Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Beıbitshilik pen qaýipsizdik

Ony saqtaý jolynda álem elderi ortaq toqtamǵa kelýi tıis

Elbasy Nursultan Nazarbaev Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtke qatysyp, «Álem. XXI ǵasyr» atty manıfesin jarııalady. Bul bastama adamzattyń baqytty bolashaǵyn oılaıtyn qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar, belgili saıasatkerler tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolýda. Memleket basshysy osy manıfeste dúnıejúzin tolǵandyryp otyrǵan jahandyq suraqty alǵa tartty. Elbasy: «Álemdegi jaǵdaı qaı baǵytta damıtyn bolady? Jetekshi derjavalar arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtar olardyń arasyndaǵy jańa uzaq merzimdi qarsy turýshylyqqa ulasyp ketpeı me? Qaı elder jahandyq jáne óńirlik derjavalar júrgizip otyrǵan «proksı-soǵystardyń» kelesi qurbandyǵyna aınalýy múmkin? Ázirshe gúldenip turǵan kimniń jerin tankterdiń shynjyr tabany taptap, snarıadtardyń jarylysy borshalaıdy? Qaı qalalarda balalar zymyrandar otynan ólim qusha bastaıdy? Janjaldardan qashqan bosqyndardyń jańa aǵyny qaıdan jáne qaıda lap qoıady?» degen suraqtar mıllıondaǵan adamdy barǵan saıyn tolǵandyratynyn aıtyp, osy máselelerdi jan-jaqty saralap, óziniń kózqarasyn aıqyn kórsetip berdi. Elbasy ıadrolyq qarýdy taratpaý jóninde jáne HHI ǵasyrda adamzatqa ózin ózi demılıtarızasııalaý jaǵyna qaraı sheshimdi qadam jasaý qajettiligin atap ótti. Eger mundaı ortaq sheshimge kelmeıtin bolsa, Jer atty ǵalamsharymyz óte zııandy radıoaktıvti materıaldardyń orasan zor úıindisine aınalatyny jáne tirshiliksiz qalatyny sózsiz. Sondyqtan Nursultan Ábishuly Nazarbaev adamzatqa «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama qajet ekenin naqty aıtty. Elbasynyń osy usynysy beıbitshilikti jaqtaıtyndar tarapynan qoldaý tabatynyna senimdimin. Mundaı baǵdarlama jańa ǵasyrda barsha adam balasynyń beıbit jerde qaýipsiz ómir súrýin qamtamasyz etýdiń alǵysharty bolady dep oılaımyn. Onyń ishinde atom qarýynan áli de bas tartpaǵan alpaýyt elderdi ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa alyp keletin naqty sharttar, soǵys jáne daý-janjaldar shyǵyp jatqan elderde tynyshtyq orna­týdyń negizgi jol­dary tolyq kóz­delýi tıis. Keıbir mem­­leketterdiń qarý­laný­ǵa jumsap jat­qan qarajattaryn al­daǵy kezeńde soǵys zardabynan japa shekken elderge, ashar­­shy­lyqty bastan keship jatqandarǵa baǵyttaýǵa yqpal etý – jańa ǵasyr­daǵy oń bastamalardyń eń ozyǵy. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev usynyp otyrǵan «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keshendi baǵdarlama soǵysqa jáne soǵysty ańsaı­tyn­darǵa qarsy kúrestiń stra­tegııalyq jospary bolatyny sózsiz. Elbasy qazir tosqaýyl jasalmasa, bolýy yqtımal jańa soǵysta jappaı qyryp-joıatyn qarýlar qoldanylýy múmkin ekenin jáne ol soǵysta eshkim de jeńiske jetpeıtinin, tek adamzat balasy orny tolmas qasiretke dýshar bolatynyn ashyq aıtyp otyr. Sonymen qatar, alapat soǵys bola qalǵan jaǵdaıda, «bul búkil adamzattyń qyrylýyna alyp keledi. Jáne osyǵan kimniń jaýap beretinin anyqtaý úshin de kesh bolady jáne jaýap beretin adam da tabylmaıdy», dep Elbasy jahandyq másele kóterdi. Osy yqtımal qaýip-qa­terdi qazirgi ulttyq lıderler men saıasatkerler jáne olardyń barlyq kelesi býyndary túsinýi qajet ekenin eskertip otyr. Ol úshin beı­bit­shilik pen qaýipsizdikti saqtaý jolynda álem elderi ortaq toqtamǵa kelip, úlken jaýap­kershilikti ózderine alyp, beıbit únqatysýlar men sheshimdi kelissózder jasaǵany abzal ekendigin jetkizdi. Elbasy álemdik qoǵamdastyq is-qımylynyń tutastyq algo­rıtm­derin birneshe baǵyt boıynsha aıqyndap berdi. Bul mindet álemdik kóshbasshylar tarapynan, jahandyq kún tártibindegi ózge problemalardyń aıasynda, absolıýtti basymdyq retinde qarastyrylýy tıis. Osyǵan baılanysty El­ba­sy­nyń jarııalaǵan manıfesi búgin­gi kúni eki negizgi dúnıejúzilik uıym – BUU-nyń Bas Assam­bleıasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty degen joǵary mártebege ıe bolǵany biz úshin de, álem úshin de mańyzdy dep esep­teımin. Abzal ERALIEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» fraksııasynyń múshesi, Qazaqstannyń Eńbek Eri.

Tynyshtyq – júrekke tym ystyq

Biz bala kúnimizden beıbitshilik týraly án aıtyp, óleń jattap óstik. Uly Otan soǵysy týraly kıno da, kitap ta jetkilikti bolatyn, olardy jibermeı kórip, oqıtyn edik. Onda qan maıdanda jaýmen alysqan, Otandy qorǵaǵan batyrlarǵa keıingi urpaq eliktep ósti. Bala qııalymyzda soǵys  endi bolmaıtyndaı, ol tarıhtyń ǵana enshisindeı kórinetin. Omyraýy orden-medalǵa toly atalarymyz ben ájelerimizdi ardaqtap,   maqtan tuttyq. Olardyń áńgimesi, kórgen kınomyz ben kitaptar patrıottyqqa, eldi, Otandy súıýge tárbıeledi. «Endi oq daýysy shyq­pasyn», dep otyrar edi soǵys jyl­darynyń kýágerleri. Al qazir dúnıe búlinip bara jatqandaı, qaterli qarýlarmen nemese jarylys jasap, beıbit turǵyndardy jaıpap salý eshteńe bolmaı qaldy.  Adam ómirinen artyq ne bar? Men adam retinde de, dáriger retinde de osyny aıtar edim. Halyqaralyq jaǵdaı kóp jerde shıelenisip, qatar jatqan halyqtar, memleketter óshtesip bara jatqandaı kórinedi.  Elbasy Nursultan Nazarbaev Vashıngtonda ótken   Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıt aıasynda sóılegen sózinde ıadro­lyq soǵystyń, terrorızmniń bola­shaqqa degen qaterin, zardabyn ashyna aıtty. Ǵylym damyǵan saıyn qarýdyń da túri kóbeıgen. Hımııalyq, bıologııalyq, ıadrolyq  qarýdyń qaısysy bolsa da adamdy ǵana emes, topyraqty, qorshaǵan ortany da jaraqattaıdy. Oǵan  talaı ıadrolyq jarylys jasalǵan Semeı polıgony jetkilikti mysal bolady. Álemniń ár túkpirinen jınal­ǵan saıası qaıratkerler men  túrli uıymdar basshylary aldyn­da Elbasymyzdyń  ıadrolyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý úshin  ma­ńyz­dy bastamalar men usy­nystar aıtqanyna kóńilimiz masattanyp qaldy. Osydan shırek ǵasyr buryn  Qazaqstan álem­de alǵashqy bolyp, ıadrolyq sy­naq polıgonyn japqan bolatyn.   Memleket basshysynyń bul qadamy dúnıe júzindegi alpaýyt derjavalardyń  ıadrolyq synaqqa moratorıı jarııalaýyna qozǵaý salǵany belgili. Sodan sál keıin BUU aıasynda ıadrolyq synaqtarǵa jappaı  tyıym salý týraly shart jasaldy, oǵan qol qoıý úshin ashyq dep jarııalandy. Elbasy onyń áli kúnge deıin kúshine enbeı kele jatqanyn aıtyp ótti. Iаdrolyq qarýdy paıdalanbaı-aq ony synaqtan ótkizýdiń ózi úlken zardap ákeletinine kóp elder qulaq qoıǵysy kelmeıtin tárizdi. Buryn  Elbasymyz araaǵaıyndyq jasaǵan, eki jaqty teketiresti kelissózben kelistirgen elder de qaıtadan bir-birine qarý kezenip jatyr. Bul da oılanar qaýip. Bizdiń Elbasymyz HHI ǵasyrdy soǵyssyz, tynysh, beıbit zaman etý úshin álemdik deńgeıde qaı­ratkerlik kórsetip, búkil adamzat bolashaǵy úshin belsendi jumys júrgizip keledi.  «Álem. HHI ǵa­syr» manıfesinde aıtylǵan má­se­­­­leniń barlyǵy da álemdegi beı­­bit­shilikti, ómirdi súıetin jan­dar­­dyń júregine jetedi dep oılaımyn. Iаdrolyq qarýdy qoly qaltyramaı kezenetinderge oı salsa eken dep tileımin. Jaqsy oı jaqsy nıetke jeteleıdi. Olardyń da bolashaqtan úmiti bar shyǵar. Gúlnar IBENTAEVA, Qostanaı temirjol aýrýhanasynyń dárigeri. QOSTANAI.

Kúresti kúsheıtýimiz kerek

Qazir ǵylym zamany. Kún saıyn damyp baramyz. Áıtse de álemde beıbitshilikti saqtap qalý máselesi, jahandyq soǵys qaýpi eshqashan talqylaýdan túsken emes. Adamzat órkenıetke qol sozyp, sanasy ósken saıyn áskerı qaýip búkilálemdik aýqym­daǵy qasiretke aınalyp barady. Halyqtyń qolynda qazir 1 mıllıardtan astam birlik atys qarýy bol­sa, olardan álemde kún saıyn myńdaǵan adam kóz jumady eken. Iаdrolyq synaqtarǵa álemde is júzinde tyıym salyndy. Sáıkes qujattar da qabyldandy. Árıne, ol qujattarǵa qol qoımaı otyrǵan iri álemdik ıadrolyq derjavalar bar. Biz solarmen kúreste birigýimiz kerek. Olardyń artynan ıadrolyq qarýǵa qol jetkizgisi keletin taǵy 20 memleket tizimde tur. Iаdrolyq qarý­dy paıdalaný álemde úlken jan­jaldarǵa ákelip soǵady. Meniń oıym­sha, ıadrolyq soǵys bastalsa, adam­zattyń kórer kúni az qalady degen sóz. Sondyqtan, osy baǵytta kúres­ti kúsheıtýimiz kerek. Mine, El­basy N.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵa­syr» atty manıfesinde osy máse­le óte batyl da ashyq aıtylady. Adamzattyń ózin ózi óltirý quralyn damytýǵa birinshi bolyp tosqaýyl qoıǵan Qazaqstan halqyna adamzat bir kezderi óz alǵysyn aıtar. Jer betinde polıgondar turǵan kezde «Nevada-Semeı» qozǵalysy da óziniń ıadrolyq qarýǵa qarsy kúresin toqtatpaq emes. Sebebi, ıadrolyq qarý bar bolsa, el tynysh uıyqtaı almaıdy. Semeı ıadrolyq polıgony ja­byl­­ǵannan beri 25 jyl ótkenine qaramastan, jarylystardyń jań­­ǵyryǵyndaı ýly radıasııa, júz­degen myń adamnyń ártúrli syr­qat­tarǵa shaldyǵýynyń sebep­keri boldy. Polıgonda júrgizilgen synaq­tar óte aýyr zardabyn tıgizdi. Eli­mizdiń tarıhyndaǵy eń sońǵy ıadrolyq jarylys 1989 jyldyń qazan aıynyń 19-y kúni boldy. 1991 jyly tamyzdyń 29-y kúni Pre­zıdent Nursultan Ábishuly Nazar­baev «Semeı ıadrolyq synaq polı­gonyn jabý týraly» №409 Jarlyǵyna qol qoıdy. Sondyqtan qazir «Nevada-Semeı» qozǵalysy úlken tabystarǵa qol jetkizdi, sol arqyly el tarıhynda óziniń izin qaldyrdy. Bul bizdiń beıbit ómirdi qalaıtynymyzdy bildiredi. Sembek SEIDÁZIMOV, Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty. Jambyl oblysy.

Sarapshylardyń oı azyǵy

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Amerıkaǵa barǵan sapary el aýzynan áli de túser emes. О́zderińiz bilesizder, Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi qorytyndy sammıtke álemniń 51 memleketiniń basshylary qatysty. Aýzyn aıǵa bilegen nebir saıasatkerler úlken jıynda álemdik jańa syn-qaterlerdi oı eleginen ótkizdi. Sammıt sheńberin­de Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» manı­fesi jarııa etil­di. Ol qujattyń maz­muny­na den qoıǵan ame­rı­kalyq qýatty basy­lymdardyń biri The HiLL manıfesti jarııalaı otyryp, jan-jaq­ty talqylady. Pre­zı­denttiń baǵdar­la­m­a­lyq maqalasyna bedeli zor basylymnyń osylaısha den qoıýynyń ózi nege turady? Bir sózben aıtqanda, meniń óz ba­sym keıde álem saıasatkerleri bu­ryn-sońdy dál búgingideı oı ús­tin­de júrmegen shyǵar-aý dep qalatynym bar. Osynaý saıası mańyzy zor basqosý aıasynda Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn toılaǵaly otyrǵan Qazaqstannyń aty san ret ataldy. Jurttyń nazary elimizge, onyń Elbasyna aýdy. Nazar aýdaratyn taǵy bir jaıt bar: kúlli álem­degi sonshama memleketter basshy­larynyń qatarynda dúnıejúzine aty aıryqsha tanymal halyqara­lyq uıymdar – MAGATE men Interpol júrdi. Bul sammıt birin­shi­si­niń óz taqyryby desek, ekin­shisi qaı kezde de qoǵamnyń, ortanyń tynyshtyǵyn kúzetýshi bolyp sanalady. Deıturǵanmen de, biz jıyn barysynda Halyqaralyq Interpol uıymyna qulaqqaǵys jasalǵany týraly da umytpaıyq. Sammıtte sóılegen sózinde Elbasy HHI ǵasyrdyń úlken problemalarynyń biri ıadrolyq terrorızm qateri ekenin atap aıtty. Demek, bul ıadrolyq nemese radıoaktıvti materıaldardyń zańsyz aınalymy qaýpi de joq emes degen sóz. Meni erekshe tolǵandyrǵany – Elbasymyzdyń osynyń bárin de oı tezinen ótkizip, álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryna usyna bilgen kóregendigi edi. Prezıdent ıdeıasynyń kúni búginge deıin qyzý talqyǵa salynyp, sarapshylardyń oı azyǵyna aınalýy da sondyqtan dep bilemin. Satymbek RYSPAEV, Qazaqstan Respýblıkasy ishki ister organdarynyń ardageri, polkovnık. ALMATY.

Beıbitshilik tuǵyryn bekitetin qujat

Elbasy N.Nazar­baev­­tyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manı­fesin halyq­tyń eldiktiń sózin sóı­leıtin baıandy baǵdarlama dep qa­byldaǵany shyndyq. Ras, qazir adam balasy tańǵalarlyq jańa­­­lyqtar ashyp, ǵylymı ozyq tehnologııalardy dúnıege ákelýde. Adamzat jańa órkenıetti ǵasyrǵa aıaq basyp otyr. Bul ár memleketten asqan jaýapkershilikti talap etedi. Ár memleket basshysy saıasat sııaqty shetin máselede asa saq bolǵany, sabyrly bolǵany jón ekenin álemde oryn alyp otyrǵan qarýly qaqtyǵystar naqty kórsetip berýde. Qazirgi tańda dúnıejúzi halyq­tary aldynda kóptegen shıelenis­ken jáne kúrdeli problemalar paıda boldy. Beıbitshilik pen qarý­syzdaný, jańa jahandyq soǵysqa jol bermeý ózekti de ótkir másele bolyp qalýda. Soǵys barlyq tarıhı dáýirlerde qoǵamnyń damýy­na keri áserin tıgizip otyrǵanyn bilemiz. Alaıda, qazirgideı tutas elder men kontınentterdi jo­ıyp jiberýdiń múmkindigi bolǵan emes. Ol ıadrolyq qarýdyń jasalýyna baılanysty HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda paıda boldy. Beıbitshilik pen qarýsyzdaný, jańa dúnıejúzilik soǵysty boldyrmaý, adamzattyń ózin ózi saqtaýy búgingi tańdaǵy ózekti máselege aınalýy da sondyqtan. Bizdiń Memleket basshysynyń el tizginin ustaǵannan beri qarý­syz­danýǵa bastamashy bolyp, mem­leketter arasyndaǵy tatý­lyq­tyń tuǵyryn bekitýge uıyt­qy bo­lyp júrgeni belgili. Eli­mizde 130-dan astam etnostyń bir ata­nyń balasyndaı dostyqta ómir súrip jatqany qýanysh­ty, árı­ne. Degenmen, kórshińde ty­nysh­tyq bolmasa, onyń áseri tımeı qoı­maı­tynyn jete túsingen Elba­sy N.Nazarbaev álem el­deri­niń al­dyna beıbitshilikti saq­taý­ǵa, qarý­­syzdanýǵa basymdyq berý­ge baı­lanysty áldeneshe ret ádemi usy­nys­tar bildirdi. Bul óz kezeginde álem­degi turaqtylyqty saqtaýǵa alǵy­shart jasaǵanyn ańǵaryp otyr­myz. Saıası kózqarastary ja­ras­paǵan, ekonomıkalyq kelis­peýshilikterge barǵan elder ara­synda araaǵaıyndyq jasaý­daǵy qadamdary qaı­tarym­dy bolý­da. Mine, sol úshin Elbasy N.Nazarbaevtyń álem mem­leket­teri­niń basshylary arasynda bedeli joǵary, mártebesi bıik. Qyrǵı-qabaq kózqarastardyń arty qarýly qaqty­ǵys­tarǵa, qan-qa­sap soǵysqa ula­syp jatqanyn kózi­miz kórip otyr. Son­dyqtan, Nursultan Ábishulynyń manı­fesin beıbitshilikti baıandy etetin baǵdar­lamalyq qujat retin­de qaraý durys. El­ba­synyń ózi manıfeste «Adamzat óz damýynyń sapaly ja­ńa satysyna ótýde. Álem Tór­tin­shi ónerkásip tóńkerisiniń tabal­dyryǵynda tur. Kóptegen qorqynyshty aýrýlardyń tamyryna balta shabylýda. Biraq, soǵys vırýsy halyqaralyq jaǵdaıdy ýshyqtyrýyn jalǵastyrýda» dep ashyq aıtýynyń ózi beıbitshiliktiń básin arttyra túsedi. Qazir halyq­tyń qolynda 1 mıllıardtan astam birlik atys qarýy bar bolsa, solardan kún saıyn myńdaǵan adam ólim qushady eken. Osy oraıda, Nursultan Ábishuly áskerı qaýip búkilálemdik aýqymdaǵy qasi­retke aınalýy múmkin ekendigin de eskertip otyr. Elbasy manıfesi beıbit qatar damýdyń joldaryn kórsetýi­men de qundy. Tek álemge tynysh­tyq kerek ekenine ár memleket asqan jaýapkershilik turǵy­sy­nan kelýi qajet. Elbasy atap ótken­deı, barlyq ulttardyń ınfra­qury­lymdarǵa, resýrstar men naryq­tarǵa teńdeı jáne ádiletti qol­jetimdiligi negizinde damýdyń jańa úrdisin qalyp­tastyrýǵa shaqyrýy da oryndy. Qazirgi álemde oryn alyp otyrǵan saıası jaǵdaılardyń óte ózekti bolyp otyrǵany sondaı, qaı tustan soǵys órti tutanyp ketetinin boljaý qıyn. Mine, osyndaı kúrdeli kezeńde N.Nazarbaev sııaqty dúnıejúzine belgili qo­ǵam qaıratkeriniń álem elderin beı­bitshilikke, qarýsyzdanýǵa sha­qyrýy qaıtarymdy bolaryna seni­­mimiz mol. Estir qulaq bolsa, esti áńgime aıtyldy. Adamzatty ajal tyrnaǵynan osyndaı batyl qadamdar men baıandy bastama­lar qutqarady. О́ziniń ǵana múddesin oılaǵan ózeýregen saıasatpen esh­qandaı el alysqa bara almaıdy. Elbasynyń «Biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq» deýiniń ózi beıbit ómir­diń baǵasyn uǵyndyryp tur. Buǵan álem jurtshylyǵy qulaq túrip, den qoıýy qajet ekeni sózsiz. Dáýlet ÁBENOV, Qazaq-orys halyqaralyq ýnıversıtetiniń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.  Aqtóbe.