Qazaq tili men táýelsizdik – egiz uǵym

Táýelsizdik talaptary Eldiń maqsaty, atap aıtqanda, qa­zaq halqynyń maqsaty tek qana qaryn toıǵyzyp, qara kóbeıtý emes. Ultsyz, tilsiz, tobyrǵa aınalyp, top kóbeıtý de emes. Maqsat – óz tilinde ógeıdiń kú­nin keshpeý. Eńsesi tik, rýhy bıik bolý. Alash atynyń, qazaq dańqy­nyń aıaq asty bolmaýy. Atadan qalǵan asyl murasyna, babadan qalǵan barsha mıra­syna tolyq qojalyq etý. Kóringenniń qoljaýlyǵyna aınalmaý. Qazynaly jerimizge, keń peıildi elimizge laıyqty memleket bolý. Memlekettik til – qa­zaq tiliniń qoǵam ómiriniń bar belesinde ústemdik etýi. О́zgelerden kem emes, teń bolý, desem, Til týraly zańnyń qabyl­danǵanyna 20 jyl bolsa da, qazaq tili memlekettik til mártebesine saı damy­maı otyr. Qanshama qarajat bólindi, qan­shama memlekettik qurylymdar qu­ryl­dy, qansha adam aqysyz kýrstarda dáris aldy. Elbasy tarapynan “qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin”, “Qazaq­stannyń bolashaǵy – qazaq tilinde”, t.b. sekildi urandar ortaǵa tastalǵany­men, bul sóz júzinde qalýdan asa almaı keledi. Ony elep, eskerip, qazaqtyqqa umtylyp otyrǵan jandardyń qatary birli-jarym bolmasa, aıtarlyqtaı kó­beımeı otyr. Munyń sebebi nede? Mem­­leketimizdiń til jóninde ustanǵan saıa­saty­nyń, til saıasatyn júzege asyrý me­hanızmderiniń tıimsizdiginde. Al, tıim­siz, qaıtarymy joq ónimsiz iske nege qarajat shashyp, ýaqyt saryp qylamyz. Demek, bizge basqa jol qarastyrý kerek. О́ıtkeni, Qazaqstanda bir ǵana qazaq tilin bilý, qazaq tilin úırený degen sóz óz-ózińniń múmkindigińdi shekteý, taby­sy kóp, laýazymdy qyzmetterden shet qalý, aýyr, qara jumysqa jegilý degen sóz bolyp otyr. Qazaq tilin bilgender­diń, jalpy qazaqtyń jaǵdaıy osyndaı bolyp otyrǵanda, qalaı el bolamyz, qazaq tilin qalaı damytamyz, mem­le­ket­tik til mártebesine qalaı saı etemiz. Tildi saýyqtyrý úshin eldi saýyqtyrý kerek. Tildi damytý úshin eldi damytý kerek. Tildi órkendetý úshin eldi órken­detý kerek. Qazaq ultynyń problemasy sheshilmeı, Qazaqstannyń problemasy sheshilmeıtinin qansha qaıtalasaq ta qulaqqa iler jan shamaly, Qazaqstan­dy meken etip jatqan basqa ult ókil­deriniń de munsyz ushpaqqa shyǵa qoıýy qıyn. Buny ózge ult ókilderi de jaqsy túsinedi. Qazaq halqyn qoldaýǵa, sonyń aınalasynda uıysyp, óz tili men mádenıetin damytýǵa barshasy qulyq­ty. Olardyń da “qazaqstandyq ult” bol­ǵysy kelmeıdi. Biz osyny túsinýi­miz kerek. Jolaıryqqa jetken osy tusta durys sheshim qabyldaı almasaq, eldigimizge syn, egemendigimizge min. Jer ıesi, el ıesi retinde qazaq hal­qy jaýapkershilikti qolǵa alýy kerek. Jaltaqtyqty qoıýy tıis. Nyq senim­men, otty jigermen alǵa basýy jón. Tabansyzdyqtan, solqyldaqtyq­tan, baǵdarsyzdyqtan arylatyn kez jetti. Táýelsizdik alǵan 90-jyldary elimizdi mekendep jatqan ózge ult ókilderi biz­den sony kútti. Serke bolyp basta­syn dedi. Bolashaq taǵdyryn Qazaq­stanmen baılanystyrǵysy kelmegen­der, bir­den-aq býynyp, túıinip óz ta­rı­hı Otan­daryna jol tartty. Qazaq­stannan óz bolashaǵyn bólip qaraǵysy kel­me­gen­der balalaryn jappaı qazaq mek­tep­terine, qazaq balabaqshalaryna bere bastady. Alaıda biz kóshbasshy­lyq jasaýǵa daıyn bolmadyq, iri tarı­hı múmkindikti jiberip aldyq. Solqyl­daqtyq tanyttyq. Myzǵymas senim men sheshimtal qımyl bolmaǵan jerde, bir týdyń astynda bas qurap, bir maq­sat jolynda eńbektený – bos qııal. Ir­ge berik, is berekeli bolmaıdy. Biz mu­ny jadymyzdan shyǵarmaýymyz kerek. Sol jyldary birden osy iske bekem ki­ri­sýimiz kerek edi. Áıtse de, sol ke­zeń­de mundaı isti kóterýge ekonomı­kalyq ta, saıası da jaǵdaıymyz múm­kindik bere qoımady. Biraq qol qýsy­ryp qarap otyrdyq desek, jalǵan bolar. Elbasynyń bastaýymen qan­shama irgeli ister atqaryldy, tarıhı qadamdar jasaldy. Ashyp aıtpaǵanmen, tarıhı tulǵalarymyzdy túgendeý, arýaqty babalar arýaǵyna arnap at shaptyryp, as berý otarsyzdandyrý­dyń kórinisi bolatyn. Biraq júıeli túrde júrgizilgen is bolmaǵandyqtan, nátıjesi shamaly boldy. Bastysy, elimiz qıyn kezeńnen aman-esen ótip keledi, urys-keris, qan­tógis bolmady. Tynyshtyq saqtaldy. Shekaramyz aıqyndaldy. Bile-bilgen adamǵa bunyń mańyzy orasan zor. Az ǵana ýaqyttyń ishinde asa aýqymdy is­ter atqarylǵan. Prezıdenttiń asta­nany Aqmolaǵa aýystyryp, jańa turpatty, sán-saltanatty taǵy bir qalanyń boı kóterýine tikeleı muryndyq bolǵany tarıhı erlik. Qazaq bar kezde, Qazaqstan tirshilik etip turǵanda bul is umytylmaq emes. Buny ulttyq sanany oıatýǵa, eldi ózgeshe, tyń damý arnasyna túsirýge baǵyttaǵan tarıhı betburys, erekshe qadam dep sanaımyz. Desek te, toqsanynshy jyldardaǵy je­ke­shelendirý kezinde negizinen qazaq­tar taǵy da úlesten qaǵyldy. Naryq­tyq ekonomıkanyń qıyndyǵy da tike­leı qazaqtarǵa tıdi. Aýyl sharýa­shyly­ǵy turalady. Deni aýyldyq jerlerde turyp, aýylsharýashylyq jumystary­men aınalysqan qazaqtar jumyssyz­dyq­tan esi shyǵyp, iri qalalarǵa aǵyl­dy. Qanshama qazaq áıeli otbasyn asy­raımyn dep qala men aýyl arasynda kire tartty, densaýlyǵynan aıryldy. Bala-shaǵasy tárbıesiz qaldy. Shańy­ra­ǵy shaıqaldy. Al iri qalalarda pá­ter­diń toqsan paıyzdaıy ózge ult ókil­derine tıesili ekendigi belgili. Qazaqtar taǵy da solardyń kirmesine, esiginiń aldynda júretin qyzmetshisine aınal­dy. Bul kórinis osy kúni de túzele qoıǵan joq. Páter jaldaǵannyń, arba súıretip, qara jumys istegenniń túgelge jýy­ǵy taǵy da sol qazaqtar. Ishki kóshi-qon salasyn memlekettik turǵyda rettemeýdiń kesirinen Almaty irgesinde “Shańyraq”, “Baqaı” oqıǵalary, Shym­kent, Astana tóńiregindegi daýly jerler máselesi bas kóterdi. Mundaı  jaǵ­daı birli-jarym emes, Qazaqstan­nyń barlyq iri qalalarynyń mańa­ıynda oryn alyp otyr. Sondyqtan el bıligi buǵan asa baıyppen qarap, tıisti keń aýqymdy sharalardy jedel qolǵa alýy jáne áleýmettik ádilettilikti qal­pyna keltirýge kirisýi kerek-aý deımin. Osyndaı qubylystardyń sal­dary­nan kópshilik qazaq jastarynyń rýhy syndy, jigeri jasydy. Densaýlyǵy na­shar­lady. Muny áskerı komıssarıat­tar janyndaǵy medısınalyq baqylaý komıssııalarynyń áskerge shaqyryl­ǵan jastardyń densaýlyǵyn tekserý qo­ry­tyndylaryn, medısına mekeme­leri­niń halyq densaýlyǵynyń jaı-kúıi týraly statıstıkalyq derekterin qaraý arqyly ońaı kóz jetkizýge bolady. Sonshama qazynanyń, mol baılyq­tyń ústinde jarymaı otyrý – beı­shara­lyq. Bul is basynda otyrǵan bas­shy adamdarymyzdyń istiń kózin bil­meýi. Otanshyldyq, memleketshildik qasıettiń joqtyǵy. Qolda barda qar­pyp qalý pıǵylynyń ústemdik qurýy. Aqıqatyn aıtsaq, bir kúndik tirshi­likpen ómir súrýi. Bul aqtaýǵa bolmaı­tyn áreket. Ulttyq qordy Amerıkada, AQSh dollarynda saqtaý arqyly Amerı­kanyń ekonomıkasyn tegin qarajatpen damy­typ otyrǵandaımyz. Alatyn paıdamyz 2,5 paıyzdyń ol jaq, bul ja­ǵy. Bul ınflıasııany da jabýǵa jara­maıdy. Al ony basqarý, baǵaly qaǵazdar naryǵyna ornalastyrý qyz­meti­niń shyǵyndary­nyń barlyǵyn Qazaqstan kóteredi. Son­da biz utylyp otyrmyz. Muny mem­le­ketimiz, qarjy salasynyń maman­dary kórmeı, bilmeı otyrǵan joq. Biraq olar utylysy­myzdy, jeńilisi­mizdi aqtap, sony jasyryp, jabýmen álek. Demek, buǵan ishimizde múddeli kúshter bar. Amerı­kanyń qarjylyq quryǵyna túsken soń, odan shyǵý óte qıyn. Ulttyq qor­daǵy qarajatty basqa valıýtada, basqa elderdiń qor naryǵyna ornalastyrý da múmkin emes. Buǵan Amerıka eshýaqyt­ta jol bermeıdi. О́z qarjymyzdy qatyryp qoıyp, álemdik qarjy ınstıtýttarynan pa­ıyz­dyq ústemesi joǵary qaryz alamyz. Atap aıtqanda, Dúnıejúzilik bankten, Halyqaralyq valıýta qorynan, t.b. Bul qarjy ınstıtýttarynyń barlyǵynyń ar jaǵynda AQSh sekildi alpaýyttyń turǵany eshkimge de jasyryn emes. Aı­na­lyp kelgende shıkizatymyz da, hal­qymyz da Amerıka ekonomıkasyna ju­mys istep jatyr deýge bolady. Son­dyq­tan biz Ulttyq qor máselesin, AQSh dol­laryna tańylý máselesin qaı­ta qa­raýy­myz kerek. Elimiz ıgiligin kóre ala­tyndaı tetikterin qarastyrýǵa tıistimiz. Moıyndaýymyz kerek, Qazaqstanda is basyndaǵy at tóbelindeı az ǵana top bolmasa, jalpy halyqtyń ishinde nashar turatyn, eń kedeı turatyn halyq – qazaq. Quqy aıaqqa taptalyp jatqan, ózin qor, kembaǵal sanaıtyn, tabysy az, qara jumysqa jegilip, eńbegi esh, tuzy sor bolyp júrgen de – qazaq. Ekologııalyq apattardyń zardabyn tartyp otyrǵan da qazaq. Sińiri shyqqan kedeıler keseli – qurt aýrýymen kóp aýyratyn da qazaq. Osyndaı jaǵdaıda otyrǵan qazaq­tardy ózge ult ókilderi qalaı qurmette­sin, qazaq tilin qalaı úırensin. Onyń ústine áli kúnge qazaqtar orys tilin bilmese, laýazymdy qyzmetter atqara almaıdy. Tabysty, bedeldi qyzmetter atqarý úshin mindetti túrde orys tilin bilýiń kerek. Onsyz attap basa almaı­syń. Osyndaı ádiletsiz jaǵdaılardyń barlyǵy jıylyp kelip, qazaqtardyń kókiregine qyjyl kirgizip otyr. Er­teńi­ne degen senimi de az. Qazaq tiliniń keń qanat jaıa almaı otyrǵany da osy­dan. О́ıtkeni, onyń bolashaǵyna degen senim az. Memleket tarapynan kepil­dik­ti kórmeı tur. Til saıasatyna qatys­ty Konstıtýsııamyz da, Tilder týraly zańy­myz da, Til týraly memlekettik baǵ­darlamamyz da ekiushty, kisini eki­udaı oıǵa qaldyrady. Eldiń bola­shaǵyn jalǵastyrady degen “Bolashaq” baǵdar­lamasy arqyly shetel asyp oqyp jat­qan jastarymyzdyń da deni orys tildi. Qysqasy, Qazaqstanda qazaq ultynyń múddesin kózdeıtin zańdyq baza joq. Qazaqstanda qazaq ultynyń proble­masy sheshilmeı, basqa problemalary­myz sheshile qoıýy qıyn. Bul biteý jara sekildi. Jalap jazbasa, jarylýy múm­kin. Sondyqtan da biz “Otar­shyl­dyq saldarynan arylý týra­ly” Qazaq­stan Respýblıkasynyń mem­lekettik tujyrymdamasyn jasap, ony iske asyrýǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­lama ázirleýdi usynamyz. Munyń zárý­ligi men mańyzdylyǵy mynada. Qazaq­stannyń qaǵaz júzinde KSRO-nyń odaqtas bir respýblıkasy bol­ǵany­men, is júzinde úsh ǵasyr boıy Reseıdiń otary bolǵany sanasynda sańylaýy bar adamnyń barshasyna belgili. Muny arhıvterde saqtalǵan qazaqtardyń qu­qy­ǵyn shekteıtin kóptegen norma­tıv­tik-quqyqtyq akti­ler­ge súıene otyryp negizdeýge bola­dy. Mundaı qujattar pat­sha­lyq Reseı tusynda da, keńes óki­meti tusynda da jetip artyldy. Bilikti tarıhshylardan jumys toby qurylyp, osy máselemen arnaıy aınalysatyn bolsa, zattaı, qu­jat­taı aıǵaqtardy molynan tabatyny­na senimimiz kámil. Osy sekildi shara­lardy kezinde otar el bolǵan Afrıka, Úndistan, Azııa elderi (Malaızııa, Sıngapýr) qolǵa alǵan. Mundaı máseleni memlekettik tur­ǵy­da keshendi sharany qolǵa alý arqy­ly sheshpese, usaq-túıek, bir sáttik, ótti-ketti sharalarmen sheshý múmkin emes. Muny iske asyrý mehanızmi mynadaı bolýy kerek dep sanaımyz. Bul úshin Prezıdent janynan arnaıy ulttyq komıssııa qurylyp, onyń qura­myna ár túrli salanyń bilgir, ultjan­dy mamandary tartylýy qajet. Ko­mıs­­sııa tujyrymdamany daıyndap, memlekettik uıymdardyń talqylaýy­nan ótkizip, Prezıdenttiń bekitýine usynýy kerek. Tujyrymdama bekitil­gen­nen keıin Úkimetke, nemese arnaıy ýákiletti organǵa tujyrymdamany iske asyrýǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­lamany daıyndap, Prezıdenttiń beki­týine usyný júktelgeni jón. Baǵdar­lamada qazaqtardyń múddesin eskeretin bilim berý, kóshi-qon, demografııalyq, turǵyn úı, til, ekonomıkalyq, ishki jáne syrtqy saıasat máseleleri qamty­lýy kerek. Halyqtyń tarıhı jadyn jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan mádenı-rýhanı sharalar (aıtys, ataqty adamdardyń mereıtoılary, tarıhı jádigerlerimizdi jınaqtaý), mádenı mura, qazaq tilin damytý, t.b. sharalar osy baǵdarlama­nyń aıasynda, bir ortalyqtyń baǵyt­taýymen júzege asyryla beredi. Osy kezge deıin atqarylǵan ulttyń rýhyn kóterýge, elimizdiń bolashaǵyn baıan­dy etýge arnalǵan sharalary­myz­dyń iri tarıhı mıssııasyn jaqsy at­qar­ǵanyn eskerip jáne olardyń ozyq tustaryn alyp, ary qaraı arnaıy baǵ­dar­lama aıasynda atqarý jón dep bile­miz. Osynda atalǵan máselelerge eli­miz­de turyp jatqan ártúrli ult ókil­deri túsinistikpen qaraıtynyna jáne qoldaý kórsetetinine tolyq senemiz. Osyndaı aýqymdy isterdi atqarǵanda ǵana qazaq halqy ózge ult ókilderimen terezesi teń bolyp, Qazaqstanda ózge ulttardyń uıysa ómir súrýiniń uıyt­qysy bolyp, damýdyń jasampazdyq arnasyna túser edi. Qazaqstandy meken­dep jatqan basqa ult ókilderiniń de, shet elderdiń de qazaqtarǵa degen qurmeti, syıy arta túsetin bolady. Osy kúnge deıin biz oryssyz ómir súrýdi kózge elestetpeıtin sekildimiz. Oryssyz kúnimiz qarań bolatyn sekil­di. Mundaı psıhologııadan bas tartýy­myz kerek. Álemde qanshama el orys tilin bilmeı-aq ósip-órkendep, damyp otyrǵanyn eskerýimiz kerek. О́zi batys­tyń jańǵyryǵyna aınalyp, keri ketip bara jatqan eldiń etegine jarma­sýdy qoıa­tyn kez jetti. Álemdegi ǵylymı aqparattyń orys tilindegi úlesi 5 pa­ıyz­ǵa da jetpeıdi. Ashylyp jatqan ǵylymı ónertabystardyń 2 paıyzy ǵana Reseıdiń úlesinde. Biz búkil aqparatty orys tili arqy­ly alǵan soń, dúnıege, árbir qubylys­qa orys kózildirigimen qaraımyz. Sol turǵydan baǵa beremiz. Rýhanı, tildik táýeldilikke ushyrap, pikir derbestigine qol jetkize almaı kelemiz. Budan by­laı­ǵy ýaqytta qajet aqparatty basqa til­derden tikeleı alý máselesin sheshpe­sek, órkenıet kóshinen qalyp qoıamyz. Muny myqtap uǵynýymyz kerek. О́ner bilimi ilgeri ketken eldermen tereze teńestiremiz, ózimizdi ózgege syı­latamyz desek, dıplomatııalyq qarym-qatynasqa, elaralyq kelissózderdiń qyr-syryna mashyqtanǵan ár túrli tilden tikeleı qazaq tiline jáne keri­sin­she aýdarma jasaı alatyn kánigi tár­jimashylardy shuǵyl daıyndaýy­myz kerek. Irgeli elderdiń kelissózder barysynda aýdarma jasaıtyn maman­darynyń tájirıbesin zerttep, sony qoldanýymyz kerek. Saıyp kelgende, qazaq máselesiniń sarqyp quıar saǵasy tilge kelip tirele beredi. Til máselesi jalqyny emes, jalpyny qamtıtyn, bar salaǵa birdeı qatysty bolǵandyqtan, máseleni sheshý úshin aýqymdy, jan-jaqty, júıeli sharalardy qolǵa alýǵa tıispiz. Osyn­daı kúrmeýi kóp kúrdeli túıindi tarqatý úshin tómendegideı sharalardy qolǵa alýdy usynamyz. 1. Eń aldymen, basy ashyq másele, qazaq halqynyń oıynan shyǵatyn naq­ty ári aıqyn ulttyq ıdeologııa kerek. Jurtshylyqty bir týdyń, bir oıdyń astyna jumyldyrýy tıis. Keler kúnge, aldaǵy taǵdyryna qulshyn­dyrýy kerek. Qazaq halqy jáne basqa ult ókilderi ózderin alda qandaı ómir kútip turǵanyn naqty bilýi, kóz aldyna elestetýi kerek. 2. Memleketimiz myqty, táýelsizdi­gimiz tegeýrindi bolýy úshin halqymyz­dyń eńsesi tik, rýhy bıik, armany asqaq bolýy kerek. Qazaq halqynyń turmysyn kóterý – basty maqsat bolýy tıis. Ol úshin eldiń qarjylyq, ekonomıkalyq saýatyn kóterý kerek. Istiń kózin kórsetip, kásipkerlikpen aınalysýyna múmkindik týǵyzǵan jón. Orta tap – ulttyq býrjýazııa qalyp­tastyrǵannan keıin qandaı iske bol­syn, bel sheship kirise berýge bolady. 3. Malaızııa memleketi qoldanǵan tájirıbeni qolǵa alǵan jón. Qazaq hal­qyn kóterýge arnalǵan “Qazaq ın­ves­tısııalyq qory” aksıonerlik qoǵamyn quryp, aksııalaryn búkil qazaq halqy­na satý kerek. Bul aksııalardy ıeleri­niń belgili bir merzimge deıin satýyna, aıyrbastaýyna tyıym salynýy tıis. Olar úles (dıvıdend) alyp, qor quraý­dyń qyr-syryn meńgergennen keıin ǵana erkin naryqtyq qatynas­tarǵa kóshýine jol ashsa bolady. In­ves­tısııa­lyq qor aksııalarynyń baqylaý paketi tolyqtaı memleket ıeliginde bolyp, qara­jaty ulttyq ekonomıka­nyń tabys­ty salalaryna ornalasty­ry­lýy kerek. 4. Táýelsizdik alar qarsańda qury­lyp, qazaq tiliniń keń óris alýy jo­lyn­da qyzmet etip júrgen halyqara­lyq “Qazaq tili” qoǵamynyń da qazaq tiliniń memlekettik til retindegi qyz­metin iske asyrý tetikterin ázirleýge, ǵy­ly­mı-aqparattyq turǵydan negizdeý­ge, ulttyq ıdeologııanyń oshaǵy bolýǵa ıntellektýaldyq ta, kadrlyq ta áleýeti jetkilikti. Sondyqtan halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń janynan qol­danbaly qazaq tilin zertteıtin, qazaq tilinde ázirlenetin baspa ónimderi men normatıvtik-quqyqtyq aktilerge táýel­siz saraptama jasaıtyn, qazaq tilin oqytý-ádistemelik jumystaryn úıles­tiretin, áleýmettik-lıngvıstıkalyq taldaýlar jasaıtyn, álemdik ǵylymı aqparatty qazaq tiline aýdaratyn arnaıy mamandandyrylǵan “Qazaq tili” akademııasyn qurý kerek. Ol mem­lekettik til – qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtýdiń, til saıasatyn iske asyrýdyń ǵylymı-ádistemelik negizin jasaýy, resmı iskerlik stıl men ǵyly­mı-tehnıkalyq tildi qalyptas­tyrýy, ulttyq ıdeologııa ázirleýdiń oshaǵyna aınalýy tıis. Bul memleket tarapynan tildi damytýǵa bólinip jatqan qyrýar qarajattyń júıeli, nátıjeli isterge jumsalýyna yqpal eter edi. Muny ulttyq damý ınstıtýt­tarynyń jyldyq tabysynyń belgili bir mólsherin bólý (5 paıyz) arqyly qarjylandyrý kerek. Sol sekildi túrli granttardy jeńip alyp ta ózin ózi qarjylandyrady. 5. Elimizde irgeli dinderge (ıslam, hrıstıan, býdda, ıýdaızm) ǵana oryn qaldyryp, qaptaǵan konfessııalar men sektalarǵa qatań tyıym salý qajet. “Dinı senim bostandyǵy týraly” zańdy qaı­ta qarap, talaptaryn kúsheıtý ke­rek. Bizge jalpy jurtshylyqtyń (kelimsek mıssıonerlerdiń) kóńilin tabý­dan góri, elimizdiń tynyshtyǵy, táýel­sizdigimizdiń baıandy bolǵany qymbat. 6. Mynanyń basy ashyq. Biz myń jerden Batysqa, Amerıkaǵa eliktep, qansha tyrashtanǵanymyzben, olardyń damý deńgeıine jete almaımyz. Elik­teýshi, tutynýshy deńgeıinen aryǵa bar­maımyz. Buǵan XIX ǵasyrda fran­sýzdarǵa eliktegen orystar, Atatúrik bas bolyp, batysty betke alǵan túrik­ter tájirıbesi mysal bola alady. Da­my­dy degen Malaızııa men Sıngapýr de Batys Eýropa men Amerıka elderi­niń shenine kele almaıdy. Batystanýǵa bet alǵan Úndistan tarıhy da sabaq bolýy kerek. Bul rette Qytaı men Ja­ponııanyń tájirıbesin jaqsylap zert­teý qajet. Biz óz tarıhı tamyry­myz ben tól salt-dástúrimizge taban tirep, álemniń eń úzdik jetistikterin beıimdep paıdalana otyryp, óz jolymyzdy anyq­taýymyz kerek. Aqyl-oı men ǵy­lym-bilimge barynsha ıek artýǵa tıispiz. 7. Jahandaný úderisi álem elderi arasynda aımaqtyq, odaqtyq, saıası ıntegrasııa prosesiniń jedeldeýine túrtki bolýda. Qazirgi kezde álemdik damý órkenıetinde aımaqtyq ıntegra­sııa ǵalamdastyrý úrdisiniń bir bóligi retinde keńinen taralyp otyr. Batys Eýropalyq Odaqtyń róli men bedeli ósip, Shyǵysta Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteriniń qaýymdastyǵy kúsheıe túsýde. Eýrazııalyq keńistikte Keńester Odaǵy ydyraǵannan keıin tarıhı-geografııalyq erekshelikterge baıla­nys­ty birneshe ıntegrasııalyq orta­lyqtar nyshany baıqaldy. Solardyń biri – Ortalyq Azııa aımaǵy. Geosaıası jaǵynan búgin bul aımaq quramyna jalpy aýmaǵy 4 mıllıon sharshy kılometrden astam jáne halqy 60 mıllıonnan asatyn bes memleket enedi. Aımaqtyń múmkindigi zor. Tabıǵı baılyq qory mol. Álemdik saıasattyń túıindi máseleleriniń kóp rette osynaý aımaqta toǵysyp jatýy da osyǵan baılanysty. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyl­daryndaǵy táýelsizdik alý kezeńinde Ortalyq Azııa memleketteri arasynda baılanystar báseńdep, óńir halqynyń qarym-qatynasy men ózara túsinisti­giniń álsireýine ákep soqqan oqshaýlaný belgileri kórinis berdi. Elder arasyn­daǵy aqparattyq, mádenı jáne ǵylymı qarym-qatynastyń úzilýi – tóskeıde maly, tósekte basy qosylǵan aǵaıyn­das halyqtardyń bir-birinen alshaq­taýy­na ákele bastady. Eger bul jaǵdaı osylaı kete beretin bolsa, biz bir-birimizdi túsinise almaıtyn nemese túsi­nis­kimiz kelmeıtin jaǵdaıǵa jetýimiz múmkin. Naqty aıtqanda, tıimdi dıa­logtyń bolmaýy jańa problemalardyń týyndaýyna ákep soǵýy yqtımal. Sondyqtan da, eń aldymen, Orta­lyq Azııa elderiniń arasynda mádenı baıla­nystardy kúsheıtý, ıntegrasııa­lyq pro­sesterdi údetý jaıyn qaperge alǵan lazym. Qazirgi tańda beleń alyp otyrǵan jahandaný úrdisiniń paıdasy­na ortaq, zararynan qashyq bolýdyń da bir jolyn Ortalyq Azııa elderi ara­synda mádenı baılanystar arqyly ornyǵyp, teń qarym-qatynastarǵa negiz­delgen ortaq is-qımyldardan kórip otyrmyn. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıi­nin tujyryp aıtatyn bosaq, másele qa­zir­gideı almaǵaıyp zamanda táýelsiz­digimizdi nyǵaıtý, ulttyq bolmysy­myz­dy saqtaý, álemniń damyǵan memleket­terimen ıyq teńestirý, tarıhı taǵdyry men túpki tegi bir eldermen ıntegra­sııalyq úderisterdi kúsheıte otyryp, jahandanýdyń paıda-zııanyna birlese qam qylý týraly bolyp otyr. Túrkilik-ıslamdyq faktorlardy alǵa ustaı otyryp, Ortalyq Azııa ıdeıa­syn baıandy etý baǵytynda sózi­mizdiń uzyn-yrǵasyn tııanaqtaı kele mynadaı tujyrym jasaýǵa bolady. Birinshiden, Ortalyq Azııa elderi­niń aldynda turǵan saıası, ekonomı­kalyq, demografııalyq, áleýmettik, ekologııalyq, dinı, esirtkimen kúres, sý tapshylyǵy syndy ózekti máselelerdi eńserý osy aımaqtaǵy elderdiń basy birikkende ǵana sheshilmek. Osy atalǵan máselelerdi ýaqtysynda sheshpeı, qandaı da bir jetistikke qol jetkizýi­miz múmkin emes. Integrasııalyq pro­sester aımaqtaǵy elderdiń jaǵdaıyn jaqsartýǵa yqpal eteri sózsiz. Ekinshiden, Ortalyq Azııa elderiniń bir-birimen qarym-qatynasyn nyǵaı­typ, ortaq mádenı óriske qol jetkizýge múmkindigi bar. Buǵan negiz joq emes. Ortalyq Azııa elderiniń myńjyldyq yntymaqtastyq tarıhy bar. Shekara­lary ortaq, sharýashylyq baılanys­tary­nyń deńgeıi joǵary, mádenıetteri men salt-dástúrleri uqsas, dili jaqyn jáne bir tildik topqa enedi. Bul aımaq­taǵy halyqtardyń taǵdyry tutasyp ketken. Úshinshiden, Ortalyq Azııa elderin­degi ǵylymı jáne aqparattyq baıla­nystardy júıeli júrgizý úshin ortaq úılestirý keńesin qurǵan jón. Joǵary­da aıtylǵan oı-pikirlerdi birtindep ornyna keltire alsaq, Táńiri baq tala­ıymyzǵa bergen táýelsizdikti baıandy eterimizge senimimiz kámil. Inshalla, Alla tilegimizdi bergeı! О́mirzaq AITBAIULY, halyqaralyq “Qazaq tili” qoǵamynyń prezıdenti, akademık.