Bilim – ómir shyraǵy

Sondaı-aq, biz orys tilin de bilýimiz kerek, ony biz meńgergenbiz, bul tilde ózara túsinise alamyz jáne bul til – bizdiń úlken kórshimizdiń tili» – dep Elbasy 1 naýryz – Alǵys aıtý kúnine arnalǵan saltanatty merekelik jıynda «úsh tuǵyrly» til saıa­satyna túsindirme bergen edi.

Joǵary oqý oryndarynda negizgi pánderdi aǵylshyn ti­linde oqytý kólemin eselep arttyrý jáne mekteptiń joǵary synyptarynda jaratylys taný pánderin aǵylshyn tilinde oqytýǵa baǵyt alý, keń jolaqty Ǵalamtorǵa qosylatyn mektepter sanyn ulǵaıtý, aqparattyq tehnologııa­lardy qoldaný ar­qy­ly jańa elektrondyq oqy­tý ádistemelerin engizý, osy maq­satqa saı bolýy úshin oqy­týshylardy keń kólemdi daıyndyqtan ótkizý – búgingi tańda Ult Josparyn oryndaý barysyndaǵy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qol­ǵa alyp otyrǵan tyń sha­ra­lary. Memlekettik údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­darlamany júzege asyrý úshin elimizdiń bilim-ǵylym salasyn jedel ońaltý qajettigi týyndap otyr. «Oqý – bilim bulaǵy, bilim – ómir shyraǵy» degendeı, qa­zirgi zamanda oqshaý turǵan aral­daǵydaı kún keshý múmkin emes. Qazirgi jahandaný men ınnovasııalar zamanynda barsha elge ortaq bolyp, dúnıejúzilik til bolyp otyrǵan – aǵylshyn tili ekendigin moıyndaýymyz qajet. Búginnen ozyq shyǵyp qa­na erteńgi kúnge ilesýge bolady. Sondyqtan, ǵylym tili – aǵyl­shyn tili bolǵandyqtan, bilim men ǵylymnyń álemdik ozyq tájirıbesin ıgerý úshin biz aǵylshyn tilin jedel túrde úırene bilgenimiz jón. Menińshe, biz bilim men ǵy­lym salasynda keń qolda­nys­taǵy til jóninde burynnan qa­lyptasqan úırenshikti ádetke saı orys tiliniń áleýetti áseri­nen aryla almaı kelemiz. Al, shyntýaıtyna kelgende, mysaly, medısına salasynda ja­rııalanǵan dúnıejúzilik barlyq ǵylymı ádebıettiń 90 paıyzdan astamy aǵylshyn tilinde jazylǵan, orys tilinde bolsa, 2 paıyz ǵana. Onyń dáleli – 2010 jyly Astanada ótken hırýrgter men neırohırýrgterdiń halyqaralyq kongresinde Chazov, Akchýrın, Konovalov se­kildi Re­seıdiń iri ǵalym­darynyń ózderi Reseı ǵyly­mynyń Ba­tys­tan keıin qa­lyp qoıyp otyrǵandyǵyn moıyndaǵan edi. Árıne, odan beri jaǵdaı ózgerip úlgerdi, degenmen, jańa ǵyly­mı áde­bıettiń aǵylshyn tili­nen orys tiline aýdarmasyn kútýmen altyn ýaqytty joǵaltýǵa bolady. Qazir taǵam ónimderinde bolatyn, organızmde jınaqtalyp, qaterli isiktiń paıda bolýyna yqpal etetin asa qaýipti trans-maı qyshqyldarynyń taǵam ónimderindegi mólsherin zańnamaly túrde shekteý týraly sheteldik ǵalymdar dabyl qaǵýda, al Reseı bul jó­ninde únsiz qalyp otyr. Men jaqynda «S» gepatıtin emdeý jónindegi ǵylymı derekterdi izdestirgenimde, tyń jańalyq­ty tek aǵylshyn tilinde taptym. Álemdik ǵylymda paıda bolǵan ozyq tásilder aǵylshyn tilinde birden jarııa etilse, orys tilinde bir-eki jyldan ke­ıin jaryq kóredi. Ǵylymı ádebıettiń osyndaı kesheýil­deýi til keńistiginiń tarlyǵynan oryn alady. Medısına, den­saý­lyq saqtaý salasy úshin mun­daı keshigýdiń quny myń­daǵan adam janyna arasha bola almaýǵa aparatyndyǵy aıtpasa da túsinikti. Medısına men fızıologııa salasyndaǵy ǵalym­dar­ǵa Nobel syılyǵy ta­ǵaıyn­­dalǵannan beri bar­lyǵy 191 adam ıelense, onyń 95-i – amerıkalyqtar, 20-sy – aǵylshyndar, nemister men ja­pondar, al reseı­likterden eki-aq adam, Pavlov pen Mechnıkov, olardyń ózi Keńes Odaǵyna deıin ıelen­gen. Joǵary tehnologııalyq, ǵy­lymnyń sońǵy jetistikterin paıdalanýmen shyǵarylatyn ónimder týraly aıtsaq, olar­dyń 46 paıyzynan astamy AQSh-ta óndiriledi, 18 paıyzy Japonııa men Batys Eýropada, qalǵan álemde nebári 26 paıyz ǵana. Ǵylymda, óndiriste qoldanylatyn aldyńǵy qa­tar­ly túrli qural-jabdyq, qondyrǵylardy basqarý te­tigi aǵylshyn tilinde. My­sal keltirsek, bizdiń Qazaq ta­ǵamtaný akademııasyndaǵy zert­­hanalarda ǵylymı-zertteý jumystarynda qymyzdyń, jylqy etiniń, basqa da ónim­derdiń hımııalyq quramyna (aqýyz, kómirsý, maı sekildi) tereńdetilgen, kúrdeli zertteýler júrgizý úshin qoldanylatyn hromotograftardy alsaq, re­seılik qondyrǵylardyń dál­dik nátıjesi batys elderde shyǵarylatyn túrimen sa­lystyrǵanda shamamen 10 esedeı tómen bolady eken. Ozyq teh­nologııalar jetistikterine qol jetkizý, olardy meńgerý aǵylshyn tilin bilýge mamandarymyzdy amalsyz talpyndyrady, sebebi, bıotehnologııa salasyndaǵy tyń anyqtamalyq jınaqtardyń kópshiligi aǵyl­shyn tilinde jaryq kórgen. Men respýblıkamyzdyń medısınalyq bilim salasynda, ıaǵnı, 1968 jyly Aqtóbe medısına ınstıtýtynda rektor jáne kafedra meńgerýshisi bolýymnan bastap, keıinnen Astana me­dısına ýnıversıtetiniń professorlyǵyn, búginde Qaz­aq ulttyq medısına ýnı­versıtetiniń baqylaý keńesiniń tóraǵalyǵyn atqaryp, kafedrany da meńgerýime saı, osy ótken 50 jylǵa jýyq ýaqyt boıy stýdentterge úzdiksiz dáris berýime baılanysty, oqý úderisine tikeleı qatysatyn, dárigerlik mamandyqtyń syryna qanyq, búgini men bolashaǵyna qamqor ustaz retinde kópshilikke osy másele jaıynda dáıekti pikirimdi jetkizgim keledi. Elimizdegi medısınalyq jo­ǵary oqý oryndarynda, atap aıt­qanda, mysaly, S.Asfen­dııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıver­sıtetinde Bo­lon konvensııasy qoldaý tapqan. Bul konvensııa álemdik biryńǵaı bilim keńistigin qam­tamasyz ete­di, ıaǵnı, ol boıynsha konven­sııa­ǵa múshe elde bilim alǵan mamandar múshelik etetin basqa elderde aǵylshyn tilin bilýi ar­qyly eńbek ete alady, basqasha aıtqanda, elimiz úshin «Eýropaǵa tereze» ashylýda. Qa­zirgi tańda «ǵylymda shekara bolmaıdy» degen tujyrym asa ózekti. Osy jobanyń aıasynda jyl saıyn ulttyq medısı­na ýnı­versıtetiniń 200 stý­denti qazirgi tańda sheteldik joǵary oqý oryndarynda oqý tájirıbesinen ótedi. Oqy­týshylar da álemdegi úzdik oqý oryndarynda ózderiniń bilim deńgeıin ushtap, tájirıbe almasýǵa qatysa alady. Bul úrdis Semeı, Aqtóbe, Astana medısına ýnıversıtetterinde oryn alǵan. Osyndaı qyzý tájirıbe, bilim almasý bary­syndaǵy qa­rym-qatynasta aǵylshyn tilin bilý kúndelikti qajettilikke aınalǵan, sebebi, oǵan barsha álemdik bilim jáne ǵylym júıesi baǵdarlanǵan. Kúndelikti jumys barysynda latyn álippesin jappaı qoldanatyn medısına mamandary úshin aǵylshyn tilin úırený asa ońtaıly. Qazirgi medısınalyq bilim men ǵylymda elektrondyq oqý ádistemesi, aqparattyq tehnologııalar keń qoldanys tabýda, elektrondyq oqý ádis­temesi engizilýiniń arqasynda jem­qorlyqqa tosqaýyl qoıyl­ǵandyǵyn ataý qajet. Osy ar­qyly, birneshe maqsatqa: bilim sapasyn kóterýge, til bilý deń­geıin jaqsartýǵa, jalpy zerdelik tanymnyń dárejesin arttyrýǵa jaǵdaı jasalady. Qazirgi tańda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qolǵa alyp otyrǵan sharalarynyń maq­saty – aǵylshyn tilin óris­tetýmen qatar, mysaly, orys tildi mektepterde qazirgi ýaqytta syn kótermeı otyrǵan qazaq tilin oqytý sapasyn jaqsartý ekendigin de aıtý mańyzdy, ıaǵnı, úsh tuǵyrly til saıasatynyń maqsaty – osy úsh tildi birdeı bilý deńgeıine jetý. Mysaly, Nazarbaev Ýnı­versıtette oqıtyn ózge ult jastary orys, aǵylshyn til­derimen qatar qazaq tilin jaqsy biledi, demek, úsh tildilik qazaq tiliniń de mártebesin is jú­zinde arttyratyndyǵy aıqyn. Men ózime qatysty aıtsam, aǵylshyn tilin alpystan asqan jasymda óz betimshe úırendim. Jumys babyna saı úırenýime týra keldi. Sebebi, ózim negizin salyp, 40 jyldan astam ýaqyt boıy jetekshilik etip kele jatqan Qazaq taǵam­taný akademııasy sonaý 1979 jyl­dyń ózinde álemde alǵashqy bolyp Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymymen (DDU) yntymaqtastyq aıasynda eńbek etetin ortalyq atandy, al 1997 jyly Birikken ult­tar Uıymy ýnıversıtetimen yn­tymaqtastyq ortalyǵy bol­dyq. Atalǵan uıymdarmen birge kóptegen halyq úshin áleý­­mettik mańyzdy medısı­na­lyq-demografııalyq ǵylymı-zertteý jumystaryn atqardyq. Osylaısha, túrli issaparlar barysynda, kelgen delegasııalarmen tildesý qajet bolǵandyqtan, men aǵyl­shyn tilin bir adamdaı meńgerýge muqtaj boldym. Mysaly, 2005 jyly DDU Assambleıasynyń minbesinen, barsha álemdik medısınalyq qaýymdastyqtyń aldynda aǵyl­shyn tilinde sóz sóıledim. Túrli alqaly jıyndardy aǵyl­­shyn tilinde basqaryp, sheteldik áriptestermen erkin sóılese alamyn. 85 jasty alqymdaǵan meniń shet tilin meńgerip alǵandyǵymdy kór­­gen jastardyń da til úı­re­nýge, bilim-ǵylymǵa degen qul­shynysy zor bolýy tıis degen oıdamyn. Biz balalyq shaǵymyzda orys tilin bilmeı óstik, biraq, ke­ıin ómir talaby bolǵandyqtan, aldymen mektepte, keıinnen qalaǵa oqýǵa túskende, orta jáne joǵary bilimdi ıgerý úshin orys tilin jetik meńgerýge májbúr boldyq. Odan keıin, tipti, kórkem shyǵarmalardy, zamandastarym jaıyndaǵy túrli estelikterimdi qazaq tilimen qatar orys tilinde jazyp, kósemsózshi deńgeıi­ne jetkenimdi de aıtqym kele­di. Adam­nyń, ásirese, bala­lyq shaǵynda til ıgerý múmkin­digi asa zor, sondyqtan, ony to­lyǵymen paıdalana bilgenimiz jón. Qazir biz kezinde umtylyp, úırengen orys tili elimizde ultaralyq qatynas tili ǵana bolyp qalyp otyr. О́te tereń jáne názik másele – jas órken – balabaqsha máselesi jaıyn qozǵasaq, mysaly, meniń kelinim Dana jetekshilik etetin eki balabaqshada tárbıe isi álemdik Montesorı ádisteme­si negizinde, úshtildi baǵytta júr­­­giziledi, olardyń aıasynda tárbıelenetin búldirshinder qazaq, orys, aǵylshyn tilderin qatar úırenýde. Qazirgi ush­qyr zamanda balabaqshany tek ata-analar jumysta bolǵanda amalsyz qaldyratyn, uıyqtatyp-oınatyp, qorektendiretin mekeme retinde ǵana emes, balalarǵa til úıretýge, aldaǵy mektep úshin zerdelik tanymnyń negizin qalyptastyrý úshin ońtaıly qural retinde qarastyrý qajet. Bizdiń qoǵamda shet tilin úırenýge qatysty túrli kereǵar pikirler de kezdesedi. Bala tár­­bıesi otbasynan, demek, ár adamnyń ana tiline degen qurmeti, til mádenıeti, aldymen, otbasynda qalyptasýy tıis, sonda ol ózge tildi úıre­nýmen qatar óziniń ana tilin qurmetteı alatyndyǵy anyq. Meniń nemerelerim ulym­nyń ǵylymı qyzmetine baılanysty Amerıkada týyp-ósti, joǵary bilim alyp, jumys isteýde, biraq, aǵylshyn tili­men qatar qazaq tilin jetik meńgergen, tipti, maqal-mátel­dep sóıleıdi, ishinde Abaıdyń, Qadyr Myrza Áli­niń óleńderin jatqa aıtatyny da bar. Bul degenimiz – qazaqtyń júregi qaıda júrse de qazaq bolyp qala­tyndyǵyn bildiretindeı. Osy kezeńge deıin elimiz­de orta bilim júıesinde tek Nazarbaev zııatkerlik mek­tep­terinde, qazaq-túrik lı­seılerinde aǵylshyn tilinde sabaq berý engizilgen edi, osy mektepterdiń túlekteri aldyńǵy qatardan tabylyp júrgendigi de belgili. Endi barsha qoǵamdastyq ókilderi ózderiniń umtylýyna, tyrysýyna qaraı osyndaı múm­kindikke ıe bolatyndyǵy aıqyn. Álemdegi basqa da elder, my­saly, Fransııany alsaq (burynyraq aǵylshyn tilin mo­ıyn­damaı kelgen el), qazir bul elde de aǵylshyn tiliniń dúnıe­júzilik til ekendigimen kelisip, ony mektep qabyrǵasynda keńeıte oqytýǵa kóshýde. Sondaı-aq, men jumys babymen Mońǵolııaǵa jıi baryp júrip, buryn kópshiliginde mońǵol jáne orys tilderin biletin halyqtyń qazir aǵyl­shyn tilin jetik meńgerip alǵandyǵyn kórip, tań qala­myn. Olar osylaısha halyq­aralyq ǵylymı qaýymdastyq kezdesýlerinde ózderin bizdiń eldiń delegasııa múshelerine qaraǵanda erkin sezinedi, demek, álemdik ǵylymnyń jańa­­lyqtaryn meńgerýge múmkin­dikteri de joǵary. Bilim men ǵylym salasynyń damýy, ıaǵnı elimizdiń ilgeri basyp, órkendeýi úshin ana súti­men sińgen óz tilimizdi bilip, qurmetteýmen qatar, álem­­degi ekonomıkasy ozyq 30 eldiń qataryna iligý já­ne kókjıegimizdi keńeıtý maq­satynda aǵylshyn tilin dúnıejúzilik qoldanystaǵy til retinde úırenýdiń qazirgi tańda aýadaı qajettigin moıyndaımyz. Qazirgi ǵarysh jyldam­dy­ǵymen zymyraǵan zamanymyzda aǵylshyn tilin úırenbesek, dúnıejúzilik bilim-ǵylymnyń kóp jańalyǵynan kesheýildep qalamyz, sebebi, eki jyl saıyn ǵylymı jetistikter túbegeıli ózgerip otyrady, zamana kóshine ilesý jedeldikti talap etedi. «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim... Qolymdy mez­gi­linen kesh sermedim», dep Abaı­dyń óz dáýirinde aıtqan kóregen sózin eskerýmen, jahan­­daný zamanynyń talabyna sáıkes bolatyn, jan-jaqty, ozyq bi­limdi, bolashaǵyna senimmen qaraıtyn óskeleń urpaq tár­bıelep, álemdegi órke­nıetti el­derdiń qatarynan tabylýǵa umtylysymyz bola­shaqta izgi­likke bastar jol bolmaq.

Tóregeldi ShARMANOV,

akademık. Almaty.