Tamyry tereń yqpaldastyq

Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Iranǵa resmı sapary bastaldy Keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev  Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti  Hasan Rýhanıdiń shaqyrýy boıynsha resmı saparmen Iran Islam Respýblıkasynyń astanasy Tegeranǵa keldi. Elbasyn Iran basshysy sán-saltanatymen eń qurmetti meımandardy qarsy alatyn «Saadabad» kesheniniń «Jýmhýrı»  saraıynda qabyldady. Eki eldiń basshylary ekeýara áńgime barysynda qazirgi tańdaǵy halyqaralyq jáne aımaqtyq saıası máseleler jaıynda pikir alysyp, olardy saıası jáne beıbit jolmen sheshý múmkindikterin qarastyrdy. Eki el kóshbasshylary Hasan Rýha­nı­diń Astanaǵa 2014 jylǵy qyr­kúı­ektegi memlekettik sapary ke­zinde qol jetkizilgen ýaǵdalas­tyq­tardyń júzege asyrylý barysyn talqylady. Sondaı-aq, memleketter bas­shy­lary saýda-ekonomıka, ınves­tısııa, aýyl sharýashylyǵy jáne kólik-tranzıt salasyn­daǵy ózara is-qımyldy nyǵaıtý máse­lelerin de qozǵady. Sonymen qatar, Nursultan Nazarbaev pen H.Rýhanı óńirlik jáne halyqaralyq qaý­ip­sizdikke qatysty ózekti jaıt­tar jóninde pikir almasty. Qazaq­stan Pre­zı­denti elimiz Iran­men árdaıym dos­tyq qarym-qatynasta bolǵanyna nazar aýdardy. Hasan Rýhanı Nursultan Nazar­baev­­tyń Tegeranǵa bul jolǵy sa­pa­ry Qazaqstan-Iran ynty­maq­tastyǵyna tyń serpin beretinine senim bildirdi. Memleket basshysynyń Iran Islam Respýblıkasyna resmı sa­pary keńeıtilgen quramda jalǵasty. Kelissózder barysynda ortaq múddelilik bar birqatar ba­ǵyttardaǵy perspektıvaly jobalardy júzege asyrý máseleleri egjeı-tegjeıli talqylandy. Ta­raptar ekijaqty qarym-qa­tynastardyń júıeli damyp kele jatqanyn, sondaı-aq onyń aıasyn keńeıtý úshin zor áleýet bar eke­nin atap ótti. Sonymen qatar, Qa­zaqstan-Iran seriktestiginiń ne­gizgi quramdas bóligi retinde saý­da-ekonomıka salasyndaǵy ózara is-qımyldy tereńdetý qajettiligi aıtyldy. Jalpy, Qazaq eli táýelsizdik al­ǵannan keıingi kezeńde eki el ara­syndaǵy qarym-qatynas jańa ba­ǵytta, jańasha qarqynmen órbidi. AQSh, Batys elderi Iranǵa sanksııa salǵan kezeńniń ózinde resmı Astana araaǵaıyndyqqa júrip, eki jaqtyń qarym-qa­tynasyna jy­lymyq ornyq­ty­rýǵa bar kúshin sal­dy. Bálkim, sonyń nátıjesi de bolar, ústi­mizdegi jyldyń basynda Irannan sanksııany alyp tastaý týraly sheshim qabyldandy. Bul týraly sol kezde Qazaq­stan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstrligi málimdeme ja­­saǵan edi: «Jan-jaqty qam­tyl­ǵan birlesken is-qımyldar jos­parynyń (JBIJ) oryndalýy jáne osyǵan oraı BUU-nyń Iranǵa qarsy sanksııalaryn alyp tastaýy halyqaralyq qaty­nas­tarda jańa kezeńniń bastalýyn belgilep, qaýipsiz álem qurý jolyndaǵy asa mańyzdy syndarly qadam bolyp tabylady», delingen málimdemede.  Sondaı-aq, elimizdiń syrtqy saıasat vedomstvosy sabyrǵa basymdyq bergen kelissózder men dıplomatııalyq konsýltasııalar eń bir ózekti degen jahandyq, sondaı-aq, óńirlik máselelerdi sheshýdiń birden-bir durys ári tıimdi joly ekendigine de toqtalǵan-dy. Ekijaqty saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq áleýetiniń jo­ǵary ekendigine qaramastan, sońǵy jyldary eki el arasyndaǵy saýda aınalymy tómendegeni kórer kózge birden baıqalady. Atalǵan kórsetkish 2010 jyly 1,1 mlrd. dollardy qurasa (eksport – 1,09 mlrd., ımport – 26 mln. dollar), 2013 jyly – 620,5 mln. dollar (eksport – 538,9 mln., ımport – 81,6 mln. dollar) ǵana bolǵan edi, al ótken jyly 635 mln. dollar (eksport – 565,5 mln., ımport – 69,1 mln. dollar) deńgeıinde qa­lyp qoıdy. Iаǵnı, bes jyldyń ishinde  saýda aınalymy eki esege kemip ketken. Árıne, onyń ózindik se­bepteri bar. Taýar aınalymy kó­leminiń osynshama tómendeýi, eń aldymen, Iranǵa qatysty eko­nomıkalyq embargonyń engi­zilýi boldy. Bul óz kezeginde bank sektorynyń qyzmetin turalatyp tastady. Barlyq ha­lyq­aralyq jáne bir­jaqty sank­sııalar Irannan alynyp tas­talǵannan keıin, sheteldik ınvestorlar úshin, onyń ishinde qazaqstandyqtar úshin Iran eko­nomıkasynyń ártúrli sala­laryna óz qarjysyn salýǵa úl­ken múmkindikter ashyldy. Jan-jaqty qamtylǵan birlesken is-qımyldar josparyna qol qoıy­lýy Irannyń damýyndaǵy jáne onyń syrtqy álemmen qarym-qatynasyndaǵy jańa kezeń bolyp tabylady. Iran saıası jáne ekonomıkalyq oqshaýlanýdan shyqqannan keıin dúnıeniń túkpir-túkpirinen artynyp-tartynyp Tegerandy betke alǵandar kóbeıdi. Kópten beri buǵaýly turǵan eldiń qaq­pasy álemge aıqara ashylyp, eko­no­mıkalyq keńistiktiń jańa bir kók­jıegi paıda boldy. Parsy elimen baılanysy baıyrǵy kezeńnen qalyptasqan Qazaq eli de bul ja­ǵynan quralaqan emes, jyl basy­nan beri qazaqstandyq delega­sııa izdi-izimen Tegeranǵa taban tiredi. Áýeli aqpan aıynda In­­vestısııalar jáne damý mınıs­tri Á.Isekeshev, ile-shala «Qazaq­stan temir joly» UK» AQ prezı­denti A.Mamın, naýryzda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Ma­mytbekov bastaǵan delegasııalar ıran­dyq áriptesterimen kelissóz júr­gizip, ýaǵdalastyqtarǵa qol jet­kizdi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev­tyń Iran Islam Respýblıkasyna osy jolǵy resmı sapary da eki­jaqty qarym-qatynastyń kók­jıegin keńeıtip, saýda-ekonomıka salasyndaǵy baılanysqa sony serpin beretini sózsiz. Ekijaqty qarym-qatynas demekshi, osy tusta erekshe atap ótetin bir jaıt bar. Bylaıǵy kúnde eldiń bári dos qoı, al naǵyz dosyńdy basyńa is túskende ǵana tanıtynyń anyq. Osy turǵydan alǵanda, Qazaq eli Iranǵa keshegi oqshaýlanýǵa ushyraǵan kezde meılinshe qol­daý kórsetip, qajetti jerinde mámi­legerlik qyzmetin usynyp, áıteýir parsy jurtynyń tyǵyryqtan shyǵýyna qolynan kelgen kóme­gin jasap baqty. Irannyń bas­shy­lyǵy da qıyn sátte Qazaq eliniń qolushyn bergenin baǵalaı biledi. Iran Islam Respýblıkasynyń Prezıdenti Hasan Rýhanıdiń Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevty óz eline arnaıy saparmen kelip qaı­týǵa shaqyrýy da sol sebepti. Bul eki el basshylary ótkizgen brıfıng barysynda da birneshe márte aıtyldy. Atalǵan sapar barysynda eki memleket basshylarynyń qaty­sýymen elderimizdiń túrli sala­lardaǵy ózara qarym-qatynas­taryn qarqyndy damytýǵa múm­kindik beretin 60-tan astam eki­jaqty mańyzdy qujattarǵa qol qoıyldy. Solardyń qatarynda IIR-men 2026 jylǵa deıingi saý­da-ekonomıkalyq jáne ınves­tı­sııalyq yntymaqtastyq boıyn­sha keńeıtilgen uzaq merzimdi baǵ­darlamany, Iranmen 2026 jylǵa deıingi «Jibek joly» baǵyty boı­ynsha kólik-logıstıkalyq áleýet­ti paıdalaný jónindegi keńeı­tilgen uzaq merzimdi baǵdar­la­many, Taý-ken ónerkásibi sala­syn­daǵy yntymaqtastyq jónin­degi jol kartasyn aıtýǵa bolady. Sonymen qatar, metallýrgııa ónerkásibi, jańa tehnologııa­lar, jańǵyrtylatyn energııa kóz­deri, ǵaryshty birlesip ıgerý jáne ınjener-tehnıkalyq qyz­met kórsetý salalaryndaǵy ynty­maq­tastyq jónindegi qujattar bar. Qazaqstan Úkimeti men IIR Úkimeti arasyndaǵy ósimdikter karantıni jáne olardy qorǵaý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisim, Qazaqstan men IIR arasyndaǵy Quqyqtyq kómek, azamattyq jáne qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq qa­rym-qatynastar jónindegi úkimet­aralyq kelisim, Qazaqstan men IIR úkimetteri arasyndaǵy Sot­talǵan azamattardy berý jáne eks­tradısııalaý týraly kelisim jáne t.b. mańyzdy úkimetaralyq qujattarǵa qol qoıylýyna da osy sapar muryndyq boldy. Sonymen birge, Qazaqstan Prezıdentiniń Tegeranǵa sapary kezinde eki tarap arasynda jal­py kólemi 2 mıllıard AQSh dollarynan asatyn saýda-sattyq jáne ınvestısııalyq jobalarǵa qol qoıyldy. Atap aıtqanda, «Qazaqstan ınvestısııalyq qory» AQ pen «Kave» ındýstrııalyq toby arasyndaǵy kalsıılengen soda shyǵaratyn zaýyt salý jobasy boıynsha yntymaqtastyq týraly kelisim, ırandyq «Tak Aı grýpp» kompanııasynyń Ońtústik Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystarynda jylyjaı oryndaryn salý, jemis aǵashtaryn, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn egý jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeý jónindegi kelisim, qazaqstandyq «Topan» JShS men ırandyq «Elektro Kavır» kompanııalary arasyndaǵy IIR aýmaǵynda birlesken kásiporyn salý jónindegi kelisim, «ALZ BATT» Saýda uıymy» JShS men ırandyq «K.T. Steel Complex Manu­facturing/Import» kompanııasy arasyndaǵy bolat ónimderin jet­kizý jónindegi kelisim, qazaq­standyq «Ekofarm» men ıran­dyq «Artım Tedjarat Darý» farma­sevtıkalyq kompanııasy ara­syndaǵy dári-dármek óndirý jáne Iranǵa ótkizý týraly kelisim, t.s.s. Osyndaı birqatar ekijaqty kommersııalyq qujattarǵa qol qoıý eki eldiń saýda-ekonomıkalyq baılanystaryn jańa deńgeıge kóteredi dep kútilip otyr. Sonymen qatar, «Báıterek» UBH» AQ pen IIR Ulttyq damý qory arasyndaǵy ınvestısııalyq yntymaqtastyq týraly memorandým men «Qazaqstan damý banki» AQ pen Irannyń «Mellı» banki arasyndaǵy memorandým da eki el arasyndaǵy ınvestısııalyq yntymaqtastyqty jandandyrýǵa septigin tıgizetini anyq. Ekijaqty qujattarǵa qol qoıyl­ǵannan keıin eki el Prezı­dentteri ótkizgen brıfıng barysynda Qazaqstan-Iran arasyn­daǵy qarym-qatynastarǵa jan-jaqty toqtaldy. Máselen, Iran Pre­zıdenti Hasan Rýhanı óz sózin­de Qazaqstan basshysyna shaqy­rýdy qabyl alǵany úshin erekshe rızashylyǵyn bildirdi. – Osydan shırek ǵasyr ýaqyt buryn táýelsizdigin jarııa­la­ǵannan beri eki el arasyndaǵy qarym-qatynas qarqyndy damyp keledi. Qazaqstan qaı ýaqytta da biz úshin dos, kórshi musylman eli bolyp tabylady. Qazaqstan Úkimeti AQSh pen Batys tarapynan Iranǵa sanksııa salynǵan kezde de, ıadrolyq máselege qa­tys­ty kelissóz barysynda da birge boldy. Tipti, eki kezeńnen tura­tyn Almatydaǵy kelissóz bary­synda da araaǵaıyndyq jasady. Sondaı-aq, Jan-jaqty qam­tyl­ǵan birlesken is-qımyldar jos­pary­nyń (JBIJ) oryndalýyna úlken kómek qolyn sozyp keledi, – dedi Iran Prezıdenti. Hasan Rýhanı óz sózinde qa­zaq­standyq delegasııanyń sapary barysynda memlekettik jáne jeke sektordaǵy qarym-qaty­nasty keńeıtý baǵytynda jalpy sany 66 qujatqa qol qoıyl­ǵanyn, ekijaqty vızalyq rejimdi jeńildetý, ekijaqty saýda qa­tynastaryn damytýǵa ilgeri qadam jasalǵanyn atap ótti. Ekeý­ara áńgimede de, keńeıtilgen quramda ótkizilgen kelissóz barysynda da biz aýyl sharýashylyǵy sek­toryn damytý týraly máseleni tal­qyladyq. Sondaı-aq, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha da ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Ǵylym men mádenıet salasy da nazardan tys qalǵan joq. Al, munaı men gaz, munaı hımııasy salasy, munaı ónimderine keletin bolsaq, bul salada da piki­rimiz ortaq bolyp shyqty.  Son­daı-aq, eki jaq ta  temirjol sala­syndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damyta túsý kerektigine ýaǵ­dalastyq. Úsh eldi – Qazaqstan – Túrik­men­stan – Irandy baılanysty­ratyn temir­­jol ári qaraı endi Qytaı joly­na qosylady, dedi Iran Prezı­denti. Sondaı-aq, Iran basshysy ekijaqty kelissóz barysynda Kaspııge qatysty barlyq baǵyt­tar talqylanyp, onyń ekologııa­syn qorǵaý, ásirese, Kaspııdiń qu­qyqtyq mártebesine qol qoıý sóz bolǵandyǵyn tilge tıek etti. О́ńirlik yntymaqtastyqqa qa­tysty máseleler de talqylanyp, ekstremızm men terrorızm úlken qater tóndiretinine baılanysty eki jaqtyń pikiri de ortaq, bir-birine jaqyn ekendigin ańǵardyq. Iraktaǵy, Aýǵanstandaǵy, Sırııa­daǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý jaıy atap kór­setilgeni, Iemendegi soǵysty toqta­tý, barlyq daǵdarysty tek saıası she­shim arqyly retteýge bolatyny aıtyldy. Aldaǵy Islam Yntymaq­tastyǵy Uıymynyń Ystam­bul­daǵy sammıtine eki eldiń qaty­sýy talqylanyp, eki tarap ta sam­mıtte musylmandardyń birligi týraly toqtamǵa keldi, dep qory­tyn­dylady sózin Hasan Rýhanı. Elbasy Nursultan Nazarbaev óz kezeginde eń aldymen Iran Islam Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Hasan Rýhanıge, Iran hal­qyna qonaqjaılyq kóńili men qurmeti úshin alǵysyn jetkizdi. – Bul kezeńdi óte tarıhı kezeń dep sanaımyn. Iran halqyn, onyń Prezıdentin uly jeńisterimen qut­tyqtaımyn. Iаdrolyq máse­leniń sheshilýi, Irannan embar­gonyń alynýy halyqtyń aldyn­da, bolashaqtyń aldynda úlken-úlken múmkindikter ashady dep sanaımyn, – dep bastady sózin Nursultan Ábishuly. Elba­sy óz sózinde qandaı qıyn kezeń­de de óziniń prınsıpinen aıny­maǵandyǵyn atap ótti. «Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldardan beri qaraı barlyq ýaqytta Iranmen eshbir qarym-qatynasty úzgen joqpyz. Joǵary deńgeıde usta­dyq. Qansha jaǵdaıda qarsylyq, embargo bolsa da Qazaqstan Iranǵa degen óziniń shyn kóńilinen, ystyq peıilinen eshýaqytta ajyraǵan joq. Búgin ekeýara, keńeıtilgen quramda kelissózder ótkizdik. Ekijaqty kelissóz barysynda 66 qujatqa qol qoıyldy. Olardyń jalpy somasy 2 mıllıard dollardan artyq dep sanaımyz. Onyń ústine, taý-ken, metallýrgııa, aýyl sharýashylyǵy, kólik-logıstıka, týrızm, ǵylym-bilim, medısına salalarynda birshama qujatqa qol qoıyldy», dedi Elbasy. Qazaqstan Prezıdenti ózi só­zin­de bertinge deıin kólik júıesi kedergi bolyp kelgendigin, Pre­zı­dent Rýhanıdiń tikeleı qaty­sýymen Qazaqstannan Túrik­menstan arqyly Iran men Ban­derbasqa shyǵatyn temirjol salynǵanyn, onyń qazirdiń ózinde iske qosylyp, Shyǵys Qytaıdan Iranǵa birinshi konteınerlik poıyz 12 táýlikte kelgendigin jetkizdi. Teńiz arqyly ol 2,5 ese kóp ýaqyt alar edi. «Biz óńirlik ahýaldy kóp talqyladyq. Bizdiń pikirimiz bir jerden shyqty. Terrorızmge qarsy kúreste búkil dúnıe bolyp birigýimiz kerek. Sebebi, ol bárimizge qaýip tón­diredi. Lańkestik degendi musyl­mandyqpen birdeı dep sanaýǵa qarsy kúres júrgizýimiz qajet. Is­lam ýmmasynyń birligin saqtaýy­myz kerek. Bizdiń oıymyzsha, Saýd Arabııasy men Iran arasynda eshqandaı túsinispestik bolmaǵany jón. Eki aradaǵy máseleni kelissózder arqyly sheshýge bolady dep sanaımyn», dedi Qazaqstan Prezıdenti. Sóziniń sońynda Elbasy ırandyq áriptesine taǵy bir márte rızashylyǵyn bildirip, Iran Prezıdentin Qazaqstanǵa resmı saparmen kelýge shaqyrdy. Sondaı-aq, Elbasy Iran Islam Respýblıkasynyń rýhanı kóshbasshysy Álı Hameneımen kezdesti. Kezdesý barysynda eki el yntymaqtastyǵyn odan ári nyǵaıtý joldary talqylandy. Memleket basshysy Qazaqstan men Iran halyqtaryn ejelden qa­lyp­tasqan áleýmettik-eko­no­mıka­lyq jáne rýhanı qarym-qatynas baılanystyratynyn aıtty. Taraptar halyqaralyq kún tár­tibindegi meılinshe ózekti máse­le­ler jóninde de pikir almasyp, ter­­rorızmmen jáne ekstremızmmen kú­restiń mańyzdylyǵyn atap ótti. Nursultan Nazarbaev pen Álı Hameneı Qazaqstan-Iran qa­­rym-qatynasynyń saýda jáne ınvestısııa, birlesken jańa jobalar jasaý salalaryndaǵy damý qarqynyna qanaǵattanýshylyq bildirip, osynyń bári eki eldiń halqynyń dostyǵyn nyǵaıtý jolyndaǵy berik negiz qyzmetin atqaratynyn aıtty. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Nursultan Nazarbaev­tyń Iran Islam Respýb­lıkasyna resmı sapary­nyń alǵashqy kúnin eldiń abyroıyn asyr­ǵan, qos eldiń keleshektegi baılanysy­na serpin beretin kún dep baǵalaýǵa bola­dy. Qazaq eliniń halyqaralyq bede­lin aıtpaǵanda, ekijaqty saýda-ekono­mıkalyq baılanystar arqyly otandyq ekonomıkanyń da órisi keńeıe túspekshi. Ǵabıt ISKENDERULY, «Egemen Qazaqstan» – Tegerannan (Iran). Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.