«Qaraǵaıdyń qarsy bitken butaǵy»

Bir kúni Saılaýbek Jumabek aǵamen oıda-joqta qyzmettes boldym. О́ıtkeni, ol «Qazaq ádebıeti» gazetinen men isteıtin «Ara» jýrnalyna jaýapty hatshy bolyp aýysty da, bildeı bir bastyǵym bolyp shyǵa keldi. Bastyǵymyz ekeýmizdiń aramyz óte jaqsy, inili-aǵaly bolyp qyzmet ettik. Buryn mundaı jýrnalda istemegen, alǵashynda azdap qysyldy, qınalyńqyrady. Artynan úırenip ketti. О́ıtkeni, jazǵan syn kitaptarynyń tili «Aranyń» tilimen, taqyrybymen aǵaıyndas edi. Kileń feletondar ǵana jarııalaıtyn «Aranyń» ishki kýhnıasyna tez-aq sińisti. Qansha aıtqanmen talantty adamdar bárin de tez qabyldaıdy emes pe, Saılaýbek aǵa da «Araǵa» jyldam tóseldi. Bir kúni Qal-aǵań, bas redaktor Qaltaı Muhamedjanov ózin jıi-jıi shaqyratyn Ortalyq Komıtetke ketti. Partııa qulap, «Ara» jýrnaly «áne jabylady, mine jabylady» degen qaýesettiń órship turǵan kezi. Ekiudaı oıda qalyp, biz redaksııada kútip otyrmyz. Tús qaıta Qal-aǵań keldi. Júzinde jeńistiń belgisi bar. Sákeń ekeýmiz kabınetine ilese kirdik. Sóıtsek, «Ara» jabylmaıtyn bolypty. Ony qalaı alyp qalǵany jóninde Qal-aǵań qysqa ǵana áńgimelep berdi. Ekinshi hatshy Anýfrıev bolatyn. Soǵan aıtypty. «Qaǵaz joq, qaǵaz joq degendi kóp aıtasyzdar. Bizge «Arany» shyǵarýǵa et, maı oraıtyn, dúkenderdegi jatyp qalǵan sary qaǵazdar da jetedi. Sonymen-aq shyǵara beremiz. Bizge sol qaǵaz da jetedi, sodan bizge berińizder, báribir onymen oraıtyn, et te, sary maı da joq qoı», depti. Taýyp aıtylǵan ashy shyndyqty ýájge toqtaǵan Ortalyq Komıtettegiler «Aranyń» ǵumyryn taǵy biraz merzimge uzartyp bergen edi. Osyndaı adamdarmen qyzmettes bolǵanymdy búginde maqtanyshpen eske alamyn. Sákeń bala sekildi edi. Ne aıtsań da sene salady, aıt­qanyńa kónip júre beredi. Sol minezi ony qarapaıym da adal etip kórsetetin. Jumysqa tym erte keledi. Terezeni ashyp, kabınetti bir jeldetip alady da úırenshikti jazýyna kirisedi. Biz jumysqa barǵansha ol biraz nárse jazyp tas­taıtyn. Kele, bizge oqyp berip, artynan pikir tyńdaıtyn. Sheraǵań týraly «Juldyzy nurly sýretker» dúnıege osylaı kelgen shyǵarma bolatyn. Sheraǵańnyń 60 jyldyq mereıtoıy qarsańynda jazylyp bitti. Onyń árbir jolyn, abzasyn qaıta-qaıta oqyǵyń kele beredi. Pýblısıstik sarynda jazylǵan edi. Sheraǵańnyń bolmysyn, sýret­kerlik qasıetin aınytpaı bergen tolǵamdy týyndynyń shoqtyǵy bıik edi. Qaıta-qaıta paraqtaı bergiń keletin. 60 jyldyq toıǵa osy kitapty oqyp, «qarýlanyp», daıyn kúıde barǵanymyz esimde. «...Bul az deseńiz, ananyń emiren­gen áldıin, týǵan jer tabıǵatynyń tylsym meıirin, kúndelikti tur­mys-tirshiliktiń taıqymańdaı taý­qymetin kóp kórgen; qyspaqshyl da óktemshil ómirdiń kótenzorlyq salmaǵynan qalqalap qorǵan bolatyn qudiretti ákeniń qamqorlyǵyn az kórgen; jan jaralaıtyn nebir qataldyqtardyń árqıly synaǵyn bastan kóp keshirgen; saǵy synbaǵan sırek urpaqtyń bir ókili – bizdiń Sherhan aǵamyz. Bulaı deıtin birden-bir basty sebebimiz sol, 1932 jyl­ǵy asharshylyqtyń zarda­byn jórgeginde-aq sezingen; onan qala berdi «halyq jaýlary» qaptap ta­byl­ǵan 1937 jylǵy alataı naý­qannyń – topalań zobalańnyń la­ńyn; ile-shala Uly Otan soǵysy­nyń 1941-1945 jyldardaǵy qan­syratqan, zar qaqsatqan ajdaha sheńgelin kózimen kórgen» degen baǵa beredi Sheraǵańa. Nesi bar, ılanatyn jáne moıyndaıtyn ýáj. Keıin «Ara» jýrnaly jabyl­dy da, onyń ornyna Qarjy mınıs­trliginiń qamqorlyǵymen respýb­lıkalyq «Ara» gazeti shyǵa bas­tady. Onyń ashylýyna da Sákeń kóp júgirdi, esikterdi tozdyryp júrip degenine qol jetkizdi. Aqyry «Arany» ashty da oǵan biraz ýaqyt bas redaktorlyq etti. Ol kezde men sol gazettiń jaýapty hatshysy edim. Qazaq teledıdarynda isteıtinmin. Eki jumysty qatar alyp júrýge kelisim berdi. Eńbek jolymyz sosyn Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynda jalǵasty. Ádebı keńesshi qyz­metin qatar atqardyq. Salıqaly, óziniń jumysyn ǵana biletin azamat retinde este qaldy ol aǵamyz. Sonda júrgende Qalaýbek Tursynqulov jaıly «Qazyǵurttyń perzenti» atty qalamger shyǵarmashylyǵyn tereń zerttep, ádil baǵa beretin kita­byn jazyp, bitirdi. «Syrly áýen» dep atalatyn kita­byna sońǵy sóz ornyna berilgen «Qaraǵaıdyń qarsy butaǵy» dep atalatyn lebizde halyq jazýshysy Sherhan Murtazanyń sózi bylaı deıdi: «Anda-sanda Máskeýde, ıakı Tashkent, ne Bishkekte kezdese qalsam, Shyńǵys Aıtmatov aǵa­myzdyń aldymen suraıtyn adam­darynyń biri – Saılaýbek Jumabek. Iá, Shyńǵys shyǵarmalary týraly Saılaýbektiń syn jazǵany ras. Son­da Shyńǵys syn kórmeı júr me eken? Maqtaý estimeı júr me eken? Demek, másele basqada. Ol Saı­laý­bektiń shyǵarmany, jalpy áde­bıetti ózge synshylardan góri jete tanıtyndyǵy. Sol tanyǵanyn búk­pesiz, rııasyz, tek ózine tán tý­ra­shyldyqpen aıta biletindigi. Biraq «Týrasyn aıtsań, týǵanyńa jaq­paısyń» degen de bar. Shyn syn­shynyń taǵdyryn Qudaı solaı jaratqan. Biraq, óıtip úrkektep qalǵan Saılaýbek joq, qaraǵaı tektes. Synsa da shart synady. Áste ıil­meıdi. Esesine túzý. Kóp synshylar ıilgish, ıkemdel­gish, ıakı kúıdirgi, jala japqysh. Olardan ádil sóz estý óte qıyn. Al ótirik maqtaý – óz soryń. Ony Abaı baıaǵyda aıtqan: «Senbe jurtqa tursa da seni maqtap, áýre etedi ishine qýlyq saqtap...». Qazir qazaq ádebıetinde syn joq. Sondyqtan, dınozavrlar dáý­i­­­ri­nen qalǵan jalǵyz tuqym sııaq­ty Saılaýbektiń zárý syny da bul zamanda tańǵalarlyq er­likpen teń. Biraq eńbekti, erlikti elep jat­qan kim bar? Báribir búgin bolmasa, erteń ele­nedi. Taban aqy, mańdaı ter tekke ketpes. Elý degen erdiń jasy, erlik is­terdiń jasy. Qaraǵaı týraly birdeńe dep qaldyq. Qasıetti qaraǵaı tek túzý ǵana emes, márt qana emes, ol ári kóp ja­saıdy jáne máńgi jasyl bolyp tu­rady. Saılaýbekke qaraǵaıdyń sol qa­sıetteri juǵysty bolsyn». Mine, er Sákeńe bergen halyq jazýshysynyń baǵasy osy. Odan artyq qalaı aıtarsyń? О́kinishtisi sol, Sheraǵań aıtqan qaraǵaı «kóp jasaıdy» dep edi, uzaq jasaı almady. Qysqa ǵumyrynda jalt etti de, joq boldy. Biraq onyń jazǵan shyǵarmalarynyń ǵumyry uzaq. Saılaýbek Jumabekuly jaı­ly sóz bolǵanda, onyń qalamy­nan týǵan «Syn áýeni» atty kita­byna soqpaı ketý múmkin emes. Onda elimiz táýelsizdik al­ǵan on jyl ishinde merzimdi baspa­sóz bet­terinde jarııalanyp, jurt­shy­lyq nazaryn aýdarǵan maqa­lalary toptastyrylǵan. Buqar jyraý, Máshhúr Júsip Kópeev, Ahmet Baıtursynuly, Maǵjan Jumabaıuly jaıly jazylǵan «Tarıhqa taǵzym, táýelsizdik tu­mar­­lary men tábárikteri» atty birinshi bólimi men «Táýelsiz ádebıe­timizdiń tarlandary», «Táýelsiz ádebıetimizdiń has sýretkerleri», «Táýelsiz ádebıetimizdegi meniń býynym» atty bólimderi qomaqty kitapty ajarlandyryp tur. Sol kitaptaǵy «Táýelsiz ádebıe­timizdegi meniń býynym» bóli­minde zamandasy, aqyn Temirhan Me­detbekke aıtary bylaı aıaqtalady: «Sonymen, sóz sońynda aqyn Temirhan Medetbek – óziniń tvorchestvosy arqyly Mon­tenniń: «Net lýchsheı sýdby dlıa cheloveka chem horosho vypolnıt svoe prednaznachene», – degen nemese oǵan qosa Emersonnyń: «...tokı Vselenskogo by­tııa prohodıat skvoz menıa; ıa chast boga ılı ego chastısa», degen qanatty sózderin maqtanyshpen tolyq qaıtalaı alatyn iri aqyn». Mine, kórdińizder, Saılaýbek Jumabek qandaı oı aıtyp, pikir bildirse de ony naqty dáleldeı alatynyn kórsetetin myqty qalamger. Ol proza nemese poezııany ǵana sóz etpeıdi. Biz sóz etip otyrǵan «Syn áýeni» jınaǵynda tipti satıra týraly da sóz etedi. Ondaǵy «Qazaq kúlkisiniń olımpi» degen shyǵarmasynda qazaq kúlkisiniń metri Ospanhan Áýbákirov jaıynda tolǵana jyrlaıdy jáne ol týraly kesek-kesek oılar aıtady. «Ospanhan Áýbákirov! Iá, bul esim aýyzǵa túsken sátte eń áýeli bizdiń kóz aldymyzǵa báz-baıaǵy ǵajaıyp Tazsha balanyń qıyn­nan qıystyrar tapqyrlyǵy; áıgili Aldar kóseniń alyp ta shalyp jyǵatyn ájýa-áskııasy; qudiretti Beıimbet týyndylaryndaǵy kúl­kiniń maıly jiligi – Myrqym­baı­dyń maǵyna­ly-mándi mys­qyl­dary; egemen elimizdiń túkpir-túk­pirinde aıtqyshtyǵymen aýyz­dan túspeıtin ári óz attarymen jú­rip jatatyn ár alýan áıgili shan­shar­lardyń shaǵyp alatyn shýaq­ty shymshymalary; ıaǵnı bári-báriniń 1960-1985 jyldar bede­linde Ospanhan Áýbákirov týyndy­laryna shoǵyrlanǵany jáne bir sapada toǵysqany; jomart túrde jınaqtalǵany; sóıtip, bir shu­ǵyla shashar ózgeshe sulýlyqqa, kór­kem kelisimge – jemisti kúlkige aı­nalǵany kele qalady! Máýeli-mıýa­ly kúlkiniń kórkem qubylysqa aına­lýynyń altyn tamyry osynda jatyr». Budan biz neni baıqaımyz? Saı­laýbek Jumabek tek qana kór­kem shyǵarmany ǵana túsinip, tal­damaı­dy. Ol kúlki jaıynda da oı qozǵaıdy. Qazaq kúlkisiniń atasy bolǵan Ospanhan Áýbákirovtiń shyǵarmashylyǵy jaıynda syr tolǵaıdy. Buǵan, árıne, ılanasyń, ári tańǵalasyń. Demek, Saılaýbek Jumabek «tek qana syqaq­shylar isteıdi» degen uǵymdaǵy «Ara» jýrnalynda beker istemegen eken dep oıǵa qalasyń. Sol oıyńdy Ospanhan Áýbákirovke bergen baǵasy nyqtaı túsedi jáne bekitedi. Poezııa jaıynda da tereń-te­reń, súbeli oı aıtady. «Jan nu­ryna sharpylǵan jyrlar» degen dúnıesinde aqyn Kúlásh Ahmetova jaıynda oı tolǵaıdy. «Úlbiregen dúnıelerdiń úılesimi – Kúlásh poezııasy osyny meılinshe erek, meılinshe júıeli kórsetedi... ...Qarapaıym nárse ári úlbirek, ári tózimdi keledi. Qarapaıym nárse ári qymbat, ári jumbaq keledi. Qarapaıym nárse ári tanys, ári beıtanys keledi. Úlbirek nárse de ári qymbat, ári jumbaq keledi. Úlbirek nárse de ári tanys, ári beıtanys keledi. Buǵan Kúlásh Ahmetovanyń otyz jylǵa jýyq shyǵarmashylyq joly men eńbekteri dálel» degen tujyrymy qandaı qymbat, qandaı tereń! 1997 jyly «Alataý» baspasynan shyqqan «Júregi – muń, júregi – jyr» dep atalatyn jınaǵynyń betashar sózinde bylaı delingen: «Belgili synshy Saılaýbek Estaı­uly Jumabektiń esimi qalyń oqyr­man qaýymǵa jaqsy tanys. Onyń 1990-1997 jyldar bele­sinde respýblıkalyq baspasóz bet­te­rinde ádebıet jóninde, ási­re­se, qyrǵyz halqynyń uly sýret­keri Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵar­ma­shylyǵy týraly maqalalary, sondaı-aq, onyń ústine «Almaty aqshamy» gazetinde turaqty túrde úzbeı jarııalanǵan Buqar jyraý, Ahmet Baıtursynov, Maǵjan Jumabaev, Tahaýı Ahtanov, Os­panhan Áýbákirov, Jumeken Náji­medenov, Asqar Súleımenov, Seı­dahmet Berdiqulov, Qalıhan Ysqaqov, Zeınolla Serikqalıev, Beksultan Nurjekeev, Temirhan Medet­bek, Marhabat Baıǵutov, Kú­lásh Ahmetova jáne taǵy bas­qa qalamgerler týraly jazǵan por­tretteri men esse­leri, maqalalary ótkir de ádil pikirlerimen, baıypty taldaýlarymen, jańasha kóz­qarastarymen, oıly tujy­rymdarymen kópshiliktiń kóńilinen shyqqan, ár ­alýan ádebı ortada jo­ǵary qoldaý men iltıpatqa bólengen bolatyn. Endi sizderdiń qoldaryńyzǵa tıip otyrǵan «Júregi – muń, júregi – jyr...» atty jańa kitap – lırık aqyn ári dramatýrg Nurlan Myr­qasymuly Orazalynyń otyz jyldyq (tuńǵysh kitaby 1977 jyly shyqqan) shyǵarmashylyq joly týraly azdy-kem sóz etedi». Osy pikirge alyp-qosar eshte­ńemiz joq. Saılaýbek aǵa eńbekqor edi, taza edi. Sol qasıetteriniń ar­qasynda ómirge myqty-myqty shyǵarmalar ákeldi. Oǵan aıanbaı ter tógip, oqyr­mandar oqıtyn dárejege jetkizdi. Belgili synshy Saılaýbek Jumabektiń esimi oqyrman qaýymǵa «Syn pernesi», «Ǵabıt Músirepov», «Juldyzy nur­ly sýretker», «Júregi – muń, júregi – jyr, «Qazyǵurt per­zenti» atty syn kitaptary arqyly kópshilikke keńinen tanyldy. Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵynyń halyqaralyq «Alash» ádebı syı­lyǵynyń ıegeri. Eń bastysy, Sher-aǵań baǵa bergen «Qaraǵaıdyń qarsy bitken butaǵy» ekeninde sóz joq. Tolymbek ÁLIMBEKULY, jazýshy. ALMATY.