Qurlyqtar qaýip-qater qursaýynda

OPEK bedeline kóleńke tústi OPEK óziniń kóshbasshysy Saýd Arabııasyna yqpal ete almaǵannan keıin kartelge múshe emes basqa elderdi munaı óndirýdi azaıtýǵa shaqyrýda. Uıymnyń bas hatshysy Abdalla Ál Badrı munaı baǵasynyń quldyraýyn toqtatýǵa jáne «alypsatarlarmen» kúresýge iri munaı óndirýshi barlyq memleketterdiń qatysýy qajettigin atap kórsetti. «Qıyn ýaqyt kúrdeli sheshimder qabyl­daýdy qajet etedi. Búginde barlyq iri munaı óndirýshi memleketter kelissóz ústeline otyryp, baǵanyń quldyraýyn toqtatý úshin biraýyzdy sheshim qabyldaýy qajet», dedi OPEK-tiń bas hatshysy. OPEK pen Reseı arasyndaǵy salqyn kózqarasqa qaramastan, uıym munaı óndirýdi azaıtý jóninde Máskeýge usynys jasady. Kar­tel basshylarynyń pikirinshe, munaı baǵasynyń tómendeýi bul salaǵa ınves­tısııa tartýdy barynsha tejep otyr. Bolashaqta onyń saldary munaı óndirisiniń damýyn barynsha tejeıtin bolady. Ál Badrıdiń esebinshe, 2040 jyldary munaı suranysynyń táýligine 17 mıllıon barrelge deıin ósýin qanaǵattandyrý úshin búginde bul salaǵa 10 trıllıon dollar kólemindegi ınvestısııa salynýy qajet. Sonymen birge, IHS kompanııasynyń zertteýi boıynsha, 2015-2020 jyldar ara­lyǵynda bul salaǵa salynatyn ınvestısııa 2014 jylǵy deńgeımen salystyrǵanda 1,8 trıllıon dollarǵa azaıatyn kórinedi. «Lýkoıl» kompanııasynyń vıse-prezıdenti Leonıd Fedýn TASS agenttigine bergen suhbatynda munaı rynogynda qalyptasqan búgingi ahýal tikeleı OPEK júrgizgen tııanaqsyz saıasattyń saldary ekendigin atap kórsetken. «Karteldiń munaı óndirýge kvota belgilemeý jónindegi sheshimi, órtten qashqan mal tabynynyń jarysy sııaqty. Báriniń kózderi alaıyp bezip barady, biraq qaı jerde toqtaıtyny belgisiz. Búgin biz munaı baǵasynyń quldyraýy jóninde eń qaýipti deńgeıge jettik. Qazir álemde óndirilip jatqan munaı kóleminiń 1 barreliniń ózindik quny 30 dollardan joǵary. Eger baǵa osy deńgeıde nemese odan da tómen deńgeıde uzaq ýaqyt saqtalatyn bolsa, onda munaı múlde bolmaıdy. Rynokta munaı tapshylyǵy beleń alyp, odan keıin baǵanyń sharyqtap ketýi de múmkin», deıdi L.Fedýn. Sonymen birge, ol OPEK erte me, kesh pe mamyr aıyna nemese jazǵa taman munaı óndirýdi sózsiz tómendetetin bolady, osyǵan baılanysty munaı baǵasy da kóteriledi, deıdi. Sarapshylardyń pikirinshe, OPEK AQSh-tyń taqtatas munaıyn óndirýshilerin tez arada tizerletkisi keldi. Berilgen nesıelerdiń kómeginiń arqasynda AQSh munaı óndirýshileri 2015 jyly sahnadan ketken joq. Degenmen, berilgen nesıeler bıylǵy jyly munaı óndirý kóleminiń 11 paıyzyn ǵana jabady. Sondyqtan OPEK-tiń amerıkalyq munaıshylardy rynoktan qýmaq bolǵan bastamasy baıansyz aıaqtaldy. Italııalyq munaı alyby Eni kompanııa­synyń bas meńgerýshisi Klaýdıo Deskalsı de OPEK-tiń dál qazir munaı salasynda retteýshi rólin atqara almaı otyrǵandyǵyn atap kórsetedi. Qazir munaı baǵasy osy saladaǵy alypsatarlardyń qolyna kóshken. 2015 jyldyń tórtinshi toqsanynda rynoktaǵy munaı kólemi táýligine 2,1 mıllıon barrelden aınaldy. Bul suranystan áldeqaıda joǵary. Al ústimizdegi jyldyń birinshi toqsanynda bul kórsetkish 1,2 mıllıonǵa deıin tómendeıdi. Sebebi, munaı óndirýshiler rynoktaǵy búgingi baǵamen úlken kó­lem­de munaı óndirýge qabiletsiz. Sarap­shylardyń pikirinshe, OPEK amerı­kalyq básekelesterin tolyq jeńe almady. Munaı baǵasy turaqtanǵannan ke­ıin olardyń rynoktaǵy róli qaıtadan kóteriletin bolady. Sóıtip, qazirgi tańda OPEK munaı rynogyndaǵy retteýshi retindegi bedeline kóleńke túsirdi. Latyn Amerıkasy alańdaýly Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy (DDU) 28 qańtarda Zıka juqpaly indetiniń vırýsyna qarsy kúres sharalaryn belgileý jóninde kezekten tys májiliske jınaldy. Osy kezdesýde DDU mamandary bul qaterli dertpen kúrestiń yqpaldy sharalaryn belgileýge tıis. Zıka vırýsy búginde Latyn Amerıkasynyń myń­daǵan nárestelerin jazylmas dertke shaldyqtyrdy. Zıka juqpaly derti maımyldardan taraıtyn qaýipti aýrý bolyp tabylady. Ol qansorǵysh masalar arqyly adamdarǵa da juǵady. Ásirese, bul juqpaly dert aıaǵy aýyr áıelder úshin asa qaýipti. Zıka juqpaly dertiniń vırýsy aıaǵy aýyr áıeldiń qursaǵyndaǵy náresteni mıkrosefalııa aýrýyna shaldyqtyrady. Iаǵnı, qursaqtaǵy náresteniń bas súıegi kishireıip, mı qabyrshaǵy zaqymdanady. Sonymen birge, bolashaq sábıdiń estý jáne kórý qabiletteri de zaqymdanady. О́tken jyldyń jeltoqsan aıynda DDU mamandary Zıka vırýsynyń birqatar Latyn Amerıkasy elderine taralǵanyn habarlady. Qazir bul juqpaly vırýs AQSh, Danııa memleketterinde kórinis berdi. Latyn Amerıkasynyń birqatar elderi bul juqpaly derttiń beleń alaýyna baılanys­ty úlken alańdaýshylyq bildirýde. Eske sala ketetin bolsaq, álemde alǵash ret Zıka vırýsy 1947 jyly Shyǵys Af­rıkada kórinis bergen bolatyn. 2014 jyly bul juqpaly dert Soltústik jáne Ońtústik Amerıkada qylań berdi. Zıka dertiniń klınıkalyq erekshelikterine keletin bolsaq, syrqattyń denesi bóritedi, ystyǵy kóteriledi, bulshyq etteri qaqsap, kóz qyzaryp, túıreıdi. Mınıstr qyzmetinen ketti Japonııanyń ekonomıka mınıstri Akıra Amarı úkimettegi jemqorlyq oqıǵasyna baılanysty otstavkaǵa ketetindigin málimdedi. О́tken aptada japonııalyq Shukan Bonshun atty basylymda ekonomıka mınıstri jáne onyń qaramaǵyndaǵylar bir qurylys kompanııasynan 12 mıllıon ıen (100 myń dollar mólsherinde) para alǵandyǵyn jazǵan bolatyn. Osy jarııalanymǵa baılanysty ótkizgen baspasóz májilisinde Akıra Amarı bul qarjynyń saıası qyzmet úshin demeýshilik kómek retinde berilgendigin aıtyp, onyń eshqaıda tirkelmegendigine ókinish bildirdi. Mınıstr osy bir keleńsiz oqıǵaǵa baılanysty keshirim surap, ózi basqaratyn vedomstvoda oryn alǵan olqylyqtarǵa tolyq jaýap beretindigin málimdedi. Sodan keıin ile-shala ekonomıka mınıstri Akıra Amarı óz erkimen otstavkaǵa ketti. Bosqyndar máselesi ýshyǵyp tur Bosqyndar mingen keme Grekııa jaǵalaýynda apatqa ushy­rady. Osy apat saldarynan 12 adam, onyń ishinde 8 bala sýǵa ketti. Batys elderiniń baspasózi habar­laǵanyndaı, sýǵa batqan kemeden bar bolǵany 10 adamdy qutqarýǵa ǵana múmkindik bolǵan. Osydan bir apta buryn Grekııa memleketiniń jaǵalaýynda zańsyz mıgranttar min­gen taǵy da 2 keme apatqa ushyrap, 40-tan astam adam qaza tapty. Budan buryn Eýropalyq komıssııa Grekııa eli­niń úkimetin Eýroodaq shekarasyn qorǵaýda eshqandaı yqpaldy shara jasamaı otyrǵandyǵymen aıyptaǵan bolatyn. Soǵys órti laýlaǵan Taıaý Shyǵys elderinen bosqan zańsyz mıgranttar eski kemeler men qaıyqtarǵa jarmasyp, Jerorta teńizi arqyly Grekııaǵa jetýge umtylady. Alaqandaı Grekııa Jerorta teńizi arqyly kári qur­lyqqa aǵylǵan bosqyndar tasqynyna tos­qaýyl qoıýǵa qaý­qarsyz. Eýropalyq odaq kósh­basshylary bosqyndar problemasyn sheshý máselesi boıynsha qur ýádeni kópirtip, tájirıbe júzinde naqty sheshimder qabyl­daı almaı otyr. «Beri tartsań ógiz óledi, ári tartsań arba sy­na­dynyń» kerimen bosqyndar problemasy búginde Eýropanyń damýyna qaýip tóndirgen qaterli qubylysqa aınaldy. Toptamany daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».