Jer-Anadan qýat alatyn jan

Tabıǵattyń daýasyz dertke shıpa bolatyndyǵyn ǵalymdar áldeqashan dáleldegen. Onyń qasıetinen adamnyń boıyna qýat, júregine shýaq ornyǵyp, medısına ǵylymy qaýqarsyz bolǵan syrqattyń san túrine sep bolatyny belgili. Mundaı jaǵdaılarǵa mysal da jeterlik. Solardyń bireýine ǵana toqtalar bolsaq, aspan men jerdiń adamzatpen tyǵyz baılanysta ekendigin dáleldep kele jatqan, qysta omby qarǵa oranyp jatatyn sýyq, jazda shyjyǵan aptapta jerdi esh qıyndyqsyz jalań aıaq basyp júretin erekshe janmen áńgimelesýdiń sáti tústi. Ol fızıka ǵylymdarynyń bilgiri, úzdik ustaz jáne professor – Nurǵalı QOIShYBAEV. – Nurǵalı aǵa, búgingi tańda jalań aıaq júretin erekshe jan retinde tanymal bolǵan sizdiń ózińiz jaıly tolyǵyraq bilsek? – Men 1937 jyly Aqtóbe oblysy, Yrǵyz aýdanynda týǵanmyn. Sonaý sum soǵystan birer jyl buryn ǵana dúnıege kelgen men ákemniń bet-júzin durys este saqtap qala almadym. Sol ýaqyttarda soǵys­qa ákemiz ben eki aǵamdy al­yp ketti de, úıdiń úlkeni bo­lyp men qalǵan ekem. Úsh balamen jalǵyz qalǵan anam kúndiz-túni jumys istep, bizdi jetildirý jolynda eńbek etti. Ol zamandardyń qıyndyǵyn kózimen kórgender biler, je­timsizdik jaǵdaıyn bastan ótkerdik. Jaz kezinde dalada tapqanymyzdy kıip oınaımyz, basqa ýaqyttarda tapjylmaı úıde otyramyz. Eldiń kóp bóliginde saýat joq, mektepke qashan, qalaı bararymnan habarsyz kúıde eki jylymdy ótkizip alyppyn. Iаǵnı, meniń jasym birinshi synyp oqıtyndardan úlken bolyp edi. Qazirgi kúni esime alsam, kúlip alamyn. Dosyma erem dep mektep tabaldyryǵyn kezdeısoq attadym. Bilimge qul­shynysym óte jaqsy boldy, ásirese, matematıka­ǵa júı­­rik boldym desem, artyq aıtqandyǵym emes. Mektepke kıip baratyndaı eshteńemiz joq bolǵandyqtan, birinshi synypty anamnyń bergen shulyǵymen bitirdim ǵoı. 8-synypta tuńǵysh ret traktordy kórgenmin. Jasy úlkendeý joldasym sony aıdaýshy edi, maǵan qyzyq kórinetin. Keıde ol meni qasyna otyrǵyzyp alatyn, sol ýaqytta menen baqytty adam bolmaýshy edi. 1953 jyldary bolýy kerek, tyń ıgerý kezinde eńbek jumystaryna bizdi alyp ketti. Alty aılyq issapar sekildi dúnıe ǵoı endi, qara jumysty qaımyqpaı-aq istedik. Taǵy­lymdamadan óttik, sodan traktor aıdaýshynyń kómekshisi qyzmetin atqardym. Mektep dırektory meniń bilimime tánti bolyp, mindetti túrde JOO-ny bitirýim qajettigin ylǵı aıtýmen júretin. Ýa­qyty kelip, mektep bitirgen soń joǵary oqý ornyna da tús­tik. Alǵashqy kezde Máskeý ýnıversıte­tine tapsyrǵan bolatynmyn, azııalyq tumaýdyń beleń alyp turǵan kezeńderi edi, sodan men syrqattanyp qalyp, me­dısınalyq tekseris boıynsha ókpemniń dertti ekendigi anyqtalyp, meni qabyl­damaı qoıdy. Sodan Almatydaǵy qa­zirgi QazUÝ-ǵa tapsyryp, oqý­­ǵa túsip kettim. Osy ýnı­versıtettegi ustazdar meniń emtıhan tapsyrý sátimdegi júris-turys, bilimimnen bola­shaǵy bar bala dep qatty nazar aýdarypty. Joǵary oqý ornyna alǵash túsken kezimde «ókpeniń qabynýy» degen dıagnoz qoıdy. Keıinnen, tipti, sol dertime baılanys­ty «Seniń sanaýly kúnderiń qaldy. Oqýdy qaıtesiń?» dep shyǵaryp tastady. Sonda da jataqhanada jattym. Aqy­rynda «jedel járdemniń» kereýetimen aý­rýhanaǵa alyp ketti. Onda da dárigerler «Der­­ti asqynǵan, emdeý múm­kin emes», dep shyǵaryp saldy. Ilinip-salynyp júrsem de, sabaqty tastamadym. Gra­vıtasııa taqyrybyn dıssertasııamda qorǵap shyǵýyma densaý­lyǵymnyń kedergi kel­tirmeıtinin ózime-ózim dálel­dedim. Sodan ne kerek, oqý bitir­gen soń muǵalimder meniń oqytýshy bolýyma yqpal jasap, ýnıversıtet qabyrǵasynda alyp qaldy. – Búginde almatylyq­tar, jalpy, sizdi jaqsy bile­tin­der densaýlyqty kútýdiń kúrdeli ádisterin qoldanatyn jan retinde tanıdy. Sizge qo­ıylǵan dıag­nozdyń ómirdiń sońy emes ekendigin dáleldep qana qoımaı, ony óz betińizshe em­dep-jazǵanyńyzǵa tánti jurt bul ádistiń tarıhyn bilgisi keletini anyq? – Birinshi baılyq – densaýlyq dep beker aıtpaǵan ǵoı. Oqyp júrgen kez­degi dıssertasııa qorǵaımyn dep segiz jyl qatarynan sandalǵanym, meniń qorǵaýyma udaıy ke­dergi bolyp otyratyn jandar júı­keme salmaq salǵany ras. Aý­rý­shań bolyp aldym. Ta­maq aýrýy, bas aýrýy, ókpeniń syr­­qaty men asqazan aýrýlary kezegimen maza bermeıtin. Solaı júrip oqytýshylyq qyz­­metimdi de atqara berippin ǵoı. Bir kúni ýnıversıtetke shaqyrtýlar keldi. Ol Af­rı­kadaǵy Aljırdiń bostan­dyǵyn alyp, óz betinshe memleket bolyp jatqan kezi. Olar­da daıyn kadr joqtyń qasy bolǵandyqtan, jer-jerden, el-elden mamandar shaqyrtqan ǵoı. Birinshi bolyp shetelde sabaq berýge umtylys tanytyp, sol jaqqa qa­raı tartyp otyrdym. Áýeli on aı kóleminde fransýz tilin úırenip, Aljırde 3 jyl qyzmet atqardym. Ondaǵy shákirtterim de elimizdegi stýdentterimdeı meni erekshe qurmet tutty, dostyq qa­rym-qatynasta boldyq, olar meni qatty qoldaıtyn. Porfırıı Ivanov degen 30 jyldaı qur sholaq shalbarmen júrgen kisi týraly estýim bar edi. Otyz bes jasynan bastap denesin salqyn sýǵa úıretip, qysy-jazy jalań aıaq júrýge daǵdylanǵan eken. Aljırde sol kisiniń shákirti Strelnıkov degen hımıkti kezdestirdim. Aǵaı­dyń bir adamǵa qalaı durys dem alý kerektigin úı­retip jatqandyǵyn kórip, jattyǵýlaryn qaıtalap kór­gen jaıym bar. Jańaǵy jigit­pen qosylyp alyp, apta saıyn baryp turdyq. Hımık kisi maǵan jattyǵýlardy durys oryndap júrgendigimdi aıtyp jáne aldaǵy ýaqytta ony shyńdaýym qajettigine keńes berdi. Tóbem­nen sý quıý ádisin bas­tap kettim. Sonyń arqasynda densaýlyǵym qa­lypqa túse bastady. Eń qy­­­zyǵy da sol – shy­nyǵýdy ystyq elde bastaýym boldy. 3 jyl qyzmet atqaryp bol­ǵan soń elge oraldym. Men kelgen jyly qalada keremetteı naǵyz qys mezgili ornady. Qaqaǵan aıaz, bet qaryǵan qys bolatyn. Jalpy alǵanda, men qalyń kıinip, oranyp júrgendi unata qoımaýshy edim, sol joly da juqa kıinip, bas kıimsiz, qolǵapsyz syrtqa shyqtym. Aq ulpa qarǵa kóz salyp, onyń temperatýrasyn baıqaǵym keldi de bátińkemdi sheship tastap eki aıaqty omby qarǵa suǵyp jiberdim. Asa tońbadym deýge bolady. Sodan kelip, kúnine birneshe saǵat jalań aıaq júrýge daǵdylana bastadym. Alǵashqy kezderde ýnıversıtetke barǵansha jalań aıaq baryp, jaqyndap qalǵanda sómkemnen bátiń­kemdi shy­ǵaryp kıip alatyn edim. О́zge­lerden yńǵaısyzdanǵanym ǵoı. Keıin­nen ábden úırenip alǵan soń táýekeldep ýnıversıtetke de aıaq kıimsiz kirip bardym. Jurtshylyqtyń tańdanysyna mán bermeýge tyrysatynmyn. – О́zińiz aıtyp otyr­ǵandaı, syrtqy kózqaras, jalpy, joǵary oqý ornynyń basshylary bul júrisińizge qalaı qarady? Ne degenmen ýnıversıtette aıaq kıimsiz júrý ersi kórinetin sekildi? – Aıtyp ótkenimdeı, jalań aıaq júrýdi 1990 jyldary bastaǵan bolsam, sodan beri kóretinder kórdi, jurttyń bárine tarap úlgerdi. Jalań aıaq kelip, jalań aıaq ketetin boldym. Stýdentterim de meni jaqsy túsindi. Ol kezde T.Á.Qojamqulov dekan bolǵan edi, qatty qoldady. Partııa uıymdarynyń tarap, olarda aıtarlyqtaı kúsh bolmaı qalǵan kezi. Onyń ústine jurttyń sózin elemeıtinim taǵy bar. Bul másele asa qıyndyq týdyra qoımady. Bárinen buryn jerdegi shashylyp jatatyn neshe túrli zattardyń aıaǵyma kirip, jaraqattap jatatyny qınamasa, qalǵany durys. Tipti, jerdegi qazyqqa aıaǵymnyń saýsaqtaryn so­ǵyp alyp, tyrnaqtarym ju­ly­nyp ketetin. Qazir qa­la burynǵydan taza ǵoı, al­ǵash­qy kezderde aıaǵymnyń kór­megeni joq deýge bolady. Su­­ra­ǵandarǵa «meniń aıaǵyma qaramańdar, bar gáp meniń basymda», deımin. – Jalpy, jalań aıaq júrý qys mez­gilinde asa qaýipti desedi. Mysaly, búırekke sýyq tııýi múmkin. Jáne aıaq­­­ty úsik shalýy da ǵajap emes... – Durys aıtasyz. Ol rasynda kúrdeli másele. Bireýlerge bul ádis jaqpaýy da múmkin, sol sebepti buǵan boıdy jaılap úıretý kerek. Birden jalań aıaq júrip bas­taý da aıaqtyń úsik shalýyna ákelip soǵady. Mende de al­ǵashqy kezderde solaı boldy. Tabanym dombyǵyp isip ketetin. Úıge jete almaı, aıa­­ǵymdy áreń basyp kelgen men, úıge kele sala ha­lyqtyq em jasaýǵa kóshetinmin. О́miri dárigerge qaralmappyn. Sebebi, medısınada mundaı jaǵdaıǵa dýshar bolǵanda am­pýtasııa jolymen ǵana emdeıdi. Al men ondaıǵa bu­rynnan qarsymyn, bir jerlerden estigenim boıynsha ýrınoterapııany (kishi dáret) qoldanyp kórýge bel býdym. Mataǵa ylǵaldap, aıaǵyma ta­ńyp qoıyp uıyqtaǵan edim, tańerteń aıaǵym túk kór­me­gendeı jazylyp shyǵa kel­di. Sodan beri osy emdi de qolǵa aldym. – Adamnyń tabanynda kóp­tegen belsendi núkte­ler bolady jáne olardy ja­­­lań aıaq júrý arqyly shy­nyqtyrsaq ımmýnıtet kóterilip, emosıonaldyq ah­ýal jaqsaryp, mysaly ınfarkt, ınsýlt sekildi júrek aýrýlaryn, gıpertonııa men stenokardııany aldyn alýǵa bolady deıdi. Sizge qandaı aýrýlarǵa shıpa boldy? Ádis­tiń tıimdi jaqtaryn ata­sańyz? – Núkteler tabanda, ala­qanda, bette bolady. Árbir núkte ishki organdarmen tyǵyz baılanysta. Jer men kókten adamǵa energııa aǵyny kelip jatyr, jalań aıaq júrý arqyly jerden nár alar bolsaq, rýhanı energııa joǵarydan keledi. Biz sol eki energııanyń ortasyndamyz. Al osyndaı múm­kindikterdi bátińkemen jaý­yp tastaǵanbyz. Biz sonda tabıǵattan energııa almaımyz degen sóz. Jahandaný beleń alǵan saıyn adamzat balasy tabıǵattan qashyqtaı túsýde. Men jalań aıaq júrý arqyly bastapqyda aıtyp ótken bar aýrýymnan, dertimnen aıyq­tym. Sol sebepti de, ózim­di ser­gek sezinemin. Qudaı adamdy jerge ji­bergen kezde ózimen birge dá­rihanasyn qosa jibergen ǵoı. «Ýrıno» bıologııalyq aktıv zat, odan kúshti zat joq der edim. Shyn má­ninde adamǵa aýrý tán emes. Dárigerler paıda boldy da, adamdy hımııamen emdeýge kóshti. Buryn halyq qalaı tirshilik etken? Árıne, tabıǵı emmen, tabıǵı jolmen emdelgen. Meniń osyndaı ádisterimnen tura almaı, júre almaı qalǵan jandar emdeldi. Bireýlerge shıpasyn berip-aq jatyr. Sońǵy jyldary tele­ar­nalarǵa kóp shaqyra bastady. Bir tok-shoýǵa keıipker retinde qatysqanym bar. Me­dısına jóninde sóz bolyp, stýdııaǵa halyq emshilerin, hırýrgtardy shaqyrypty. Meniń aıtqandarymnyń barlyǵyn tyńdap bolyp medısına ǵy­lym­darynyń doktory, professor, hırýrg kisi basyn shaı­qady. Mundaı jaǵdaıdyń múmkin emestigin jáne de osyndaı kezde adamnyń aıa­ǵyna tek qana ampýtasııa jasalatyndyǵyn kesip aıtty. Onyń aldynda men tiri otyrǵanym anyq. Ol kisiniń aıtýynsha, meniń basymnan keshirgenim myńnan bir bolatyn ǵajap oqıǵa eken. – Aǵa, sizdi shákirtterińiz fızıka pá­niniń úzdigi re­tinde de jaqsy baǵa­laı­dy, erekshe qurmetteıdi. Osy pán boıyn­sha birqatar kitaptarǵa avtor­lyq etip, birneshe aýdarmalar jasa­­­­ǵan ekensiz. Naqtyraq toq­talyp ótseńiz? – О́mirimniń jartysy kitaphanada ótti ǵoı. Qazirgi mynaý 10-synyptyń fızıka oqýlyǵyn jazdym, ıaǵnı sondaǵy úsh avtordyń birimin. Osy kitap uıǵyr, ózbek, orys, qazaq tilderinde shyǵyp jatyr. Odan bólek, 30 shaqty kitaptarym shyqty. Búkil teo­­rııalyq fızıkany Landaý men Lıfshıs atty eki akademık on tomǵa syıǵyzǵan ǵoı. Al men búkil on tomyn jal­ǵyz ózim aýdardym. Onyń eki tomy qazaq tilinde jaryq kórdi. Biraq, osy jazǵan-syz­ǵandarymdy sanaıtyn ádetim joq eken, fızıka páni boıynsha qanshama maqalalar, teo­rııalyq dúnıeler jazǵan­darymdy sanamappyn. – Nurǵalı aǵa, endi myna jastarǵa, jalpy azamat­tar­ǵa densaýlyqty kútý bo­ıynsha qan­daı aqyl-keńes aıtar edińiz? – Hose Sılva men Robert Stoýnnyń «Polýchenıe pomoshı ot drýgoı storony» atty kitabyn oqýǵa keńes berer edim. Onda adamzatqa qajetti búkil aqparat, densaýlyqty kútýdiń qarapaıym da nátı­jeli ádisteri tutas jazylǵan. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Elmıra MÁTIBAEVA, «Egemen Qazaqstan».  Almaty.