Úlgi tutarlyq tájirıbe

nemese Reseı men Qazaqstandaǵy saılaý naýqandarynyń erekshelikteri týraly Qazaqstanda saılaý naýqany qyzatyn tusqa kelip jetti. Bul eldegi Parlament Májilisi depýtattaryn saılaý úderisteri birneshe aı ǵana qalǵan Reseıdegi saılaýaldy básekesine paıdaly bolatyny kúmánsiz. Bul jerde másele Reseı men Qazaqstannyń uqsas saıası jáne ekonomıkalyq modelderi bar kórshiles elder, odaqtastar ekendiginde ǵana emes. Saılaý eki elde de jahandyq áleýmettik-ekonomıkalyq konıýnktýranyń turaqsyzdyǵy jaǵdaıynda kezekten tys ótkizilip otyr. Osyǵan qaramastan, Qazaqstandaǵy saılaý naýqany barynsha turaqty negizde damyp keledi. Saılaýdyń kezekten tys ótetindigi sensasııa nemese tyrnaq astynan kir izdeıtinder úshin eshqandaı másele týyndatpaýy tıis. Bul – qalyptasqan belgili bir áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası jaǵdaıǵa baılanysty dástúrli túrde júzege asyrylyp kele jatqan úrdis – Qazaqstanda Májilistiń eshbir shaqyrylymy merzimi tolyqtaı aıaqtalǵansha jumys istep kórgen joq. Atalǵan jaǵdaıda saılaýaldy naýqany aıasynda saıası úderisterge syrttan da, ishten de, el ishindegi radıkaldar men margınaldar tarapynan da aıtarlyqtaı yqpalǵa jol berilmedi, ıaǵnı saıası úderis shtatty rejimde damý ústinde. Búgingideı almaǵaıyp zamanda mundaı tájirıbe Reseı úshin de paıdaly bolatyny kúmán­siz. Qazaqstandaǵy qazirgi saılaý naýqanynyń ereksheligi – Májiliske baratyn bas­ty úmitkerler, birinshi kezekte, prezıdenttik «Nur Otan» partııasy reaktıvti jáne preventıvti is-qımyl tanytýda. Saıasatkerler ózderiniń nazaryn tek daǵdarysty týyndatqan máselelerge ǵana aýdaryp qoımaı, strategııalyq damýdyń bes ınstıtýttyq reformasy sekildi naqty baǵdarlamalarǵa ıek artýda. О́ıtkeni, bul baǵdarlamalar Qazaqstandy daǵdarystan shyǵaryp qana qoımaı, eldiń ornyqty damýyn da qamtamasyz etetin bolýy tıis. Buǵan qol jetkizetin basymdyqtar qatarynda mynalar bar: memlekettik qyzmet modelin reformalaý, quqyq qorǵaý júıesiniń ashyqtyǵyn arttyrý, óndiristi ártaraptandyrýǵa negizdelgen ındýstrııalandyrý men ekonomıkalyq ósim, qazaqstandyq azamattyq birtektilikti nyǵaıtý – nátıjesinde ashyq, halyqqa esep beretin memleketke kóshý. Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń baǵdar­lamasyndaǵy ekono­mı­kalyq ósimdi belsendi etý­diń jeke bir quraly Eýrazııalyq ınteg­rasııany tereńdetý bolyp tabylady. Bul arada osy baǵyttaǵy basty mindetterdiń biri – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde tarıf saıasatyn ońaılatý. Stra­tegııanyń nátıjesi jaı ǵana efe­merli makroekonomıkalyq kórset­kishter ǵana emes, shetelge eksportqa baǵdarlanǵan naqty jańa 3-4 ónim bolýy tıis. Osyndaı strategııalyq ba­ǵyt­qa qatysty sóz qozǵaıtyn bol­saq, tustastaı alǵanda, qoǵam deń­geıinde de, sondaı-aq, eldegi bas­ty saıası kúsh – «Nur Otanmen» qatar, «Aq jol» demokratııalyq partııasy men Qazaqstannyń Kommýnıstik halyq partııasy deńgeılerinde de konsensýs bar ekenin úlken qanaǵat sezimimen atap kórsetken jón. Osy birlik pen túsinistikti Májilis saılaýy qorytyndysynda oǵan ótken jaǵdaıda aýyl múddesin alǵa tartýshy «Aýyl» partııasy da buza qoıýy ekitalaı. Saılaýaldy básekesine qa­ty­­syp jatqan basqa partııalar­da, ashyǵyn aıtqanda, el Par­lamentine ótý múmkindigi múldem joq deýimiz kerek. Máselen, óziniń qazirgi qalpynda 2013 jyly qalyptasqan «Birlik» partııa­synyń eldiń saıası alańyndaǵy salmaǵy kúni búginge deıin jetkilikti kóterilgen emes. О́z kezeginde, Jalpyulttyq sosıal-demokratııalyq partııa da saılaýda Májilisten qandaıda bir oryn alý úshin ne jarqyn «lokomotıvke», ne aıtarlyqtaı qarjylyq negizge ıe emes. Degenmen, Prezı­dent alǵa qoıǵan keń aýqymdy mindet­terdi júzege asyrý úshin Máji­listi aıtarlyqtaı jańartý kútip turǵany anyq. Eger Qazaqstan Parlamenti tómengi palatasynyń jańa quramy burynǵysynsha úsh partııaly bolyp qalatynyn eskerer bolsaq, al daýystyń basym kópshiligin eldegi bas­ty saıası kúsh – «Nur Otan» alatyn bolsa, onda usynylǵan partııalyq tizimderge sáıkes tómengi palatanyń shamamen úshten ekisi jańaratyny anyq. Bul jerde basymdyq elıtany taptaýrynnan ada mindet­terdi sheshýge qabiletti keýdeli saıasatkerlerdiń jańa býy­ny esebinen nyǵaıtýǵa berilip otyrǵany anyq ańǵarylady. Reseı úshin bul búginde qaperge alýǵa bolatyn jáne, tipti, alý asa qajet bolyp tabylatyn kókeıkesti tájirıbe ekeni esh kúmán týǵyzbaıdy. О́ıtkeni, bul taktıkalyq is-qımyl sheńberinen shyǵa otyryp áreket jasaýǵa da múm­kindik beredi. Máskeýdiń halyq­aralyq arenadaǵy belsendi usta­nymy, Batys elderimen ara­daǵy dúrdarazdyq saılaý naýqany jaqyndaǵan sa­ıyn el ishindegi jaǵdaıdy turaqsyzdandyrýǵa baǵyttalǵan áreketti tek kúsheıte túsetini kúmán týǵyzbaıdy. Eko­nomıkalyq jaǵdaıdyń qıyn­dyǵy jáne osyǵan baılanys­ty qolǵa alynyp jatqan kópshilik­ke sonshalyqty unamdy emes qareket­ter arandatý úshin jetkilikti syltaý bolyp tabylmaq. Osyndaı táýekeldi jaǵdaı­lardan tek naqty uzaq merzimdi damý josparlary ǵana alyp shyǵatyny aqıqat. Daǵdarys ózi-aq óter dep kútip, tek jan-jaǵyn jalmaǵan órt keńge taramaıdy degen úmitpen ony sóndirýge ǵana nazar aýdarý – áýel bastan-aq utysqa aparatyn ustanym. Damýdyń jańa kózderine arqa súıeý qajet. Qazaqstan sekildi Reseıge de, bi­rinshi kezekte, tipti, kóptegen «izgi nıettiler» EAEO-nyń utym­dylyǵyna kúmán keltirip otyrǵan búgingi daǵdarysty jaǵdaıda da, búkil Eýrazııalyq áriptesterimen ekonomıkalyq kooperasııany damytýǵa um­tylýy kerek. О́ziniń basty odaqtastarymen úılestirilgen ornyqty ekonomıkalyq damý halyqaralyq qatynasta keri tartýshy emes, belsendi qyzmettiń negizi bolýy tıis. Sondyqtan, saılaýaldy naýqanynda ekpindi Reseıde de, sondaı-aq, Qazaqstanda da daǵdarysqa qarsy kún tártibinen strategııalyq basymdyqtarǵa qaraı túsirý destrýktıvti saıası kúshter tarapynan yqpaldyń tıimdiligin tómendetip, saıası júıeniń ornyqtylyǵyn qamtamasyz etedi. Jahandyq syrtqy turaqsyzdyq kezeńinen tek ishki turaqtylyǵy myqty, jahandyq mindetterdi sheshýge jumylǵan qoǵam ǵana tabysty óte alady. Sergeı REKEDA, tarıhshy, Máskeý memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy Keńesten keıingi keńistiktegi qoǵamdyq-saıası úderisterdi zertteý jónindegi aqparattyq-saraptamalyq ortalyqtyń bas dırektory. MÁSKEÝ.