Atommen baılanysty máselelerdi túsinetin kez jetti

– deıdi daryndy er balalarǵa arnalǵan oblystyq qazaq-túrik lıseı-ınternaty hımııa pániniń muǵalimi Almas ORDABAEV – Sizdiń shákirt­­terińiz 3 jyl­dyń ishin­de hımııa páninen 22 res­pýb­lıkalyq, 18 ha­lyq­aralyq ja­rys­qa qaty­syp­ty. Jalpy, ózińiz ǵy­lym jolyna tús­ken jas ǵalym retinde jýyrda AQSh-ta ót­ken Iаdro­lyq qaýip­sizdik jó­nin­degi sammıtti shaqy­rýdaǵy basty maqsat nede dep oılaısyz? – Birinshiden, dúnıejúzinde bolyp jatqan munaı daǵdarysyna baılanysty kúlli álem ǵalymdary qazir balamaly qýat kózderin izdeýde. Árıne, eń birinshi bolyp ǵa­lym Eınshteın bastamasyn salǵan atom energetıkasyn damy­tý qajet. Alaıda, bárimiz de ta­rıh­tan atom energetıkasynyń adam­zatqa qarsy qoldanylǵan kez­derin de bilemiz. Bul – teń­desi joq qarý. Sondyqtan da, ıad­ro­­lyq qaýipsizdik máselesi – álem aldyndaǵy kún tártibindegi eń mańyzdy másele. Al AQSh bol­sa, dúnıejúzindegi ıadrolyq memleketterdiń ishindegi eń irisi. Sondyqtan ıadrolyq qaýipsizdik máselesinde nege belsendilik kórsetetini túsinikti. Ásirese, saıası kelissózderge esigin jaýyp qoıǵan keıbir el­derge qarsy qoldanylatyn shara­lar tóńireginde másele qozǵaý osy sammıttiń basty maqsattarynyń biri boldy. Mysaly, 2010 jyly dúnıejúzi nazaryn ıadrolyq terrorızm qaýpine aýdarý maq­satymen Vashıngtonda Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi alǵashqy sammıt shaqy­ryldy. 2012 jy­ly Seýlde, 2014 jy­ly Gaaga qala­synda ótki­zildi. Bul joly Elbasy Nursultan Nazarbaev AQSh-ta ót­ken Iаdrolyq qaýipsizdik jó­nin­degi sammıttiń birinshi ses­sııa­­syna qatysyp sóz sóıledi. Pre­zı­dentimiz elimizdiń ıadrolyq ny­san­dar men materıaldar qaýip­sizdiginiń deńgeıi eń joǵary mem­­leketterdiń alǵashqy jıyr­ma­­­ly­­ǵynda turǵandyǵyna qaty­sý­shylardyń nazaryn aýdartty. Osy kúnderi elimizde ıadrolyq qaýipsizdik boıynsha birqatar keshendi sharalar júzege asyrylyp jatqanyna, ıadrolyq materıal­dar­dy eksporttyq baqylaý jú­ıe­siniń jetildirilgenine toq­tal­­dy. Iаdrolyq qaýipsizdik máse­­lesi jónindegi IV sammıtte Qazaq­stannyń beıbitshilikti jaqtaǵan únin búkil álem estidi. – Osy jolǵy sam­mıtte ótken jyly MAGATE men elimiz arasynda mem­leketimiz aýmaǵynda Tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly kelisimge qol qoıylýy ha­lyq­aralyq qoǵam­dastyq, AQSh tara­py­nan joǵary ba­ǵa­landy. Al ózi­miz­diń jurtshylyq qalaı qabyldaýda? – Bizdiń halqymyz ıadrolyq qarýdyń ne ekenin jáne qansha­lyqty qaýipti ekenin, ókinishke qaraı, óte jaqsy biledi ǵoı. Semeı polıgony, basqa da polı­gon­dardyń ornalasýyn, sol bir zulmat jarylystardy esterine de alǵylary kelmeıtin shyǵar. О́ıtkeni, atom energetıkasymen baılanysty jańalyqtyń qaı­sy­sy bolsa da áli de halyqtyń úreıin týdyratyny jasyryn emes. Sondyqtan, birinshiden, osy atalǵan beıbit jahandyq jobanyń maǵynasy men mańyzdylyǵyn halyqqa ábden túsindirý kerek dep oılaımyn. Ekinshiden, qaýipsizdik baǵy­tynda qandaı sharalar qoldany­latynyn talqylaý qajet. Úshin­shiden, mysaly, hımık retinde hı­mııa tilimen aıtqanda, 235-Ýran ızotopynyń ftorıd qosyn­dy­sy arnaıy radıoaktıvti sáý­lelenýin azaıtatyn ydystarda saq­­talatynyn, MAGATE-niń úz­dik mamandary bul jobaǵa qaty­sa­tynyn halyqqa ashyq túrde durys jetkizý kerek. Tórtin­shi­den, atalǵan jobanyń ekono­mı­ka­myzǵa tikeleı paıdasy joq. Bi­raq, elimizdiń ǵylym salasyna, eko­lo­gııalyq máselelerdi sheshý jol­daryna ákeler paıdasy ora­san zor. Bul – álem deńgeıinde asa mańyzdy joba. Besinshiden, atom energetı­kasyn damytpaq bolǵan elderdiń osy baǵyttaǵy jumysyn qadaǵa­laý. Altynshydan, bul elderge tehnıkalyq kómek kórsetý. Árıne, elimizdiń bul baǵytta ǵylymnyń damýyna tıgizer úlesi zor bol­maq. Joǵary tehnologııalyq labo­ra­torııalardyń ashylýy jáne olardy damytý – bizdiń bul jobadan alatyn tikeleı paıdamyzdan kórinedi. – Iаdrolyq qaýipsizdik bo­ıynsha sammıtti shaqyrý Pre­zı­­dent Barak Obamanyń jeke ba­stamasy boldy. Endi Qazaq­stan­da jalǵasyn tabýy múmkin be? – Ábden múmkin. Bul baǵytta álem deńgeıinde elimizdiń ıadrolyq qaýipsizdikke qosqan úlesi zor. Eger tómen baıytylǵan ýran banki elimizde qurylatyn bolsa, jylda osyndaı sammıt elimizde ótkizilýi de múmkin. Elimiz qaýip­sizdik, ıntegrasııalaný úderi­sinde, din, ult, elder arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtý baǵy­tynda halyqaralyq qoǵam­das­tyqta da bedeli aıqyn. Osy sammıt barysynda ıadro­lyq qarýdan arylǵan beıbit ómir súrip jatqan el ekendigimiz pash etildi. Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi 2010 jyldan beri 2 jyl saıyn ótkizilip kele jatqan sammıtke turaqty qatysýda. Bizdiń elimiz de álemdegi qaýipsizdiktiń berik tuǵyryn, turaqty modelin ornatýǵa úles qosyp keledi. Elba­synyń Vashıngtonǵa osy jol­ǵy sapary elimizdiń álemdegi an­tııadrolyq qozǵalystaǵy je­tek­­shi­ligin taǵy bir márte kórsetti. – Jalpy, Elbasynyń Va­shın­g­tonǵa sapary elimizdiń ıadro­­lyq qarýdy taratpaý, ha­lyq­­aralyq qaýipsizdik isine berik ustanym kórsetýine, ıadro­lyq materıaldardyń naqty qaýip­sizdigin saqtaýdaǵy táji­rı­­bes­imen jáne tanymymen bóli­sýine múmkindik berdi. Al Semeı pol­ıgonynyń zarda­by­­nan qu­tylýǵa kómegi qansha­lyqty? – Joǵaryda aıtqanymdaı, mundaı deńgeıdegi álem úshin mańyzy zor joba Shyǵys Qazaq­standa júzege asatyn bol­sa, bizdiń ǵalymdar úshin úl­ken múmkindikter týatyny aı­dan anyq. Endigi másele, tek biz­derge qalyp otyr. Endi biz ǵyly­mı laboratorııalarymyzdy, eko­lo­gııa­lyq qaýipsizdik baǵy­tyn­­­d­aǵy jahandyq joba­lary­myz­dy júzege asyrýymyz kerek. Táýelsizdik jyldary álemniń úzdik elderinde bilim alyp kelgen mamandarymyzdyń óz bilimin el bolashaǵy úshin qoldanar ýaqyty keldi. Ozyq oıly jastar, zamanyna saı bilim alyp, óz zamanynyń damýyna zor úlesin qosa alady. Shákirtterim hımııa álemindegi izdeniske toly tynymsyz eńbe­gimdi qanattandyrǵan talantty oqýshylar. Qazirdiń ózinde hımııa ǵylymy salasynda jumys jasaý­da tájirıbeleri de az emes. Oqý-bilimdi ǵylym arqyly alýǵa bo­la­tynyn olardyń oılaı, oılana bilgenderin uqtyrýdamyn. – Ýran bankiniń elimiz aýma­ǵynda qurylýy AQSh-ta bul bank ózge elder úshin beıbit atom energııasynyń qol­jetimdiligin qamtamasyz etip, olardyń ıadrolyq otyn­dy baıytý boıynsha óz baǵ­darlamalaryn jasaý qajet­tiligin joıatyndyǵyn túsinedi. Al bizdegi kózqaras qandaı? Biz muny qalaı túsinemiz? – Bul – bizdiń álemge tıgizer paıdamyz, dúnıejúzindegi beı­bit­shilikke, ıadrolyq qaýip­siz­dik­ke qosar úlesimiz. Alaıda, bul tek altrýıstik ıdeıasyna negiz­delgen joba emes, elimizge ákeler paıdasy bolý kerek. Tómen baıytylǵan ýran bankin qoldanar elderge qoıar mindetterimiz naqty bolýy tıis. Jobaǵa qatysatyn ár mem­lekettiń Qazaqstanda jańa tehnologııalardyń damýyna qosar úlesi bolýy qajet. Eń bas­ty da mańyzdy másele – Semeı polıgonynyń zardaptaryn joıý, sol óńirdiń ekologııasyn jan­dandyrý. MAGATE atalǵan máselelerde garant bolady degen senimdemin. – Bolashaqta jańa ǵasyrǵa saı ór­kendeý tek ǵylym men teh­nı­kanyń qolynda deısiz ǵoı? – Árıne. Adamzat qansha nár­seni bilse de, kún saıyn álem­de tańǵajaıyp jańalyqtar ashy­lyp jatady. 2012 jyly M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý mem­lekettik ýnıversıtetiniń hımııa fakýltetin bitirdim. Más­keýde oqyp júrgen 2009-2012 jyldary hımııa salasyna baı­lan­ysty Jańa tehnologııalar ıns­tıtýtynda ǵalym professor­dyń assıstenti bolyp tájirıbe qajettiligi úshin jumys istedim. Ushaqtardyń syrtyn qaptaıtyn kómirtegi suıyqtyǵyn jasaıtyn joba jumysyna qatystym. Kómir­tegi suıyqtyǵyn jasaı­tyn joba meniń dıplomdyq jumysym boldy. Biz ǵylymdy sheksiz súıemiz, sondyqtan, biz­diń jan dúnıemizde ishki rý­hanı terbelis júrýde, árkim óz tańdaýyn jasaıdy. Evolıýsııa degen osy. Sondyqtan, daryn­dy­lar, hımıkter, fızıkter, matema­tıkter elimizge asa qajet. – Rahmet áńgimeńizge, ǵylym jolyndaǵy eńbegińizge sáttilik tileımin. Áńgimelesken Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan». Pavlodar.