Sýyrypsalmalyq sańlaǵy

Ult rýhanııaty tarıhynda Jambyldyń ımprovızatorlyq shyǵarmashylyǵy óz aldyna jeke bir tarıhı dáýir ispetti. Ol Uly Dalany tolqyndy tolǵaýlarymen terbegen, býyrqanǵan sóz boıaýymen jigerlendirgen Atalyq, Sypyra, Qaztýǵan, Dospanbet, Shalkıiz, Jıembet, Marǵasqa, Aqtamberdi, Buqar, Úmbeteı syndy sharbolattaı shamyrqanǵan jyraýlardyń kózi, aıtys óneriniń shamshyraǵy, ulttyq aýyzsha poezııa tarıhyndaǵy arǵy-bergi ǵasyrlardyń úzdik dástúrlerin, asyl qasıetterin bir basyna jınaqtap, sátti toǵystyrǵan «qyran zatty» tulǵa, sáýleli qubylys edi. «Men ózim kópti kórgen aqsaqalmyn, Qazaqtyń artyp alǵan kóp maqalyn» nemese «Quıyndap kókke shapqan men bir pyraq» deýinde ǵalamat syr túıini bar-aý! Jambyldyń ımprovızatorlyq óneriniń tek-tamyrlary tereńde. Onyń qatpar-qatpar syrlaryn tarqatý úshin ulttyq bolmystyń tabıǵatyna, halyqtyń psıhofızıologııalyq erekshelikterine, kóshpeliler ómiriniń álemine oı júgirtý shart. Bul rette Shoqan Ýálıhanov qazaqtyń ım­provızatorlyq ónerin, eske saqtaý qabiletin, halyq ónerpazdarynyń qobyzda da, sybyzǵyda da, dombyrada da sheber qubylta oınaýyn, babalar erligine qumarpazdyǵyn aıryqsha ataıdy. «Qazaqtar jaratylysynyń ózinen-aq qabiletti, daryndy jáne ǵajaıyp sezimtal bolyp keledi. Qazaqtardyń batyrlar eposy men ańyzdary, ertegileri óte kóp jáne olar óleń men mýzykany jaqsy kóredi» deıdi. Sondaı-aq, ǵulama belgili bir jyrdyń qazaq dalasynyń shartarabynda «bir kitaptyń kóp danasyndaı» taralýy, «dálme-dál bolýy tańǵajaıyp qubylys» dep qaıran qalady. Qazaqtyń ataqty jyraýlarynyń segiz qyrly semser sózi Soltústik Qap taýyn mekendegen no­ǵaılar men Alataýdyń arasynda eshbir ózge­rissiz aıtylady. Iаǵnı, noǵaı, bashqurt, qa­zaq, qaraqalpaq elderinde. Ulttyń qanyndaǵy, ja­nyndaǵy, boıyndaǵy, sana-sezimindegi, tilindegi, jaýhar qasıetterdi Jambyl jyraý móp-mól­dir, tap-taza kúıinde ekinshi myńjyldyqtyń qushaǵyna jetkizip, úshinshi myńjyldyqtyń tabaldyryǵynan sańqyldap attady. Keýdesi altyn sandyq, kóńili darııa, qııaly ushqyr, jany názik, sózdiń gúlin, danalyq máıegin týyndatqan, aýzynan dúrler tógilgen Jambyldyń tutastaı tabıǵatyna 1) jyrshylyq; 2) kúıshilik; 3) shejireshildik; 4) dastanshyldyq; 5) aıtyskerlik; 6) oryndaýshylyq tán, 7) sheshendik pán. Ol sınkretti ónerdiń kórnekti qaıratkeri. Osynshama bir-birimen sabaqtas óner túrlerin minsiz jetik meńgerýi, onyń ımprovızatorlyq ónerine, qabiletine qatysty. Kórkemdik oılaý júıesi, kórkemdik qııaly, Allanyń adamzatqa syılaǵan bes sezim múshesiniń asa joǵary dárejede qalyp­tasyp, jetilýi, ónegeli ortasy, ónerpazdyq tegi – Jam­byldyń darııa shyǵarympazdyǵynyń tabıǵatyn aıqyndaıdy. Jambyldyń anasy Uldannyń naǵashysy Qanadan degen baqsy aıtýly kúıshi-qobyzshy, bal barmaq dombyrashy eken. Jalaıyr taıpasynan shyqqan. Asan Qaıǵynyń jelmaıamen jortyp júrip tartqan kúıin Qanadan oryndaǵanda tyńdaǵannyń boıy qorǵasyndaı balqıdy eken. Birde Qanadandy dúnıege ákelgen jurt qaraqshylardyń qaharyna ushyraıdy. Sonan jas náreste taý qoınaýynda jalǵyz kúı keship, jemis terip qorektenip júrip, qýraıdan sybyzǵy jonyp, japan dalany ýildetip-gýildetip, eliktiń laǵynyń daýysyn kelistirip jetkizipti. Sodan bir eliktiń emshegi ıip, súti sorǵalap, Qanadandy emizipti. Mine, Qanadan týraly ańyz osyndaı. «Meniń balalarymnyń bireýi asa baqytty bolsa kerek edi, naǵashy atamnyń qobyzynyń qyly meniń etegime oralyp edi, osy qısyqtan birdeme shyqpasa», – deıdi eken anasy Uldan. Saparǵalı Begalınniń kórsetýinshe, týlaǵan tutas denesi kúı men jyr Jambyl «Yńǵaıtók», «Surmergen», «Basshylbaı», «Kúıshilbaı», «Uran kúıleri», «Kóruǵly sultan kúıi» tárizdi kúılerdi tartqan. Bul jóninde О́mirzaq, Úmbetáli, Ybyraıym deıtin kóz kórgender aıtady eken. Zadynda, Jambyldyń kúıshiligi mýzykalyq estý qabiletin sheber, aıqyn tanytty. Árıne, Jambyldyń mýzykalyq-kúıshilik qabilet-qarymy qyrýar jyr-tolǵaýlardy, dastandardy joıqyn shabytpen týyndatýǵa ólsheýsiz yqpal jasa­ǵan. Mysaly, «О́tegen batyr» dastanyn shyǵarý úrdisinde Asan Qaıǵynyń sarynyn qol­danǵan. Áý basta Uly júz elinde «Jer óleń», «Sý óleń», «Taý óleń» aıtýshylar, qaıym aıtysty qozdyrýshylar eresen mol bolǵan. Bul dástúr Jambyl zamanynda da keń qanat jaıǵan. Uly jyrshy áýelde óleń aıtýdy jarapazanshy, toıbas­taýshy bolyp bastaıdy. Sonan soń Súıinbaıdyń Tezekpen, qyrǵyz aqyny Qataǵanmen aıtystaryn el ishinde aıtyp júredi. Jambyldyń aıtys óneri tarıhyndaǵy bel-belesterin tizip óter bolsaq, Saıqal qyz (1864-1865), Janys aqyn (1866), Bólektiń qyzy (1870), Baqtybaı (1872), Burym (1873), Aıkúmis (1874), Sara (1875), Sary tárizdi aqyndarmen aradaǵy súre aıtystaryn erekshelep aıtýdyń jóni bar. Ár­bir aıtystyń áńgimesi bir-bir dastan. Bul aı­tystarǵa sýretkerlik, tapqyrlyq, tereńdik tán. Se­zimińdi jetekteıdi, oıyńdy jarqyratady, tilińdi túrlendiredi. Jambyl jarapazan, toıbastar aıtyp, jar­shylyq qyzmetimen júrgende, el jaılaýda otyrǵanda, bir ádemi toı saltanatynda Qydyrma qyzy Burym sulýmen kóńil qosady. Biraq onyń esik kórgendigi bar edi. El arasy búlinetin bolǵandyqtan, atalas aǵasy, aqyldy, sheshen Aıdos balasy Sarybaı (1821-1890) aldyrmaıdy. Burymǵa degen ǵashyqtyq aqynnyń armanshyl júregin, kóńilin serpiltip-oıatyp, sóz bulaǵyn erkin aǵytýǵa jol ashady. Aıryldym armanmenen, qaıran Burym, Aıdaı edi tolyqsyǵan appaq-nuryń. Aldandym, aıaǵymdy shalys bastym, Bilmedim jan ashymas aǵa syryn – dep jyryn, syryn tolassyz tolǵaıdy. «Men Burymdy Qutyrǵannyń sýynan aldyma alyp ótkende, aı jaryq edi. Aıaq kıim sý bolady dep, kebis-másini sheship ekeýmiz de balaqty túrip aldyq. Sonda Burymnyń baltyrynyń aqtyǵy sondaı, aıǵa shaǵylysyp edi», – dep Jambyl jymıǵan eken. Bólektiń qyzymen qaǵysýynyń da tarıhy qyzyq. Munyń mánisin Jambyldyń ózi bylaısha baıandaıdy: Taýǵa bettep bara jatqanda qalyń kóshke jolyqtym. Kósh aldynda 9 túıe jetelegen qula qasqa atty qyzǵa kózim tústi. Er-turmany saf kúmis, kıgeni dúrııa-torǵyn, saltanatty qyz eken. Ne de bolsa qatarlasa júrgim keldi. Jetegimdegi tory sholaqty qamshylap, qyzǵa qatarlasa kettim. Bir-eki ret sýyq qarap qoıdy da, qyz óleńdi qoıa berdi. Biraz aıtysyp edik, sheshesi toǵyz berip, toqtatyp qoıdy. Sal-serilik minezge, sózge, oıǵa baı Jambyl aqboz atqa minip, Sarybaıdyń asynda tutqıyldan joqtaý shyǵarady: Úlken sazdyń basynda, Kishisazdyń qasynda, Sarekemniń asynda, Qambardyń qara qasqa atyndaı, Men salamyn jeliske. Quıryǵymdy túıgen soń, Qanatymdy súzgen soń, Jel aýdarǵan qańbaqtaı, Sel aýdarǵan dóńbekteı, Keldi sóıler kezime, Úlken aǵa, kishi ini Sóılep bir endi bereıin Qas júırikti aıtaıyn, Shapqan saıyn údegen, Alystan toıat tilegen. Jambyl jyrshy asty uıymdastyrýshynyń mereıin osylaısha ósirgen. Jambyldyń jalyndap jar­qyldaǵan aqyndyq dańqy Sarybektiń asyn­­da da asqaqtaıdy. Qyrǵyz eline de áıgilenedi. «Me­niń óz aqyndyǵymdy qoıshy, qyrǵyzǵa meni ta­nys­tyrǵan osy Súıinbaı óleńderi», – deıdi Jambyl. Jambyldyń aıtystaǵy sheberligi, onyń aıtys jyrlary da sonshalyqty bıik sáýletke ıe. Aıtys ústinde týǵan beıneli sózderde kerbez sýret, názik sezim, bekzat kóńil, kesteli oı, emosıo­naldy kóńil kúı kórinis tapqan. Osynaý asyl sózder – el, jer, halyq tarıhymen, halyqtyń dúnıetanymymen, sharýashylyq-kásibimen, salt-dástúrlerimen tamyrlas qubylys. Jambyl Sarbas aqynmen aıtysynda erkin kósiledi. Oı-qııalǵa sýarylǵan naǵyz tapqyr sózder, aıshyqty, naqyshty oralymdar, gaýhardaı qubylǵan syrly, nurly sózder nópirlep tógiledi. Shúý degende, tiliniń úıirimi, sóziniń ýyty bar Sarbas ekpindep sóıleıdi. Dýlat taıpasynyń atynan sóılegen ol alqaly jıynnyń, tolqyndy toptyń aldynda eliniń baılyǵyn, bektigin, kóp­tigin, erligin aıtyp, Jambylǵa «Shapyrashty kene­deı», «qysqa jibi sholtańdap», kúrmeýine jet­pegen», kedeılik basynan ketpegen dep tıi­se­di. «Eregispe menimen, eziledi alqymyń» dep asqaqtaıdy. Kezek Jambylǵa tıgende, Sarbas shyqqan Dýlat­tyń shejiresin taratyp, qasıetti Domalaq ene jaıly baıandap, Qur maqtanǵa jarmasqan, Sen Dýlattyń bir ezi, – dep betin bir qaıyryp, maǵynasy tereń, oıy keń, poezııalyq sıpattaýlarǵa baı, shymyr toqylǵan joldardy aǵytyp qoıa beredi. Máselen, bylaısha: Sarbas aqyn menmin dep, Nan pisirip keýdeńe, Nege munda keldiń dep, Aqılandyń sen nege?.. Men Shapyrashty uly edim, Altynnan qylysh sermegen! Topty jerge barǵanda Saýlap turǵan sóz edim... Jaýly jerge barǵanda, Atamyn dep oqtalǵan, Kók beren bolat kez edim. Saýryq shyqqan basynan Kók shybyqtaı ıilip, Erlik qylǵan jasynan. Kúndik jerden dushpanyn, Dabylymen qashyrǵan... Qylyshy qııa shabylǵan... Naızasyn tasqa túıregen. Aqyndyq darynyn, shabyt qabiletin aıtqanda, mynadaı halyqtyq teńeýlerge júginedi: Aǵynym aq boz attyń aǵynyndaı, Daýysym aqqan sýdyń sarynyndaı. Eki bette tamtyq joq, qudaı urǵan, Qazyp alǵan qýraıdyń orynyndaı... Sen otyrsyń shal bolyp, shókimdeı bop, Men otyrmyn jas jigit órimdeı bop. Jambyldyń Saýryq batyrǵa degen iltıpat-qurmeti ólsheýsiz. «Saýryq edi arystan» degeni, negizinde, halyqtyq-poezııalyq aýystyrý bolyp tabylady. «Saýryqtaı bolat batyrdyń, altyn nur tolǵan ishine» degen beıneli jolda sonshalyqty zor poezııalyq qýat bar. Jambyldyń Qulmanbetpen aıtysynda qazaq tiliniń qut-berekesi, injý-marjan monshaqtary, týyrylyp jatqan baılyǵy barynsha jarqyrap kórinedi. Qulmanbet te ońaı qarsylas emes. Dese de, Jambyl des bermeıdi. Jambyldyń údemelep damytý ádisin sonshalyqty tereń ıgergendigin myna túıdekti joldar tolyq aıqyndaıdy: A, Qulmanbet, Qulmanbet, Aǵyp jatqan sýmen ket! Sýmen ketseń – el isher, Sýdan shyqqan býmen ket! Onda da kesiriń tıedi, Qyzaryp batqan kúnmen ket! Kún de qaıtyp shyǵady, Ottan shyqqan kúlmen ket! Kúlden de aýrý shyǵady, Qarańǵy tuman túnmen ket! Tún de qaıtyp keledi, Asqaraly taýmen ket. Taýdy da halyq mekender, Kesiriń juǵar Qulmanbet, Qý páleket, ármen ket! Aıtysker oıdy, maǵynany tereńdetip, býyr­qan­typ, kúsheıtip, ústemelep, jaratylystyń ja­­ǵymdy, jaǵymsyz qubylystarynyń qasıet-bel­gilerin tapqyrlyqpen júıelep, sheberlikpen tiz­be­lep beredi. Sóıtip, qarsylasy oı men sózdiń ek­pin­­di tasqynyna shydaı almaı, beti qaıtady, jeńiledi. Jambyl men Shashýbaı aıtysynda aqyndyq qııal-shabyttan týǵan asyl sóz tizbekteri jet­kilikti. Shashýbaı aqyn qarsylasyn yqtyrý úshin ózi týraly, aqyndyq óneri jóninde asqaq sóıleıdi. Bir rette ózi jaıynda: Jelge uqsap uıtqyp soqqan daýyldaımyn... Saıratqan Orta júzdiń bulbulymyn. Tabanym qyzǵan saıyn buldyraımyn... Júırikpin shartaraptyń tuzyn tatqan, О́leńmen sózdi jeldeı quıyndatqan, – dep ekpindeıdi. Sonymen birge, Shashýbaı Jambylǵa: «Jaıyn­daı órge júzgen qadamdysyń», dep onyń da ónerin qadirleıtinin bildiredi. Asyly, sóz maıdanynda óner kórsetken aqyndar bir-birimen teń ári azýly, adýyndy bolsa, olardyń aýzynan kesek-kesek oılar, ýytty sózder aqtarylatyn sııaqty. Bir-biriniń qytyqtaryna tıip, namysyn qozdyryp, shabytyn tutatyp, jigerin janyp, júrek tereńinde jatqan asyl oılardy, tunyq sezimderdi, móldiregen ádemi, sýretti sózderdi oıatyp qozǵaıdy. О́z kezeginde Jambyl da esesin jibermeıdi. Máselen: Asyldan ushqan qylaýdaı, О́leńniń dárııa kenimin. Edil menen Jaıyqtaı, Zyrqyrap Jambyl sóılesin. О́rge júzgen qaıyqtaı, Synǵa tússin sózimiz, Osy otyrǵan halyqqa-aı. Eregisseń Shashýbaı, Eńseńdi úzip ketermin, Aspannan túsken jasyldaı... Aıtýlynyń birimin, Nar kilemniń túrimin, Qyzyl tilin bezegen, Naızasyn tasqa egegen, Aldy-artyńdy býamyn Seni asyrmaı kezeńnen! Jambyldyń Dosmaǵambet aqynǵa aıtqan sózindegi: «Shyn qyzsam, sózim – jalyn, dombyram – naıza», «Quıyndap kópke shapqan men bir pyraq», «Men – qorǵasyn saqamyn, sen – utylǵysh keneısiń», «Men bir soqqan daýylpaz», «О́tkir qylysh almaspyn», «Aǵyp jatqan seldeımin» degen aýystyrýlar emosıonaldyq qatystylyqty, sýrettelgen qubylysqa meılinshe jaqyndyqty tanytady, ári óleń sózdiń kórkemdik áýenin tolqyndatyp, túrlendirip, qubyltady. Jambyl Súıinbaıdyń aqyndyq tulǵasyn sańqyldaǵan suńqarǵa, al ózimen silkilesip jatqan Dosmaǵambetti jalańdaǵan ash bórige, kúıkentaıǵa, shyqyldaǵan saýysqanǵa salystyryp sóıleıdi. Bir qubylystyń eleýli jaqtary ekinshi kórinistiń erekshelikterimen aıqyndalyp, salǵastyryp otyrýy asa bir kórkemdik dáldikpen sheńdesýi, obrazdyń oıǵa kómkerilýi aıtystyń kórkemdik kelisimin, kestesin kórkeıtedi. Jambyldyń Shybyl shalmen qaǵysyndaǵy beıneli joldary oı-qııaldy terbetip, jandy serpiltedi. Shybyldyń da myna bir shýmaǵy ózindik syr-sıpattan qur emes. Ekeıde elý baqsy, seksen aqyn, Jaratyp minedi eken erttep atyn. Qobyzy, dombyrasy únin qosyp, Gýleıdi jyn qaqqandaı keshke jaqyn. Jambyl Shybylǵa bergen shaǵyn jaýabynda «Qumǵa bitken seleýdeı, shilshe tozyp ketipsiń», «Tórt qulaqty kemedeı», «О́rt óshirgen nemedeı» degen sııaqty shynshyldyq maǵynaǵa qurylǵan teńeýlerdi tógip tastaıdy. Jalpy alǵanda, Jambyl shyǵarmalarynda oı da, pikir de, sóz de móldirep turady. Sebebi, ol halyqtyń sóz darııasynan júzip sýsyndaǵan ǵoı. * * * I Respýblıkalyq aqyndar aıtysy 1943 jyl­dyń 4 jeltoqsanynda Qazaqtyń memlekettik akademııalyq Opera jáne balet teatrynda ótti. Sahnada kóz súıindirer oıý-órnektermen na­qyshtalǵan qazaqtyń kıiz úıi. Respýblıkalyq aıtysqa elimizdiń túkpir-túkpirinen seksen alty halyq aqyny qatysty. Naqty aıtqanda, áıgili halyq jyrshylary Jambyl, Shashýbaı, Nurpeıis, Kenen, Orynbaı, Maıasar, Nartaı, Nurlybek, Qýat, Ábdiǵalı, Moldahmet syndy jyr tarlanbozdary. Qazylar alqasynyń músheleri – Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıteti mektepter bó­liminiń meńgerýshisi B.Isabekov, saıası-aǵartý ju­mystary sektorynyń meńgerýshisi S.Ahmetov, akademık Q.Sátbaev, Qazaq KSR Mınıstrler Soveti janyndaǵy О́ner isteri basqarmasynyń bastyǵy S.Tolybekov, Q.Qýanyshbaev, M.Áýezov, S.Muqanov, E.Ysmaıylov, K.Baıseıitova, A.Jubanov. О́leń-jyrdy orysshaǵa aýdarý isimen Ǵaısha Sháripova bastaǵan aqyndar toby shuǵyldandy. Aıtysty jazýshy Ǵabıt Músirepov ashty. Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵy Prezıdıýmynyń Tór­aǵasy Sábıt Muqanov aıtys aqyndarynyń shy­ǵarmashylyǵy haqynda «Seldet jyrdy, aqyndar» degen taqyrypta óleń túrinde baıandama jasady. Tamsana tarıh tyńdaıtyn, Ańyz qylyp aıtty jyr, – dep zamannyń, aqıqattyń tot baspas aınasyndaı qudiretti rýhqa toly qazaq jyrynyń qýatyn pash etti. Sonan soń uly jyrshy, ǵasyr kýágeri Jambyl: – Alataýdan, Arqadan, Aqyndarym kelipsiń. Tilderinen bal tamǵan, Jaqyndarym kelipsiń. Ertis, Edil, Ile, Syr, Bas qosqaly kelipsiń. Júrgen jeri dýman jyr, Sender elge kóriksiń! – dep, tolqyndy, otty, qýatty tolǵaýyn bas­tady. Ol Súıinbaı men Qataǵannyń, Kenshimbaı men Orynbaıdyń, Sarbas pen Maıkóttiń, Qulyn­shaq pen Qýandyqtyń, Shóje men Kempirbaıdyń aqyndyq dástúrleriniń myqty jelisin, altyn arqaýyn bosatpaı ustap, óleń-jyrdy kók­daýyldaı boratyp, sharyqtap, shalqyń­dar, tolǵanyp shabyttanyp, tasqyndap tebireniń­der, sóz nóserin seldetińder, mıýasyn terińder, óner báıgesinde qaryshtap alǵa shyǵyń­dar, batyrlyq, erlik kúnderdiń tolǵaýyn tógiń­der dep jar saldy. Zamana, halyq, memleket atynan jyrlaǵan Jambyl jyraýǵa Uıymdastyrý komıteti segiz myń som kóleminde qurmetti syılyq tabystap, túıe mingizdi, shapan kıgizdi. Uly jyraý Jambyldyń ımprovızatorlyq tulǵasy – aqyndyq sheberlik pen tapqyrlyqtyń máńgilik ónegeli mektebi bolyp qala bermek.   Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Astana.