Elektrondy densaýlyq júıesi qazaqstandyqtardyń ıgiliginde

Aqparattyq-kommýnıkatıvtik tehnologııalardyń adamzat úshin kúnnen-kúnge mańyzy artyp keledi. Búginde gadjet, smartfon, ınternetsiz qoǵamdy eles­tetý múmkin emes. Elektrondy baılanys quraldary adamdardyń turmys deńgeıin kóterýge, ómir sapasyn arttyrýǵa zor yqpal etip otyr. Qazaqstanda sońǵy on jyl ishinde elektrondy úkimet júıesi engizilip, jumys isteýde. Onyń maqsaty – azamattar men memlekettik organdar ara­syndaǵy qarym-qatynasty barynsha qolaıly, qoljetimdi etý. Densaýlyq saqtaý salasyn pasıentterdiń qajettiligine qaraı baǵyttaý maqsatynda elimizde Elektrondy densaýlyq saqtaýdy damytý konsepsııasy qabyldandy. Elektrondy densaýlyq saqtaý júıesi aqpa­rattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardy densaýlyq saqtaý júıesiniń barlyq salalarynda, sonyń ishinde ambýlatorlyq-emhanalyq, stasıonarlyq, jedel shuǵyl kómek, menedjmentte qoldanyp, olardyń úılesimdi qyzmetin qamtamasyz etedi. Jeke toqtalatyn bolsaq, qa­zirgi tańda elimizdiń densaýlyq saqtaý salasynda birneshe aqpa­rat­tyq júıeler engizilgen. Mysaly, «Bekitilgen turǵyndar regıstri» búginde bastapqy medı­sınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetetin árbir medısınalyq mekemede jumys isteıdi. Onda elimizdegi 17 mıllıonnan astam turǵyndardyń árqaısysy qaı emhanaǵa beki­tilgeni týraly aq­parat bar. Bul júıe bir jaǵynan, emhanalardaǵy kezek máselesin sheshýge yqpal etse, ekinshi jaǵynan, densaýlyq saqtaý salasyndaǵy basshylarǵa árbir ýchaskelik dárigerdiń, árbir emhananyń jumys aýqymyn qada­ǵalap, olardyń qyzmetin ońtaıly josparlaýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, atalmysh júıe boıynsha ýchaskeniń alty bazalyq kórsetkishteri – ana men bala ólimine jol bermeý, onkologııalyq aýrýlardy, týberkýlezdi erte kezeńde anyqtaý, aryz-shaǵymdar men ınsýlt, ınfarkt sııaqty aýrýlardyń kórsetkishterin avtomatty túrde alýǵa bolady. «Gospıtalızasııa bıýrosy» atty aqparattyq júıe naýqas­tardyń jergilikti, aımaqaralyq nemese respýblıkalyq klını­kalarǵa óz tańdaýy boıyn­sha tirkelýine arnalǵan. Mysa­ly, stasıonarlarda buryn negizinen sol aımaqta tura­tyn naýqastar emdeletin de, al aýyl turǵyndarynyń emdeý mekemesin tańdaýǵa múm­kindigi shekteýli bolatyn. Naý­qasty mamandandyrylǵan res­pýb­lıkalyq deńgeıdegi aýrý­hanalarǵa jiberý máselesin stasıonardyń basshylary nemese bólim jetekshileri sheshetin. Jańa júıe naýqastarǵa qaı oblys, qaı aýdan, qaı aýylda turǵanyna qaramastan, eger aýrýhanaǵa jatýǵa kórsetilimi bolǵan jaǵdaıda, kez kelgen aımaqtaǵy stasıonardy tań­daýyna jol ashty. Bul portaldan qaı stasıonarda qansha tósek orny bos ekendigin bilip, kezekti qadaǵalap otyrýǵa bolady. Gospı­taldaý bıýrosynyń taǵy bir artyqshylyǵy – bul júıe bir eldi mekendegi emdeý mekemeleri arasyndaǵy aqparat almasýdy qamtamasyz etti. Mysaly, aýrýhana kez kelgen emhanaǵa túngi ýaqytta nemese jumystan tys ýaqytta óz betinshe medısınalyq kómekke júgingen naýqastar týraly aqparatty avtomatty túrde jiberip otyrýǵa múmkindik beredi. Ári atalmysh júıe kepildi medı­sınalyq qyzmet kórsetý salasyna jeke mekemelerdi tartyp, báse­keni arttyrýǵa oń yqpal etip otyr. Medısınalyq qyzmet sapasyn arttyrý júıesi medısınalyq kómektiń qanshalyqty tolyq­qandy, sapaly kórsetilgenin qada­ǵalaýǵa arnalǵan. Mysaly, qandaı da bir aýrýdy emdeý barysynda bekitilgen standarttardan aýytqý bolsa, júıe ony anyqtap, medısınalyq uıymǵa ekonomıkalyq yqpal etý ádisterin kórsetip beredi. Bul dárigerlerdi óziniń kásibı biliktiligin júıeli túrde kóterip otyrýǵa túrtki bolatyny sózsiz. Dári-dármekpen qamtamasyz etý júıesi arqyly dárihanadaǵy farmasevt resep­terdiń shynaıylyǵyn teksere alady. Elektrondy densaýlyq saq­taý­dyń eń basty quramy – den­saýlyqtyń elektrondy tól­qujatyn engizý. Bul shara elimizde 2020 jylǵa deıin iske asyrylmaq. Atalmysh elektrondy qujatta árbir qazaqstandyq týraly negizgi málimetter men onyń densaýlyq jaǵdaıy týraly búkil aqparat jınaqtalady. Iаǵnı, dárigerler árbir málimetti qaǵazǵa toltyryp, ýaqyt shyǵyn­daýdan arylady. Al eń bastysy, adam dúnıege kelgen sátten bastap oǵan jasalǵan em-dom, onyń zerthanalyq saraptama qorytyndylary, qandaı dári-dármekke allergııasy bar degen sııaqty aqparattardy paıdalaný arqyly naýqasqa qoldanylatyn em-dom sapasy kóteriledi. Saıyp kelgende, elektrondy densaýlyq saqtaý bul salany jańa sapalyq deńgeıge kóterip, shalǵaı eldi mekenderdegi turǵyndardyń, múmkindigi shekteýli azamattar men egde jastaǵy qarttardyń qashyqtyqta otyryp kómek alýyna jol ashady. Aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar arqyly adamdarǵa ózderiniń ýaqytyn únemdep, kóńilinen shyqqan mamanǵa qolaıly kezde kórinýge múmkindik beredi. Sondyqtan da, elektrondy densaýlyq saqtaý júıesin damytý 2016-2019 jyldarǵa arnalǵan «Den­saýlyq» memlekettik baǵdar­lamasynda erekshe kóri­nis taýyp, ony júzege asyrý joldary naqty belgilengen. Oǵan sáıkes, atalmysh kezeń araly­ǵynda elimizdegi barlyq emdeý mekemeleri jyldamdyǵy jáne qorǵanysy óte joǵary ınternetpen qamtamasyz etilip, qajetti aqparatty ýaqytyly, tolyqqandy túrde alyp otyratyn bolady. Ári bul júıeler barynsha avtomattandyrylyp, medısınalyq mekemelerdiń bir-birimen múltiksiz baılanys ornatýyna múmkindik berýi tıis. Janııa NURǴALIEVA, Densaýlyq saqtaýdy damytý respýblıkalyq ortalyǵy elektrondy densaýlyq saqtaýdy standarttaý bóliminiń jetekshisi.