Jat jurtta jerlengen jampozdar

Qazaqtyń otjúrekti aqyny Ábdirashtyń Jarasqany bir jyrynyń túıinin: «Qulpytas qoıar-qoımas basymyzǵa, Ol jaǵyn Ýaqyttyń ózi biler!..» dep bir qaıyratyny bar. Osy arqyly aqyn óziniń ǵana emes, burynǵy babalardyń amanatyn da jetkizip turǵandaı. Zadynda halyq atynan da qulpytas ózi aıryqsha qurmettegen, elge eńbegi sińgen tulǵasyna qoıady emes pe. Jarasqan aqyn aıtqan «ýaqyttyń» astarynda urpaq paryzy qosa órilip jatyr. О́ıtkeni, ýaqyt ótken saıyn naǵyz tulǵalardyń el aldyndaǵy mártebesi de bıikteı túspekshi. Sol arqyly ıgi jaqsylardyń eńbegi urpaq sanasynda qaıta jańǵyrady, ýaqyt ólshemi osylaısha «kimniń kim ekendigin» tarazylap beredi. О́tkenine qurmetpen qaraıtyn urpaq qana ómirden ótken ıgi jaqsylary men jaısańdaryna laıyqty qoshemet kórsete alady. Árıne, ol úshin áýeli tektilerimizdi túgendep alý, olardyń elge sińirgen eńbegin saralaý máselesi aldan shyǵatyny belgili. ...Este joq eski zamanda babalary­myzdyń biri bilim izdep, ilim qýyp Sham shaharyna jol tartsa, endi biri taǵdyrdyń taýqymetimen quldyqqa satylyp, Mysyr elinen bir-aq shyqqan. Olardyń týǵan jerden, ózderi ómir boıy ańsap ótken jýsandy dalasynan jyraqta máńgilik qonys tebýine osyndaı jaǵdaılar sebep bolǵan. Ne desek te, ǵulama ǵalym, «Shy­ǵys­tyń Arıstoteli» atanǵan ál-Fara­bı men ataqty qolbasshy, Mysyrǵa bılik júrgizgen sultan Beıbarystyń qazirgi Qazaq eli dep atalatyn irgeli jurt­­tyń perzenti ekeni – tarıhta túbe­geıli tańbalanǵan aqıqat. Basqa jurt olardyń ulan-ǵaıyr uly dalanyń ulany ekendiginen, sol dalany qazaq degen halyq mekendeıtininen beıhabar bolyp jatsa, ol – búgingilerdiń kemshiligi. Qazirgi kezde álemde «toǵyzynshy terrıtorııa» sanalatyn Qazaq dalasynan ál-Farabı, sultan Beıbarys, Muhammed Haıdar Dýlatı syndy danalar shyqqandyǵyn ǵalamǵa tanyta almaı jatsaq, ol da áli orny tolmaı jatqan osal tusymyz. Jat jurtta jerlengen atalarymyzdyń taǵy biri emıgrasııada júrip dúnıeden ótti. Týǵan halqynyń, qazaq eliniń ǵana emes, ısi túrki jurtynyń azattyǵy úshin arpalysqan, totalıtarlyq júıeniń qysy­myna shydamaı, emıgrasııaǵa ketýge májbúr bolǵan Alash arysy Mustafa Shoqaı syrtta júrip te eliniń táýelsizdigi úshin kúresin jalǵastyra berdi. Búginde jat jurt sanalatyn elderde jerlengenderdiń kelesi bir toby – ata­mekeniniń topyraǵy buıyrǵandar. Tashkentti bılegen Tóle bı, Samarqanǵa bılik aıtqan Jalańtós bahadúr osynyń aıǵaǵy. Arda qazaq keń júrip, en jaılaǵan Nuratada (О́zbekstannyń Naýaı oblysy) Áıteke bıdiń jerlenýi de osyny dálel­deıdi. Qurmanǵazynyń súıegi de ata-babalary at oınatqan Reseıdiń Astrahan oblysynyń aýmaǵynda jatyr. Edil men Jaıyq ózenderiniń arasyndaǵy qazaqtyń ataqonysyn Reseı patshasy II Paveldiń jarlyǵymen zańdastyryp bergen Bókeı han da atalǵan oblystyń sheńberinde máńgilikke damyldaǵan. Zamanalar daýylynan, tóńkerister topa­lańynan baǵzy babalarymyz keń jaılaǵan qonysymyzdyń órisi taryl­dy. Ustaǵannyń qolynda, tistegen­niń aýzynda ketti demesek te, surqaı saıasat­tyń kesirinen basqanyń qanjy­ǵasy­na bókterilgeni ashyq másele. Reseı, Qytaı, О́zbekstan aýmaǵynda jatqan babalardyń súıegi osyǵan kýá. Árıne, aýmaqtyq talap qoıǵaly otyrǵan biz joq. Múmkindigi bolsa, súıegi jat jurtta qalǵan ulylarymyzdyń basyna eskertkish-belgi ornatyp, jaqsylarymyz ben jaısańdarymyzdy ulyqtaý – basty paryzymyz. Eń bolmasa, olardyń qaı jerde jerlengeninen habardar bolý, sony keler urpaqqa amanattaý da tarıhı tanymnyń bastaýy bolmaqshy. Biz kóterip otyrǵan máseleniń mańyzy da osyǵan saıady. «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degendi babalarymyz osyǵan qatysty aıtqan shyǵar-aý. Táýelsizdik tusynda arǵy-bergi tarı­hymyzǵa jańasha kózqarastyń qalyptasýy kesek tulǵalardyń tragedııaly hám taǵy­lymdy taǵdyryn tarazylap, eńbekterin saralaýǵa múmkindik berdi. Ál-Farabı, Beıbarys sultan, Tóle bıdiń kesenesi qalpyna keltirilip, Qurmanǵazynyń, Áıteke bıdiń, Bókeı hannyń keseneleri boı kóterdi. Biz el táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qarsańynda atajurttan jyraqta jerlengen tulǵalardy eske alǵandy jón kórgen edik.   Sırııa Ábý Nasyr ál-Farabı – Otyrarda týyp, álemge dańqy jaıylǵan shyǵystyń uly oıshyly. Fılosof, matematık, astronom, fızık, botanık, lıngvıst, logıka, mýzyka zertteýshisi. Ál-Farabı babamyz 970 jyly Sham shaharynda, qazirgi Sırııanyń Damask qalasyndaǵy Bab ás-Saǵır zıratyna jerlengen. Kesenesi 2010 jyly Qazaqstan Úkimetiniń at saly­sýymen qaıta qalpyna keltirildi.  Egıpet Beıbarys sultan – 1223-1277 jyldary Mysyrda bılik qurǵan. Qypshaq dalasynda týǵan dańqty ámirshi Kaırde jerlengen. 2010 jyly qaıta qalpyna keltirilgen 6 tarıhı nysannyń tiziminde Beıbarys babamyzdyń da kesenesi bar. Qaıtpaı (Tolyq nyspysy – ál-Áshraf Seıit ad-Dın Qaıtpaı) 1416 (18) jyly Deshti Qypshaq topyraǵynda kindigi kesilgen. Qaıtpaı Mysyr men Shamnyń (Sırııa) mámlúkterden shyqqan on segizin­shi sultany (1468-1496) bolǵan. Ol Mekke, Mádına, Kaır, Qudys (Ierýsalım), Dama­shyq (Damask), Haleb (Aleppo), Alek­­sandrııa sekildi shaharlardyń qury­ly­synda óz qoltańbasyn qaldyrdy. Sultan 1496 jyly dúnıeden ótti. Súıegi ózi saldyrǵan Qaıtpaı keshenine jerlengen. Qaýam ad-dın ál-Itqanı(Iqanı) ál-Farabı at-Túrkistanı (1286-1357) Túrki­­stan qalasynyń shyǵysynda 20, Oty­­rardan soltústikke qaraı 40-50 shaqy­rym­daı jerdegi, orta ǵasyrlarda Itqan (Atqan), qazirgi ýaqytta Iqan dep ata­latyn kentte dúnıege kelgen. Ol otyzdan asqan shaǵyna deıin Otyrarda ımam bolǵan. Sonan soń bilim izdep áýeli Samarqan men Buharaǵa, keıin Damaskige sapar shekken. Baǵdadta 25 jyl qazılyq etken ál-Itqanı sonda úılenip, bala-shaǵaly bolǵan. О́miriniń sońynda Kaırge qonys aýdaryp, sonda baqılyqqa attanǵan.   Úndistan Muhammed Haıdar Dýlatı (1499-1551) – áıgili tarıhshy, ádebıetshi, Moǵol­stan men oǵan irgeles elderdiń tarıhy jóninde asa qundy derekter beretin «Tarıhı Rashıdı» kitaby men «Jahannama» dastanynyń avtory. Úndistannyń Kashmır shtatyndaǵy «Mazarı-ı Salatın» qorymynda jerlengen.   Túrkııa Hasen Oraltaı (1933-2010) – shetel­degi qazaqtardyń azattyq úshin kúres sım­volyna aınalǵan tulǵa. Eýropadaǵy «Azattyq» radıosynyń qazaq bólimin 40 jylǵa jýyq basqarǵan, azattyq ıdeıa­syn jer júzindegi qazaq balasyna uzaq jyldar boıy nasıhattaǵan. Beıiti – Tú­r­kııa­nyń Salıhly qalasyndaǵy musylman zıratynda. Mustafa О́ztúrik (1954-1995) – taek­von-do sportynan álemniń alty dúrkin chempıony, 6-shy dan ıegeri. Musyl­man álemindegi osyndaı bıiktikti baǵyndyrǵan jalǵyz adam. Atamekenine oralǵan arda azamat 1995 jyly Almatyda belgisiz jaǵ­daı­da kóz jumdy. Súıegi Ystambuldaǵy zıratta.   Germanııa Mustafa Shoqaı (1890-1941) – kór­nek­ti qoǵam jáne memleket qaıratkeri, túrki dúnıesiniń dańqty kúreskeri. Qyzyl ımperııanyń qysymynan elden bezip, aldymen Grýzııa, sonan soń Túrkııa ar­qyly Germanııaǵa, odan Fransııaǵa baryp ornyǵady. Alash jurtynyń qaısar perzenti 1941 jyly 27 jeltoqsanda Berlınde jumbaq jaǵdaıda qaıtys boldy. Súıegi Berlındegi «Túrik shahıtligi meshiti» aýmaǵyndaǵy shaǵyn zıratqa jerlengen. Májıt Aıtbaev (1914, Qyzylorda oblysy – 1945, Drezden) – aqyn, pýblısıst. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta aýyr jaralanyp, nemisterdiń tutqynynda bolǵan. Topyraq Drezden qalasynan buıyrdy. Mahmet Qulmaǵambetov (1930-2008) – Orta Azııadan shyqqan tuńǵysh dıssıdent. Saıası kózqarasy úshin jazyqsyz bas bostandyǵynan aıyrylyp, jeti jyl túrmeniń dámin tatqan. Qazaqstan táýel­siz­dik alǵannan keıin, Joǵarǵy sottyń úkimimen aqtaldy. Mıýnhende kóz jumdy.   Qytaı Aqyt Úlimjiuly (1868-1940) – Qytaı, Mońǵolııa qazaqtary arasynan shyq­qan kórnekti aqyn, aǵartýshy, qoǵam qaıratkeri. Qurandy tuńǵysh ret qazaq tiline aýdarǵan. Halyq kóterilisine bel­sene qatysqany úshin tutqynǵa alynyp, kitaptary órtelip, túrmede azaptalyp óltirilgen. Zuqa Sábıtuly (1867-1928) – qoǵam qaırat­keri, batyr. Jergilikti qazaqtardy qytaı ulyqtarynyń qyspaǵynan qor­ǵaý­ǵa kúsh salǵan. 1928 jyly Qytaı ásker­leriniń qolynan Zuqa batyr men onyń serikteri qapyda qaza tabady. «О́kimetke qarsy shyqqandardyń kóretini osy» dep jergilikti qazaqtardy úreılendirý maq­satymen Sarsúmbe qalasyndaǵy kópir­ge Zuqa batyrdyń basyn ilip qoıady. Erligin qurmetteıtin halyq keıin ony Belqudyqqa jerlep, basyna úlken qorǵan turǵyzǵan. Ospan batyr (1899-1951) – Shyǵys Túrkistannyń ult azattyǵy jolyndaǵy kósemi, el basqarǵan áıgili batyr. 1943 jyldyń kúzinde Qyzylqııa degen jerde jurtshylyq ony aq kıizge otyrǵyzyp han kótergen. Batyrdy qytaı kommýnısteri qapyda qolǵa túsirgen. 1951 jyly 28 sáýirde Úrimjide atylǵan. Áset Naımanbaıuly (1867-1923) – áı­gili aqyn, ánshi, sazger. «Ásettiń Kem­pir­baı­­men qoshtasýy», «Maqpal», «Qara kóz», «Maı­da qońyr», «Qońyr qaz», «Qysymet», «Ar­daq» sekildi ánderi halyq ara­syna keńi­nen tanymal. Ańdaýsyzda almaspen ýlanǵan daryn ıesi qapyda kóz jumdy. Qabiri QHR, Qulja ýálaıatynyń Kókqamyr jaılaýynda. Júsipbek Shaıhyslamuly (1854-1936) – qıssashy, qazaqtyń aýyz ədebıeti úlgi­lerin jınaýshy, bastyryp taratýshy, nasıhattaýshy. Arab, parsy tilderin jetik bilgen. 1936 jyly Shyńjań ólkesi, Ile aýdanynyń taý baýraıynda qaıtys bolǵan. Tańjaryq Joldyuly (1903-1947) – aqyn. 1940 jyldan bastap Qytaı úkimeti qazaqtyń betke ustar tulǵalaryn aıaýsyz basyp-janshyǵan tusta túrmege qamalyp, jan tózgisiz azapqa ushyraıdy. 1947 jyly aýyr naýqastan kóz jumdy. Zıraty QHR-dyń Ile aımaǵynyń Kúnes aýdanyndaǵy Shapqy jaılaýynda. Dálelhan Súgirbaıuly (1906-1949) – saıası qaıratker. Qytaıdaǵy Altaı aıma­ǵynyń ýálıi (gýbernator), Altaı atty áskerler polkynyń komandıri. 1949 jy­ly Beıjińge memlekettik dárejedegi ar­naıy jıynǵa ushyp bara jatyp, ushaq qulap, qaza tapty. Jaqypberdi Soltanbekuly (1884, Almaty oblysy, Raıymbek aýdany – 1932, QHR, Janbulaq qorymy) – batyr, mergen. Keńes jáne Qytaı ókimeti tarapynan qý­­ǵyn­ǵa ushyraǵan tarıhı tulǵa. 1916 jy­ly Qarqara kóterilisinde tutqynǵa alyn­ǵan el aǵalaryn bosatyp alý úshin atqa qonǵan halyq jasaǵyna basshylyq jasaǵan. 1933 jyly Kúre qamalynda Qy­taı áskeri qasynda 24 adamy bar Jaqyp­berdi mer­gendi oqqa baılaıdy. Súıegi Shyń­jańdaǵy Janbulaq qorymyna jerlengen. Mergenbaı Jamankózuly (1882, Almaty oblysy, Raıymbek aýdany, Qaq­paq aýyly – 1931, QHR, Qurmanjan kópiri) – batyr, mergen. Alǵashqyda Qyzyl ásker qatarynda qyzmet etip, Jetisýda keńes ókimetin ornatýǵa qatysqan. Biraq keıingi asyra silteýshilik saıasat Mergenbaıdyń kózqarasyn ózgertýge sebepshi bolady. 1931 jyly kósh bastap Qytaı jerine ótkende qalmaqtarmen shaıqasta qaza taba­dy. Batyrdyń denesi Tekes ózeni bo­ıyn­­daǵy, Qurmanjan kópiriniń ońtús­tik-shyǵysyndaǵy tóbeshikke jerlengen. Qajyǵumar Shabdanuly (1925-2011) – jazýshy. Saıası jalamen ómiriniń qyryq jylǵa jýyǵyn jazalaý lagerinde, túrmede ótkizgen. «Qylmys» trılogııasynyń av­tory. 2011 jyldyń aqpan aıynda ómir­den ozǵan qalamgerdiń súıegi QHR-dyń Sháýeshek qalasyndaǵy musylman qory­mynda jatyr. Mútálip Ámireuly (1928-1988) – áıgili teatr jáne kıno akteri. «Tıan-Shan qyzyl gúli», «Qyz beıiti», «Jetim qyzdyń mahabbaty» syndy ataqty kıno­fılmderde basty rólderdi somdaǵan.   Tıbet Bóke batyr Jyrǵalańuly (1846-1904) – ult qaıratkeri. Halqynyń qamyn oılaǵan er, artyna jurtyn ertip, Tıbet asyp, Úndistannyń shekarasyna at tum­sy­ǵyn tirep toqtaıdy. Bóke batyrdy 1904 jyldyń jazynda Tıbet tóreleri el astanasy Lhasa qalasyna shaqyrady. Osy sapardan eline oralǵan tusta Bóke aýyryp, qaıtys boldy. Súıegi Tıbet avto­no­mııaly raıony Altyntoq aýdanyna jerlengen.   Reseı Dospambet jyraý (1490 jyly qazirgi Reseı Federasııasynyń Rostov ob­ly­synda dúnıege kelip, 1523 jyly Astra­han mańyndaǵy Azaý qalasynda dúnıeden ótken) – jyraý, qolbasshy. Dospambet jyraý qazaq halqynyń qalyptasý kezeńin­de ómir súrgen. Deshti Qypshaqty kóp aralaǵan. Baqshasaraıda, Ystambulda bol­ǵan. Qyrym hanynyń jaǵynda kóptegen áskerı joryqtarǵa qatysqan. Taıpa aralyq urystardyń birinde qaza tapty. Qadyrǵalı Jalaırı (1530-1605) – ataqty ǵalym, shejireshi. Táýekel hannyń saraıynda qyzmet etip, aqylshy mindetin atqarǵan. Orazmuhammed sultanmen birge Reseı patshasy Borıs Godýnovtyń qol as­tynda amanatta bolǵan. 1602 jyly ja­ryq kórgen «Jylnamalar jınaǵynyń» av­­tory. Reseıdiń Rıazan oblysy, Kasymov qa­la­syndaǵy musylman qorymyna jer­lengen. Bókeı han Nuralyuly (týǵan jyly belgisiz – 1815) – Bókeı ordasynyń hany. Edil men Jaıyq ózenderiniń arasyndaǵy qazaqtyń ataqonysyn 1580 jyldan Reseı patshalyǵy ıelenip kelgen edi. Bókeı han Reseı patshasy II Pavelden qazaqtardyń osy jerge qonystanýyna ruqsat alyp, Bókeı ordasynyń irgesi qalanyp, elimizdiń batysyndaǵy Reseımen aradaǵy shekara shegen­deldi. Bókeı han 1815 jyldyń 21 ma­my­rynda kóz jumdy. Zıraty qazirgi Re­seı­­diń Astrahan oblysy, Krasnyı Iаr aýdany, «Malyı aral» aýylyna jaqyn jerde. Arynǵazy han Ábilǵazızuly (1758-1833) – kórnekti memleket qaıratkeri, dáý­lesker kúıshi. Halqyna jaǵymdy bolǵany úshin el aýzynda «Tynym han» atanǵan. 1823 jyly patshalyq Reseı úkimeti ony qapyda aldap qolǵa túsirip, Kalýgaǵa jer aýdardy. Arynǵazy han aıdaýda júrip belgisiz jaǵdaıda qaıtys bolǵan. Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly (1823-1896) – qazaqtyń uly kúıshisi. «Adaı», «Saryarqa», «Aqsaq kıik», «Tóremurat», «Bal­­byraýyn», «Qýanysh», «Kóbik shash­qan», «Kishkentaı» syndy kóptegen kúı­diń avtory. Kúıshiniń súıegi Astrahan ob­ly­­synyń Volodar aýdanyna qarasty «Qur­­manǵazy tóbe» dep atalatyn jerde jatyr. Sálimgereı Jantórın (1864-1926) – ult-azattyq qozǵalys jetekshileriniń biri, mesenat. Ataqty «Ǵalııa» medresesin salý­ǵa qarjylaı yqpal etken, «Ál-Ǵala­mı ál-Islamı» (musylman álemi) dinı-saıası ga­zetiniń quryltaıshysy hám ıdeıalyq ba­ǵyttaýshysy bolǵan. «Alash» partııasynyń kósem­derimen ara­lasyp, olarǵa qoldaý kór­setken. 1926 jyly jumbaq jaǵdaıda ómirden ozǵan Sálim­gereı Jantórın Ýfada jerlendi. Álıhan Bókeıhanov (1876-1937) – ult tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan Alashorda kóse­mi, qazaq jeriniń astyndaǵy, ústindegi, kógin­degi bar baılyǵy qazaqqa qyzmet etýin armandap ótken asa kórnekti tulǵa. 1937 jyldyń tamyzynda naqaq jalanyń qur­bany bolyp Máskeýde atý jazasyna kesildi. Júsipbek Aımaýytov (1889-1931) – qazaq halqynyń azattyǵy úshin kúres­ken ult qaıratkeri, klassık jazýshy, aǵartýshy ǵalym. 1929 jyly «ultshyl uıymmen baılanysy bar» degen jalamen tutqyndalyp, 1931 jyly atý jazasyna kesý týraly syrttaı úkim shyǵaryldy. Máskeýde jerlengen. Nyǵmet Nurmaqov (1895-1937) – kór­nekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri, qalam­ger pýblısıst. Alash arysy Álıhan Bókeıhanovpen bir kúnde, bir statıamen Máskeýde atylǵan. Sultanbek Qojanov (1894-1938) – memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ǵalym, pýb­­lısıst. Astanany Orynbordan Qyzyl­­­ordaǵa kóshirýde, burmalanyp kel­­gen «kırgız» degen atty «qazaq» dep túze­tý­de eren qaırat kórsetken. Názir Tórequlov (1892-1937) – mem­leket jáne qoǵam qaıratkeri. Qazaqtan shyqqan alǵashqy kásibı dıplomat. KSRO-nyń Saýd Arabııasyndaǵy ókiletti ókili bolǵan, Dýaıen laýazymyna (sol eldegi elshilerge basshylyq júrgizetin dáreje) jetken tuńǵysh qazaq. Ult múddesin óz ómirinen bıik qoıǵan ardaqty azamat 1937 jyly atý jazasyna kesildi. Turar Rysqulov (1894-1938) – memle­ket jáne qoǵam qaıratkeri. Halyq komıs­sarlary Keńesi tóraǵasynyń oryn­basary dárejesine deıin kóterildi. 1937 jyly 21 mamyrda Kıslovodskide demalysta júrgen jerinde «pantúrikshil», «halyq jaýy» degen aıyppen tutqynǵa alyndy, Máskeýde atyldy. Ahmet Birimjanov (1871-1927) – Alash jurtynyń azattyǵy úshin kúresken tulǵa. Reseıdiń I jáne II Memlekettik Dýmalaryna depýtat bolyp saılanyp, Musylman fraksııasy tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan. Súıegi Lenıngradtaǵy «Volkov» zıratynda. Qambar Medetov (1901-1938) – ataq­ty kúıshi, óner qaıratkeri. Kúıshilik talantymen Stalındi tańǵaldyrǵan. 1937 jyly repressııaǵa ushyrap, Soltústik Qıyr Shyǵysta qaıtys boldy. Ǵanı Muratbaev (1902-1925) – Orta­lyq Azııa men Qazaqstan jastar qoz­ǵa­lysyn uıymdastyrýshylardyń biri, kommýnıstik jastar ınternasıonalynyń qaıratkeri. О́kpe aýrýynan qaıtys bolyp, Máskeýdegi «Vagankov» qorymyna jerlendi. Elızaveta Álıhanqyzy Sádýaqasova (1903-1971) – «Alash» qozǵalysynyń kósemi Álıhan Bókeıhanovtyń qyzy, ult qaıratkeri Smaǵul Sádýaqasovtyń jary. Dáriger-terapevt, medısına ǵylymynyń doktory. Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa ózi suranyp attanǵan. Máskeý qalasynda qaıtys bolǵan. Qaıyrbolat Maıdanov (1956-2000) – Aýǵanstandaǵy soǵysta Keńes Odaǵynyń Batyry atanǵan jalǵyz qazaq. Aýǵan jerinde barlyǵy 1250 tapsyrma oryn­dap, 1100 saǵat ýaqytyn áýede ótkiz­gen. 2000 jyly Cheshenstandaǵy soǵys­ta erlik­pen qaza tapqannan keıin Reseı Fede­rasııasynyń Batyry ataǵy berildi. Qazaqtyń qyran qanatty qaharman uly Sankt-Peterbýrgte jer qoınyna tapsyrylǵan. Erik Qurmanǵalıev (1959-2007) – áıgili ope­ra ánshisi, akter. 1992 jyly «Madam Bat­terflıaı» spektaklindegi basty róli úshin Reseı­de «Jyldyń úzdik akteri» atanǵan. Asa sı­rek kezdesetin daýys ıesi 2007 jyly kóz ju­myp, Máskeýdegi «Vagankov» zıratyna jerlendi.     Iran Jarylǵap Qyryqmyltyq (1908-1990) – Iran qazaqtarynan shyqqan áıgili aqyn. Týǵan elge degen júrekjardy sezim­nen týǵan jyrlary otandyq merzimdi basylymdarda jıi jarııalanǵan. Gúmbez-Qaýys qalasynyń irgesindegi qazaq aýylynda ómirden ozdy.   Mońǵolııa Kúltegin (684-731) – Túrki jurtynyń dańqty qolbasshysy. Ejelgi tarıhı-poezııalyq jazba derekter boıynsha, 7 jasynda jetim qalǵan, 16 jasynda bes qarýyn asynyp el qorǵaǵan. Aǵasy Tonykók danany taqqa otyrǵyzyp, ózi ómiriniń sońyna deıin at arqasynda ǵumyr keshken. 47 jasynda soǵysta qaza bolǵan. Hamza Erzinuly Zaısanov (1912-1966) – shetelderdegi qazaqtar arasynan shy­qan alǵashqy qazaq generaldarynyń biri, aty ańyzǵa aınalǵan áskerı ushqysh. 1939 jyly Japonııamen Halhın-Golda bol­ǵan urysta teńdessiz erlik kórsetken. 1942 jyly Mońǵolııa Úkimetiniń qaýly­sy­­men Áýe qarýly kúshteriniń Bas qolbas­shy­­sy bolyp taǵaıyndalady. 1944 jyly Uly Quryltaı basshysynyń Jarlyǵymen oǵan avıa­sııa general-maıor sheni beriledi. 1966 jy­ly qaıtys bolǵan dańqty batyr Ulan-Ba­tor­daǵy «Altyn besik» zıratyna jerlengen.   О́zbekstan Er Qosaı (1507-1594) – Qazaq handyǵy­nyń alǵashqy kezeńinde ómir súrgen, qazaq memlekettigin nyǵaıtýǵa úles qosqan tarıhı tulǵa. Er Qosaı túrikmenniń Er Sary kósemi­niń qyzy Oǵylmeńlige úılengen. Odan joryq jyrshylary, aqyndar, jyraýlar, óner sheberleri Qal­nııaz, Abyl, Nurym, Qashaǵan syndy dúldúlder taraǵan. Er Qosaı men Oǵyl­meńli ana Núkis qalasynyń Bes­tóbe jerinde máńgilikke damyl tapqan. Táýekel han – 1583-1598 jyldary bılik qurǵan qazaq hany. Buhar handyǵymen kúreste Máskeýmen odaqtasýdy jón sanap, 1594 jyly elshi attandyrǵan. Buhara qalasyn alý úshin bolǵan urysta aýyr jaralanyp, Tashkentke kelip qaıtys boldy. Samarqan qalasynda jerlengen. Shyǵaı han – 1580-1582 jyldary bı­lik júrgizgen qazaq hany. Shaıbanı mura­gerleriniń arasyndaǵy taq tartysyn qazaq memlekettiligin nyǵaıtýǵa sátti paı­da­lanǵan. Samarqan qalasynda jerlengen. Jalańtós bahadúr Seıitqululy (1576-1656) – batyr qolbasshy, bı. Batyrdyń denesi Samarqan óńirindegi Daǵbıd qystaǵynda jerlengen. Tóle bı (1663-1756) – qazaq halqynyń birligin nyǵaıtýǵa zor úles qosqan ataqty bı. Táýkeni han etip saılap, úsh júzdiń ulystaryn bir ortalyqqa baǵyndyrýǵa uıytqy bolǵan. Tóle bı Tashkenttegi Shaıqantáýir zıratyna jerlengen. Áıteke bı (1644-1700) – qazaq halqy­nyń ataqty úsh bıiniń biri. Táýkeni han etip saılaýǵa qatysqan. Áıteke bıdiń qabiri О́zbekstandaǵy Naýaı oblysynyń Nurata degen jerinde. Syrym Datuly (1723-1802) – qol­bas­shy batyr, bı, sheshen. 1783-1797 jyl­dardaǵy orys otarshylaryna qarsy ult-azattyq kóterilistiń jetekshisi. Patsha áskerinen bas saýǵalaǵan Syrym Hıýa handyǵynyń jerine ótip ketedi. El arasyna ataǵy keńinen taraǵan batyrdan qaýiptengen Hıýa hany ony qapyda ýlap óltirgen. Súıegi Qaraqalpaqstanda jerlengen. Bazar Ońdasuly (1842-1911) – jyraý. Qazirgi Qyzylorda oblysynyń Qar­maqshy aýdanynda dúnıege kelgen. Bazar 15-16 jasynan bastap Or tóńiregin, Yrǵyz, Syr boıy, Qyzylqumdy, Úrgenish, Hıýa ja­ǵyn jyraý retinde aralaı­dy. Jyraýdyń óz aıtýy­men hatqa tús­ken 15 myń jolǵa jýyq óleń-jyrlary, 5 das­tany saqtalǵan. Bazar jyraýdyń óleń­deri 1925 jyly Tash­kent­te shyqqan «Terme» jınaǵyna, 1931 jyly ja­ryq kórgen «Qazaqtyń áde­bıet nus­­qalary» atty kitapqa endi. Bazar jyraýdyń zıra­ty О́zbekstannyń Tamdy aýdanynyń Jalpaqtaý degen jerinde. Shádi Jáńgirov (1855-1933) – aqyn. Ol 30-ǵa jýyq dastan jáne kóptegen óleńder jazǵan. Kólemdi shyǵarmalarynan qazirshe tabylǵany – 18 dastan. О́zbekstannyń Syrdarııa oblysy Qaratóbe eldi mekeninde dúnıe salǵan. Seráli Lapın (1868-1919) Qyzylorda oblysy, Syrdarııa aýdany, Qoǵalykól aýylynda týǵan. Arab, parsy t.b. shyǵys tilderin jetik bilip, «Shahnama», «Týhrat al-Hanı» dastandarynyń parsy tilindegi qoljazbalaryn zerttegen, Fırdaýsıdyń «Shahnamasyn» qazaqsha tárjimalaǵan. 1919 jyly Samarqan qalasynda belgisiz jaǵdaıda qaıtys boldy. Sabyr Rahymov (1902-1945) – Keńes Odaǵynyń Batyry, gvardııa general-maıory, dańqty qolbasshy. 1945 jyldyń naýryz aıynda Kenıgsbergte qaza tapty. Keıin súıegi maıdan dalasynan ákelinip, Tashkenttegi Kafanov saıabaǵyna jerlendi. Oral Tańsyqbaev (1904 - 1974) – keskin­demeshi, KSRO halyq sýretshisi, KSRO Kórkemsýret akademııasynyń tolyq múshesi. О́zbek KSR-i Memlekettik syı­lyǵynyń laýreaty (1973). Lenın jáne basqa 4 ordenmen marapattalǵan. Tash­kenttegi «Shaǵataı» qorymyna jerlengen. Ábıbýlla Sadyqov (1930-1991) – balýan. 1952 jyly Ashhabadta Orta Azııa jáne Qazaqstan arasynda ótken spartakıadada kúresten absolıýtti chem­pıon bolǵan. О́zbekstannyń birneshe dúrkin (1949,1954, 1955) chempıony. Súıegi Nókis qalasyndaǵy zıratqa qoıylǵan. О́mirzaq Qojamuratov (1936-1983) – aqyn. Buhara oblysy, Tamdy aýdanynda týǵan. Jazýshy», «Jalyn» baspalarynan «Jıdeli Baısyn» (1966), «Tańǵy daýys» (1971), «Jol aıaqtalmaıdy» (1981), «Oı keshý» (1989), «Kún astynda – qudiret» (1998), «Sýrettegi jumbaqtar» (1998) jyr jınaqtary jaryq kórgen. О́zbekstannyń Naýaı oblysynda jerlengen.   Ýkraına Ǵubaıdolla Bókeev (1840-1909) – áskerı qaıratker, Reseı armııasynyń ınfanterııa generaly. Orys-túrik soǵysynda aıryqsha qolbasshylyq qabilet kórsetkeni úshin general-maıor ataǵyn, «Erligi úshin» al­tyn qylyshyn ıelengen, I dárejeli Anna ordenimen marapattalǵan. Otstavkaǵa shyq­qan soń, 1902 jyly ımperator syıǵa tartqan Iаltadaǵy ıeligine kóship baryp, súıegi sol qalada jerlengen.   Tájikstan Eleýsiz Buırın (1874-1933) – aqyn, qoǵam qaıratkeri. 1911-13 jyldary «Qazaq­stan» gazetiniń redaktory bolyp, «Qazaq­stan» sózin tuńǵysh ret resmı tilge engizdi. 1932 jyly elde saıası qý­ǵyn-súrginniń alǵashqy tolqyny bas­tal­­ǵanda Eleýsiz Buırın Tájikstanǵa qonys aýdarady. Sonda Ortalyq arhıv basqarmasyna ınspektor bolyp qyzmetke ornalasady. 1933 jyly 16 sáýirde qyz­metinen qýylyp, kóp uzamaı ashtyqtan Dýshanbede dúnıe salady.   Túrikmenstan Qunyskereı Qojahmetov (1895-1964) – qyzyl chekısterge qarýly qarsylyq kórsetkeni úshin qýǵyndalǵan, «Bandy Qunyskereı» atanǵan halyq batyry. Atyraý oblysy, Qyzylqoǵa aýdany, Taısoıǵan qumynda týǵan. Keńes ókimeti tusynda «qandyqol qaraqshy» degen jala jabylsa da, ádildigimen, erligimen esimi ańyzǵa aınalǵan. 1933 jyly Túrik­menstanǵa bas saýǵalaýǵa májbúr bolady. Sol jaqta Ábilqaıyr Jamanov degen at­pen ómir súrip, 1964 jyly ómirden ozǵan. P.S. Jat jurtta jerlengen tul­ǵa­l­ardyń joǵarydaǵy tizimine qosylatyn áli qan­shama arysymyz bar ekeni sózsiz. Biz búgin tarıhty zertteýshilerge, ǵalym­darǵa usy­nys retindegi oıymyzdy ortaǵa salyp otyrmyz. Eskerte ketetin bir jaıt, 1941-1945 jyl­dardaǵy Uly Otan soǵysynda Reseı, Ýkraına, Belorýssııa, Moldavııa men Vengrııa, Iýgo­­slavııa, Polsha, Chehoslovakııada opat bolyp, sonda jerlengender deregi kóp kitaptarda bar bolǵan­dyqtan maqalaǵa kir­gizilmedi. Tulǵalarymyzdy tolyq­qandy tú­gen­deý aldaǵy kúnniń enshisinde bolmaqshy. Oqyrman tarapynan aıtar usynys-tilek bolsa, qulaq qoıýǵa ázirmiz. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan».