Aýyl sharýashylyǵyn órkendetýdiń ózekti máseleleri

Almatyda Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetinde «Jibek joly boıyn­daǵy aýyl sharýashylyǵy salasyn jandandyrý: Ortalyq Azııa óńirindegi qurylymdyq ózgerister, resýrstar jáne saýda» taqyrybynda halyq­aralyq ǵylymı konferensııa-sımpozıým ótti. Oǵan álemniń 30 elinen 200-den astam belgili zertteýshi-ǵalymdar, sondaı-aq, AQSh, Japonııa, Izraıl, Avstralııa, Reseı jáne Eýropa elderi basshylarynyń keńesshileri qatysty. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi, «Ulttyq agrarlyq bilim ortalyǵy» KAQ, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti, Halyqaralyq aýylsharýashylyq ekonomısteri assosıasııasy (IAAE) men О́tpeli ekono­mıkaly elderdegi agrarlyq damýdyń Leıbnıs ınstıtýtynyń (IAMO, Ger­manııa) birlesýimen yntymaqtastyq-yqpaldastyq jaǵdaıynda ótip, úsh kúnge sozylǵan is-sharanyń negizgi maqsaty – ǵalymdar birlese otyryp ózara tájirıbe almasý jáne aýyl sharýashylyǵyndaǵy ekonomıkalyq tıimdilikti arttyrý ári osy máselege tikeleı qatysty problema joldaryn aıqyndap, birlesip sheshý. Alqaly jıyndy saltanatty túrde ses­sııa tóraǵasy, professor Tomas Hers­­feld ashyp, atalmysh basqosýdyń máni men mańyzyna toqtalyp ótti. Qut­tyqtaýshylar qatarynda sóz alǵan Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, QR UǴA akademıgi Tilektes Espolov konferensııa elimizdegi eleýli oqıǵa ekendigin, óıtkeni, osydan 30 jyl buryn 1980 jyly Mınsk qalasynda Aýyl­sharýashylyq ekonomısteriniń halyqaralyq assosıasııasynyń sońǵy kongresi ótkendigin, al búgingi basqosý sol jıynnyń zańdy jalǵasy ári el Táýel­sizdiginiń 25 jyldyǵymen oraılastyra ótkizilip otyrǵandyǵyn alǵa tartty. – Qazirgideı álemdik qarjy daǵ­darysy jaǵdaıynda Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn irilendirý qajet. Búgingi tańda Qa­­zaq­­standa 191 myń­nan astam ag­­ro­­­qurylymnyń 183 myńnan astamy, ıaǵnı 95 paıyzy sharýa qojalyqtary. Solardyń 40 paıyzynyń aýyl sharýa­shylyǵyna paıdalanatyn jer kólemi – 10, qal­ǵandary 50 gektardan aspaıdy. Mundaı shaǵyn qojalyqtarmen aýyl sharýashylyǵyn qalaı damyta alamyz? Onyń ústine, olardyń óndirip otyrǵan taýarlarynyń básekege qabilettiligi, árıne, tómendeý. Sondyqtan, mundaı qurylymdardy irilendirip, elimizde iri agrarlyq qurylymdar qurý qajet. Sonda ǵana, olarǵa ınvestısııa arqyly ınno­vasııalyq tehnologııalardy endire otyryp, qazaqstandyq brendke aınalatyn et-sút ónimderin eksportqa kóptep shyǵaratyn bolamyz, – dedi T.Espolov. Konferensııa-sımpozıým barysynda ónimdi az beretin egistik jerlerdi jaıylymdyq jerlerge aınaldyrýdyń tıimdiligi óte joǵary degen pikirimen bólisken Kopengagen ýnıversıtetiniń professory, Germanııadaǵy О́tpeli ekonomıkaly elderdegi agrarlyq damý Leıbnıs ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Aleksandr Prıshepov, son­daı-aq, gektaryna 2-3 sentner ónim beretin jerlerdi qaıta-qaıta jyrtyp, egin egý kóp shyǵyn keltiredi ári jerge zııanyn tıgizetinin tilge tıek etti. – Qazaqstan o basta mal sharýashy­lyǵy keńinen damyǵan el. Qazir de osy salany damytýǵa Qazaqstannyń áleýeti jetedi. Bul úshin túrli ekonomıkalyq sebeptermen qaraýsyz qalǵan, onsyz da ónimdiligi az egistik jerlerdi ja­ıy­lymdyq jerlerge aınaldyrýǵa bolady. Búginde Reseı, Qazaqstan jáne Ýkraınada 60-70 mln. gektar egistik jer qaraýsyz jatyr. Solardyń ishinde 50 mln-nan astam ga jer Reseıge tıesili bolsa, 10 mln. ga jer Qazaqstandiki. Árıne, olardy birtindep, aýylsharýashylyq aınalymyna qaıta engizý sharalary júrgizilip jatyr. Biraq, sol 10 mln. gektar jerdiń tek 1-2 mln. gektaryn ǵa­­na qaıtadan egistikke paı­dalanýǵa bolady. Qalǵandary tıimsiz. Olardy jaıylymǵa aınaldyrsa quba-qup bolar edi. Bul úshin árıne, arnaıy mem­lekettik baǵdarlama qajet», – dedi A.Prı­shepov. Al Izraıldegi Ierýsalım ýnıver­sıtetiniń professory Svı Izraılde aýylsharýashylyq kooperatıviniń ju­mysy jaqsy jolǵa qoıylǵanyn, óıt­keni, olardaǵy kooperatıvter maqta, bıdaı, kókónis ósirmeı, shaǵyn sharýa qojalyqtary ósirgen ónimderdi satýmen aınalysatynyn jetkizdi. – Iаǵnı, servıstik qyzmet kórsetedi, dedi professor. – Son­dyqtan Qazaq­s­tanǵa da shaǵyn qojalyqtardy uıym­dastyrý tájirıbesinen úırenýi kerek. Ekinshiden, halyq­aralyq naryq­qa shyǵýdy oılastyryp, aýyl sharýa­­shylyǵyn eksportqa baǵyttaý. Onyń ishinde mal sha­rýashylyǵy ónimderiniń bolýy óte mańyzdy. О́ıtkeni, mal sharýashylyǵy sektory memleketke eń mańyzdy tabys ákeletin sala. Jalpy, Qazaq­stan bıdaı óndirýden álemdegi eń jetekshi elder qatarynda. Son­dyqtan bul jerde ǵylym men aýyl sharýa­shylyǵyn uıymdastyrýdy jolǵa qoıyp, bıdaıdan mol ónim alýǵa bolady. Al Almaty oblysynda jemis-jıdek pen kókónis óndirýde úlken áleýetterińiz bar. Konferensııa barysynda 27 ses­sııa ótip, 150-den astam baıan­dama jasaldy, jıyn jumysy aǵyl­shyn, orys tilderinde ilespe aýdarý ádisimen júr­gizildi. Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan».