Jánibektiń Túrkistandaǵy kúnderi

Sálemdesken soń Muqań: «Búgin ekinshi kún bizdiń aýdanda «Juldyz» jýrnalynyń kúnderi ótýde. Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, belgili jazýshy, «Juldyz» jýrnalynyń bas redaktory Muhtar Maǵaýın bas­tap keldi. Quramynda bir top belgili qalamgerler bar. Jazýshy, ánshi Jánibek Kármenov te osy kisilermen birge», – dep qysqa qaıyrdy. Men oılanyp qaldym. Jýyrda ótkizgen búkil qalalyq aktıvte bir qart kommýnıst: «Bizdiń qalamyzǵa ártúrli zarjaq shýyldaq ansamblder kóp keledi.

Nege halqymyzdyń saf altyndaı qazynasyn jınap, úırenip, halyqtyń ózine qaıtarý barysynda úlken eńbek etip júrgen Tólegen Mombekov, Jánibek Kármenov, Nurǵısa Tilendıev, Qaırat Baıbosynov tárizdi ónerpazdardy osynda arnaıy shaqyrtyp, halyqpen júzdestirýdi uıymdastyrýǵa bolmaıdy?», – dep oryndy oı tastaǵan edi. Tıisti adamdardy shuǵyl túrde jınap, keńesip, oblysymyz arnaıy shaqyrtyp aldyra almaıtyn ánshini qalamyzǵa shaqyrtyp, seksen myńdaı túrkistandyqtarmen kezdesýler uıymdastyrýdy oılastyrdyq. Jón-joba biletin eki-úsh kisini Qyzylqumǵa jiberdik. Qalǵanymyz eleńdeı habar tosyp otyrdyq. Aqyry jibergen adamdar da qýanyshty habarmen oraldy.

Jánibek túrkistandyqtardyń tilegin qup alǵanyn estı salysymen qyzý daıyndyq jumysyna kirisip te kettik. ...Shýmılov atyndaǵy temirjol saraıyndaǵy alǵashqy kezdesý ataqty Aqan seriniń «Balqadıshasymen» ashyldy. О́zge ánshilerden Jánibektiń bir ereksheligi, ózi oryndaıtyn árbir ánniń tarıhyna toqtalyp, tyńdaýshysyn alys jyldarǵa «saıahat» jasatýynda eken. Arqanyń jaılaýdaǵy aıly túni, adam balasynan kóp qııanat kórip, mylqaý balasymen jeke ómir súrgen Aqan seri.

Muńly Aqanǵa kezdesken Ybyraıdyń esti sulý qyzy Balqadısha. Sholpysy syldyrlap, Aqan serige jáýdireı qaraǵan aıaýly arýǵa arnap shyǵarǵan «Balqadısha» áni Jánibek Kármenovtiń oryndaýynda óte áserli estildi. Aq jaýlyqtarynyń ushymen kózin súrtken keıýanalar men bir sát oıǵa batqan aýyl qarııalaryna qarap, eriksiz tolqısyń. Halqymyzdyń ánshilik dástúri ja­ıynda birneshe saǵat tapjylmaı syr sherte otyryp, halyq kompo­zı­tor­larynyń shyǵarmalaryn náshine keltire sheber oryndaıtyn Jánibek Kármenovtiń asyl ónerine bas ımeýge bola ma? Úkili dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip birde shyrqata salsa, endi birde júrektiń názik qylyn basa otyryp syzylta bebeýletetin ánshiniń kúmis kómeıinen tógilgen ásem ánderdi tyńdaǵanda erekshe kúıge bólengenimiz aqıqat. Aldyn ala eskertýsiz, qospasy joq tabıǵı qalpynda, oryndarynan turyp zaldyń ár jerinen suraý bergen kópshilikke qarap, ataqty Ámire, Júsipbek, Manarbek, Ǵarıfolladaı alyptar dástúriniń jalǵasy Jánibekke qarap ishteı tebirenesiz.

Sáti túsip, kógildir kóktem kúni Qarataýdyń bókterine shyǵyp, kıiz úıde samaldy keshte Jánibek salǵan ánderdi uzaq tyńdadyq. Jánibek aspandata án salǵan sol bir keshte jasyl japyraqqa oranǵan jemis aǵashtary án áýenine eltigendeı aqyryn terbelip turdy. Syldyrlaı aǵyp jatqan erke Maıdamtal bulaǵy da birer sátke tyna qalǵandaı. Bulaq jaǵasyna tigilgen alty qanat kıiz úıdiń basqurlaryn qandaı sheber jasady eken?! Beldeýde turǵan shopandardyń minis attary qulaqtaryn qaıshylaı sarqyraǵan taý ózenindeı aqtarylyp jatqan ándi bir sát tyńdap qalǵandaı. Qazan mańyndaǵy jeńgeıler men qyzmet kórsetip júrgen jigitter turǵan-turǵan jerlerine otyra ketken. Maıdamtaldyń Talapqa qaraı sozylǵan qyratynda aq saǵym aq bókendeı órip bara jatty. Aq saǵym josylǵan sonaý qyratqa qaraı ánge áserlengen bizdiń kóńilimiz de sharyqtap bara jatty. Qaıran halyq ánderi. Sender batyr babalarymyz ben asyl ájelerimizdiń de jan-júrekterin terbettińder-aý. Osynaý keń daladaı darhan minezdi qaıran qazaq halqy! Qandaı da bir qıynshylyq zamandarda sen ar men ánge tabyndyń! Aýyzdyqtarymen alysqan arǵymaqtardyń ústinde, aı astynda án salǵan seri halqym! Saıyn dalaǵa pana izdep kelgenderge aıqara qushaǵyńdy ashyp, astyna at, ústine shapan, aldyna mal saldyń. Osyndaı darhan peıilden shyqqan halyq ánderi, sender máńgilik urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kete berer Uly muramyz ekeni anyq. Talaı ózender sarqylar, talaı kólder tartylar. Biraq, halyq ánderi Jánibekteı jigitterimizdiń oryndaýynda bul dalada aspandaǵy juldyzdaı jarqyraı berer... ...Kıgenim aıaǵyma kók kebis-ti, Qazanda qalqyp júrip ókpe pisti. Birge ósken bala kezden, beý qaraǵym, Jas shaǵym seni kórip eske tústi...   Etegin aq kóılektiń kómkergeniń, О́zime tek ózińsiń teń kórgenim. Jaryp jep jarty qurtty otyrǵanda, Unaıdy kóz­di maǵan tóńker­geniń, – dep ańyratqanda qyz-kelinshekter tómen qarap qyzarsa, jigitter jymyńdap, qarttar jaǵy «oı, páli» dep qaýqyldasyp qalady. Bir ánnen soń bir án.

Arnasyna syımaı taýdan tómen lyqsı aqqan asaý ózen tárizdi ásem ánder bizdiń qııalymyzdy qaı qıyrǵa qalyqtatpady, beý, shirkin! Ataqty «Elim-aı» áni Jánibektiń oryndaýynda erekshe áserli shyǵady. О́zge ánshilerdeı emes, Jánibek «Elim-aıdy» elýge jýyq shýmaqpen oryndaıdy eken. Ájeıler aq jaýlyqtarynyń ushymen kózderin súrtip, qarttar tereń-tereń kúrsindi. Jastar jaǵy da tereń oıǵa berilgendeı... Bul dúnıe jetkizbeıtin arman dúnıe, Burynǵy babalardan qalǵan dúnıe. Barynda oralyńnyń oına da kúl, Bizden de óte shyǵar jalǵan dúnıe.   Dúnıe óte shyǵar oınaqtaǵan, Aldy-arty, bardy-joqty oılatpaǵan. Azyraq bilgenimshe án salaıyn, О́leńdi qaıda aıtamyz toıda aıtpaǵan... Árbir shýmaǵy janyńdy ásem shýaqqa bólep, júregińdi tebirentetin osynaý halyq ánderi Jánibek Kármenovtiń oryn­daýynda eshkimge uqsamaıtyn qýat­ty­lyǵymen, náziktiligimen de qundy. Bizdiń bir baıqaǵanymyz ózge ánshilerimizden Jánibektiń bir ereksheligi, onyń árbir ánniń árbir sózdiń maǵynasyn tyńdaýshysyna jetkize aıtatyndyǵynda. Ol ózine unaǵan halyq ánderin jınap, jattap alyp, repertýaryn únemi jańartyp, jasartyp júretin ánshi eken. Qalada ótken kezdesýlerde qabyrǵany qaq jaryp syrtqa shyǵýǵa talpynǵan ánshi daýsy endi qart Qarataýdyń basynda bir kesh boıy qalyqtap turady... Qazaqstan Lenın komsomoly syılyǵynyń laýreaty, ánshi, jazýshy Jánibek Kármenovtiń baı repertýaryn ánshilik dástúri qalyptasqan úsh úlken mekteptiń, eger taratyp aıtar bolsaq: arqadaǵy Segiz seri, Úkili Ybyraı, Mádı, Birjan sal, Búrkitbaıdyń Mustafasy, Ǵazız, Maıra, Imanjúsip, Abaı, Shákárim, Jaıaý Musa, Ásetterdiń; Edil men Jaıyqtyń jaǵasynda jatqan qalyń eldiń Muhıty men bala Orazynan; Jetisýdyń jelmaıasy atanǵan Kenen, Qulan aıaq Qulmambet, Jambyl, Úm­betáli, Súıin­baı, Sadyq qoja, Qalqa­nyń, Qara­taýdy mekendegen, Ońtústik óńirinen shyqqan Balqy Bazar, qańly Júsip, Kete Júsip, qara saqal Erimbet, Jıenbaı, Shorıaqtyń Omary, Qulynshaq, Maılyqoja, Nartaı, Rústembek jyraý sekildi bir-birine múlde uqsamaıtyn alyp arnalardyń basyn qosqan se­kildi. Olardyń árqaısysynyń shyǵar­malaryna bir-bir tań arnaı alatyn jap-jas Jánibek bala kezinen ánshi bolsam dep emes, jazýshy bolsam dep armandaǵandyǵyn sóz arasynda aıtyp qaldy. Ol bul maqsatyna da jetti.

Oǵan Jánibek Kármenovtiń tynymsyz izdenisi men tereń tolǵanysynan týǵan – úıimizdiń sórelerinde qatarlasyp turǵan – prozalyq kitaptary kýá. Respýblıkalyq belgili ádebı basylymdarda jaryq kórgen shyǵarmalaryn bylaı qoıǵanda ár jyldary jaryq kórgen: «Aqylbaıdyń áni» (1980 j.), «Ǵashyqtyń tili» (1988 j.), «Mahabbat áni» (1986 j.), «Kók ala úırek» (1982 j.) tárizdi kórkem shyǵarmalardyń avtory Jánibek Kármenovtiń Jazýshylar odaǵynyń múshesi ekendigin jurttyń bári birdeı bile bermeıdi eken. О́ziniń úkili dombyrasynyń egiz shegindeı ánshilik pen qalamgerlikti qabat alyp júrýdi maqsat tutqan Jánibek Kármenovtiń qazirdiń ózinde alǵan bıigi talaılarǵa qol jetpeıtin arman.

Túrkistan qalasynda bolǵan úsh-tórt kúnniń bir saǵaty da bos bolmady. Qoǵamdyq mekemeler men jeke azamattar kezekke turdy. Tipti, bir-birimen kezekke talasyp, sózge kelip qalǵandarǵa kýá da boldyq. «Qysqa jiptiń kúrmeýge kelmeıtindigi» tárizdi, Jánibektiń bizdiń qalaǵa bólgen ýaqyty kózdi ashyp-jumǵansha óte shyqty. Túrkistan aspanyn saǵynyshqa toly ásem ánderimen terbetken, dirildetken, dúrildetken ánshi-jazýshymen qoshtasý úshin «uzyn-qulaqtan» esitken úlken-kishi el-jurt túgel jınalypty. «Moskva-Almaty» júırik poıyzy Túrkistan qalasyna sanaý­ly mı­ný­tqa ǵana aıaldaıdy. Biz Jánibek Kár­me­novti osy poıyz­ǵa shyǵaryp sal­dyq. Jánibek Kár­me­nov­tiń óne­ri ony tyń­­daǵan qaýym júre­ginde saqtalyp qalǵany anyq.

Nurıdın BALQIIаEV,

Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń ozyq qyzmetkeri, professor.

ALMATY.