov”. Osydan keıin ocherk avtory V. A. Potto qazaq jerine engizile bastaǵan ýaqytsha “Jańa nızamnyń” maqsat-mánine, oǵan jergilikti turǵyndardyń nege narazy bolǵa­nyna sıpattama beredi. “I vot v ıshode 1868 goda poıavılos tak nazyvaemoe”, “Vre­mennoe polojenıe” ob ýpravlenıı v ob­lastıah Týrgaıskoı ı Ýralskoı”. Sýltany – pravıtelı s ıh kochevymı stavkamı bylı ýprazdneny, ı otoshlı v oblast predanıı. Ih zamenılı gýbernatory so vsemı gýbern­skımı atrıbýtamı: prısýtstvennymı mesta­mı, vıse-gýbernatoramı, prokýroramı, sýdıamı, ýezdnymı nachalnıkamı ı t. d. Estestvenno, chto takoe vybornoe nachalo, legshee kraeýgolnym kamnem v osnový novogo polojenııa, vkones podryvalo zna­chenıe ı vlast stepnoı arıstokratıı. Vot pochemý novaıa reforma vstretıla sıl­neı­shee protıvodeıstvıe so storony prıvı­le­gırovannyh soslovıı. No ı prostoı narod otnessıa k neı vesma nedoverchıvo. Novoe po­lo­jenıe, obıavlıavshıe chto zemlı, zanı­maemye kazahskımı kochevıamı, stanovıatsıa zemlıamı gosýdarstvennymı, predostavlen­nye kırgızam lısh v obshestvennoe pol­zovanıe, chto prava samıh kırgızov prıra­vnıvaıýtsıa k pravam obyknovennyh selskıh obyvateleı, svalılos na nıh, kak sneg na golový. I narod, ıgnorırýıa te horoshıe storony “polojenııa” kotorye v nem zaklıýchalos, ponıal tolko odno, chto podat emý prıdetsıa s kıbıtkı vmesto polýtora rýblıa dva rýblıa semdesıat kopeek. Voorýjennyı mıatej v Ýralskoı ob­lastı podavlen byl chrezvychaıno bystro, no on dolgo eshe prodoljalsıa v sosednem Mangyshlakskom prıstavstve gde nebolshoı kazachıı otrıad podpolkovnıka Rýkına byl ıstreblen samym ızmenıcheskım obrazom. Nado skazat chto, “novoe polojenıe”, vvo­dıv­shıh sredı Orenbýrgskoı stepı, na pervyh porah sovsem ne kosnýlos adaev­sev... Onı jılı slıshkom daleko, kochevalı v sosedstve s Hıvoı ı Týrkmenıeı. Zato kog­da voorýjennyı mıatej v stepı byl podavlen, voennyı gýbernator Ýralskoı oblastı tot chas potreboval k sebe, v Ýralsk, Mangyshlakskıh nachalnıkov, Maıaeva ı Kalbına. Im dalı ınstrýksıı ı otpravılı obratno ýje s podpolkovnıkom Rýkınym, kotoromý na pravah ýezdnogo na­chal­nıka podchınıalos vse Mangyshlakskoe prostranstvo”. Budan ári ocherktegi Rýkınniń ólimi, órbigen qarýly qaqtyǵystar budan buryn keltirilgen kúıinde derlik baıandalǵan. Bizdińshe, V. A. Pottonyń bul tarıhı ocherki óz zertteýshilerin kútýde. Ata-baba arýaǵy aldyndaǵy paryzymyz áli moınymyzdan túsip bolǵan joq. Sonyń biri – el men jer tarıhyn zerdeleýde oryn alyp kele jatqan “aqtańdaqtar” syrynyń ashylmaı kelýi bolyp tabylady. О́tkenniń qasıetti kıesin, sózdiń júıesin tereń biletin dúldúlderdiń ózine tuzaq salynyp, tosqaýyl qoıyldy. Máselen, tegeýrini bólek tulpar aqyn Sáttiǵul atamyzdyń 1939 jyly jazylǵan “Dosan batyr” dastanyn sol kezdegi aýdandyq partııa komıteti qarap, qyryq jyl bolystyq qyzmet atqarǵan Isany dáriptep, qaharmen tulǵa etip kór­setýdiń sosıalıstik realızm ádisine múldem qaıshy keletindigin eskertken. Sóıtip, ómir shyndyǵyn qapysyz jetkizgen qunarly shyǵarma ajarynan aırylyp, juqarǵan, júdegen kúıinde 1940 jyly oqyrmandar tal­ǵamyna usynylǵan. Birer sóz “Isa-Dosan” dastany jaıynda aıta ketsek, ony Sáttiǵul Nurjanov aqsaqal óz esteliginde bylaısha áńgimeleıdi. “Men sııaqty sóz shyǵaratyndar artyna ataýly eńbek qaldyryp jatyr, men de sóıtsem qaıtedi dep, biraz oılandym. Meniń ákem Janǵabyl Isa-Dosan kóterilisine bastan-aıaq, Dosannyń jerlenýine deıin qatysqan adam edi. Sondaǵy kórgen- bilgenderin birneshe ret túgeldeı aıtyp otyratyn. Halyq úshin bolǵan úlken oqıǵa ǵoı, osyny jyr qylyp qaldyraıyn dep sheshtim de “Isa-Dosan” degen eńbegimdi shyǵaryp, qaǵazǵa túsirdim. Birazdan keıin raıkom shaqyrady, “Isa-Dosan” dastanyn ala kelsin, degen habar keldi. Keldim. Bir­neshe adamdar otyryp, meniń dastanymdy talqylady. Biraz jerden Isany alyp tastady. Maǵan “40 jyl bolys bolǵan adamdy sonshalyqty dáripteýińiz qate, olaı etýge bolmaıdy”, – dep eskertti. Birazdan keıin taǵy shaqyrtty. Isaǵa baılanysty biraz jerin taǵy ózgertti. Endi meniń eńbekti shyǵarýdaǵy maqsatym ózgerip ketti. Sóıtip júrgende Gýrevte aqyndar aıtysy bolady dep shaqyrdy. Oǵan “Isa-Dosandy” ala barý tapsyryldy. Gýrevke keldim. Qarsy aldy. Ospanov Jámek degen jas jigittiń úıine ornalastyrdy. Jaqsylap áńgime aıtatyn shaly bar úı eken, óte jaqsy boldy. Bir kúnnen keıin obkomge shaqyryp jatyr, jyryńyzdy ala júrińiz dep Jámek meni obkomge alyp keldi. Bunda da obkomy bar, KGB-sy bar onshaqty adam otyryp, meniń jyrymdy talqylap, Isany jyrdan múldem alyp tastady. Men qaıterimdi bilmeı qınalyp shyqtym. Ári oılap, beri oılap, ne de bolsa óz eńbegim ǵoı, izsiz qalmasyn dep, “Dosan batyr” dep ózgertýime týra keldi. Kóterilistegi negizgi tulǵa Isekem ataýsyz qaldy. Meniń de ýaqytym jaqyndap qaldy. Qabirge túskennen keıin Isekem meni qaıter eken degen ýáıim oıymnan ketpeıdi”. Obkomdaǵy sońǵy Isa-Dosandy talqy­laýdaǵy adamdardyń ishinde gazet qyzmet­kerleri S. Haıdarov, J. Ospanov ta (mar­qum) bolǵan eken. Haıdarov aıtady: dastan-jyrdan Isa syzylyp, talqylaý aıaqtalǵanda Sátekeńniń óńi ózgerip ketti deıdi. Al Já­mek Ospanov aıtady: talqylaý bitip, adam­dar taraı bastaǵanda men de Sátekeme ja­qyn­dap kelip, “júrelik” desem, únde­meıdi. О́zi ornyna qozǵala almaı otyrǵan sııaqty. Áreń degende turǵyzyp, qoltyǵy­nyń asty­nan tireı, qushaǵyma alyp, zorǵa dalaǵa shyq­tyq. “Kishkene otyraıyqshy” dedi, bi­raz otyrdyq. Ári-beriden keıin biraz dema­lyp alǵasyn meniń ákeme muńyn shaqqandaı bolyp bolǵan jaıtty aıtyp berdi. Dosan Fort abaqtysynda qaıtys bol­ǵanda da sol sharýanyń bas-aıaǵynda Jan­ǵabyl bolǵan. Dosandy elge aparyp jer­leýge ber­megende Janǵabyl Isaǵa habar berip, Isanyń kelip aralasýymen Dosannyń múrdesin bergen. Múrdeni arbamen Qara­tóbege ákelip jerlegennen keıin Janǵabyl Dosan­nyń týǵan aǵasyn úıine qonaqqa sha­qy­rady. Kelse, Janǵabyldyń áıeli jas bosanyp otyr eken. Ul balaly bolypty. “Al myna­daı jaqsy­lyqtyń ústine keldiń, maǵan qurdas, dos bolǵandyqtan sen de bul bala­nyń ákesisiń ǵoı, endi atyn qoıý saǵan mindet”, deıdi Jan­ǵabyl. Sonda qonaǵy: “Bizdiń buǵan deıingi isimiz sátsiz boldy ǵoı, endigi isimiz sátti bolar ma eken. Ulyńnyń esimi Sáttiǵul bolsyn”, – dep aq batasyn bergen eken. Buny da Sátekeńniń óz aýzynan estidik. M.Tursynova atalǵan eńbekterinde: Do­san Tájıev ómiriniń sońǵy demine deıin patsha ákimshiligine jáne jergilikti feodal­darǵa qarsy kúresti. Kóterilistiń bel orta­synan kórindi. Kóterilistiń tabandy basshy­lary mal­shy Dosan batyr Tájiuly, Alǵı Jal­maǵan­betov, Erjan jáne Ermámbet Qu­lov­tar edi degen baǵasy eshqashan eskir­mek emes. Mine, jergilikti, kózi tiri shejireshi atalardyń áńgimeleriniń, basqa da derek kózderiniń uzyn-yrǵasy osyndaı. “Isa-Dosan” kóterilisin tarıhı somdaýda Ábish Kekilbaev, Qabıbolla Sydıyqov, Hısmet Tabyldıev, Esbol О́mirbaev, Esterek Jaman­baev, Saıyn Ádilhanov, Ábilhaıyr Spanov, t. b. tarıhshylar men qalamgerler aıtýly eńbekterimen daralandy. “El táýelsizdigi úshin kúrestegi Isa-Do­san kóterilisiniń tarıhı mańyzy” atty ǵylymı-teorııalyq konferensııaǵa qatys­qan zııaly qaýym ókilderi bul tarıhı problemaǵa tyń serpin, sony lep qosaryna senemiz. О́ıtkeni, bul mártebeli forým sharýalar kóterilisiniń besigi bolǵan 360 áýlıeli Mańǵystaý ólkesinde ótip otyr. Isa-Dosan batyrlar qashanda halqy­myzdyń esinde desek, aqıyq aqynymyz Sáttiǵul Janǵabylov “Dosan batyr” jyr dastanymen óshpes iz qaldyrdy. Sondaı-aq Isa men Dosanǵa arnalǵan monýmentti eskertkish kesheni daıyndalyp, Fort-Shevchenko qalasy irgesinde ornatyldy. Áıtse de “Isa-Dosan” kóterilisin biz áli tolyq tanyp bolǵan joqpyz. Olaı bolsa, búgingi ǵylymı-teorııalyq konferensııa “Isa-Dosan” kóterilisin tanýdyń bir belesi bolar dep oılaımyz. О́mirzaq OZǴANBAEV, Mańǵystaý oblysy ákimi janyndaǵy ardagerler keńesiniń tóraǵasy.