Álemdik qaýipsizdiktegi Elbasynyń eren bastamalary

«ÁLEM. HHI ǴASYR» MANIFESI.

Adamzat qoǵamyndaǵy tarıhı úrdisterdi qalyptastyrýda eleýli oryn alatyn, órkenıettiń damý barysyna yqpal jasaıtyn sanaýly tarıhı tulǵalardyń ishinen Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev oı-parasatymen, saraly saıasatymen erekshelenetin tuǵyrly tulǵa. Halyqaralyq qaty­nastardyń derbes sýbektisi retinde álemdik saıası úrdisterge belsene ara­­lasyp otyrǵan Qazaqstannyń az ǵana ýaqyt sheginde álemniń saıası kar­ta­synda tanymal elge aınalýy da Elbasynyń, onyń ótken tarıhı joldardyń erekshelikterin aıqyndap, bolashaqty boljaı biletin ereksheliginiń arqasy ekeni belgili. Beıbit damý isine eleýli úles qosyp, halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý boıynsha saraly saıasatymen erekshelenetin álem deńgeıindegi sanaýly kórnek­ti qaıratkerlerdiń ishindegi Elbasy­nyń dıplomatııalyq ustanym­darynyń orny dara kórinedi. Iаdrolyq qarýdy taratpaýǵa kúsh-jiger jumsaý Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń mańyzdy baǵyttarynyń biri bolyp tabylady. 1990 jyly 25 qazanda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesinde Mem­lekettiń táýelsizdigi týraly dek­lara­sııa qabyldanyp, bul qujattyń 11-tar­ma­ǵynda Qazaqstan aýmaǵynda ıadro­lyq qarýdy jasaýǵa, synaýǵa ruqsat etpeý týraly aıtylǵan. Elimiz ıadro­lyq qarý­dan erikti túrde bas tartyp, 1991 jyly 29 ta­myzda Semeı synaq polıgonyn jabý bo­ı­ynsha Qazaqstan Prezıdentiniń Jar­lyǵy jarııalandy. Bul jóninde Memleket basshysy: «Qyryq jyl boıy Qazaqstan halqy jahandyq ıadrolyq synaqtyń qursaýynda boldy. Táýelsizdik alǵannan keıin Qazaqstan polıgondy jaýyp, óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartqan alǵashqy memleket retinde tarıhta qaldy», – dep málimdegen bolatyn. Iаdrolyq qarýy bola tura, álem­niń beıbitshiligin qamtamasyz etý maqsatynda Prezıdent basshylyǵymen Qazaqstan Respýblıkasy ıadrolyq qarýdan bos aımaq bolyp jarııalandy. Bul jónin­de Prezıdent «Qazaqstannyń egemendi mem­leket retinde qalyptasýy men damýy­­nyń strategııasy» atty eńbeginde: «О́z qaýipsizdigimizdiń múddesin eskere otyryp, bizdiń túpki nıetimiz – ıadrolyq potensıalsyz terrı­torııalyq tutastyq pen tıispeýshilik kepildigine ıe bolý» dep aıqyndady. Prezıdent bastamasymen ıadrolyq qarýdan bas tartý Qazaqstan úshin beıbitsúıgish el retinde álemniń jetek­­shi ortalyqtarymen terezesi teń dáre­jede qarym-qatynastar jasaýyna jol ashty. Sol kezeńde Respýblıkada 1216 ıadro­lyq oqtumsyq, 240 qanatty ıadrolyq zymyrandar bola tura, qýattylyǵy jaǵy­nan álemde tórtinshi oryndy ıemdengen Qazaqstan atom arsenalynan óz erkimen, beıbitshilikti saqtaý maqsatynda bas tartyp, ıadrolyq qarýdy joıý boıynsha úrdiske jalpy álemdi shaqyryp, bastama kóterdi. 1992 jyly ıadrolyq qarýdy taratpaý týraly mindettemelerdi belgi­lep Lıssabon hattamasyna qol qoı­dy. Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qol qoıyp, 1994 jyly Nann-Lýgar «Qaýipti birlesip qysqartý» atty baǵdarlamasyna kiristi. Táýelsiz memleketin alǵa bastaǵan Prezıdentimiz osy jyldardan bastap halyqaralyq qatynastardyń ıadrolyq qarýsyz júıesin ornatý boıynsha naqty qadamdar jasap, birligi mol berekeli eldiń beıbitshil basshysy retinde álem jurt­shylyǵyna tanyldy. Qazaq­stannyń bastamasymen 29 tamyz kúni «Halyq­aralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúni» dep jarııalandy. Iаdrolyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý maqsatynda Prezıdentimiz kótergen «G-Global» – HHI ǵasyr álemi bastamasy da halyqaralyq qoǵamdastyqta keń yqylasqa ıe bolyp, qazir oǵan álemniń 190 eli qatysýda. Iаdrolyq qarýdy taratpaý jáne qarýsyzdaný salasyndaǵy bastamalardy kótere otyryp, N.Á.Nazarbaev óziniń eńbekterinde, maqalalarynda, sóılegen sózderinde osy baǵyttaǵy máseleniń sheshimi boıynsha naqty mejelerdi aı­qyn­daýmen keledi. Ol bastamalar Prezı­denttiń «Ǵasyrlar toǵysynda», «Tarıh tolqynynda», «Beıbitshilik kindigi», «Syndarly on jyl», «Ǵalam­dyq qo­ǵam­dastyqty túbegeıli jańartý strategııasy jáne órkenıetter seriktes­tigi» eńbek­terinde, 2010 jyly jarııalanǵan «Jahan­dyq álem jáne ıadrolyq qaýip­sizdik» maqa­lasynda, ıadrolyq qarý­syz­daný boıyn­sha Vashıngton, Seýl, Gaaga sam­mıt­terinde sóılegen sózderinde kóri­nis taýyp otyrdy. 2010 jyly Vashıng­­tonda ótken ıadrolyq qaýipsizdik bo­ıyn­sha ǵalamdyq sammıtte Qazaqstan Pre­zı­denti ıadrolyq materıaldar men qarý-jaraqtardy saqtaý, qoımalarda ustaý, tasymaldaý qaýipsizdigin qam­tama­syz etý salalaryndaǵy ózekti máselelerge qa­tys­ty jańashyl basta­malar kótergen edi. Memleket basshysy Seýl sammıtinde ıadrolyq materıaldardy fızıkalyq qorǵaý konvensııasyna 2005 jylǵy túzetý­lerdi, olar 2014 jylǵa deıin kúshi­ne enýi úshin ratıfıkasııalaý jóninde shara­lar qabyldaýǵa shaqyrǵan bolatyn. Seýl sammıtinde Elbasy beıbit atom energetıkasy salasynda jınaqtalǵan halyqaralyq tájirıbeni jalpylandyrý qajettigine toqtala kele, ıadrolyq qaýip­siz­diktiń zańdy tur­ǵy­dan mindetti stan­darttaryn qabyl­daýǵa shaqyrdy. 2014 jyly naýryz aıynda Gaagada ótken III jahandyq sammıt qarsańynda Elbasynyń ıadrolyq qaýipsizdik máselesi boıynsha oı-tolǵamdary «Euractiv» jáne «Washington Times» sııaqty álem­niń jetekshi ınteraktıvtik saıası aq­parat kózderinde ornalastyryldy. Prezıdent atom energııasyn beıbit ómirde paıdalanýdy usynyp, ıadrolyq qaýipsizdik salasynda «qosarly stan­darttardy» qoldanýǵa jol ber­meýdi, ıadrolyq qarýsyz álem­niń jalpy­ǵa ortaq deklarasııasyn qabyldaý týraly máselelerdi kóterip keledi. Prezıdenttiń halyqaralyq qaýym­dastyq tarapynan keń qoldaýǵa ıe bolyp, álem jurtshylyǵyn moıyndat­qan beı­bitshilik jolyndaǵy ıgi bastama­lary 2016 jyly Amerıka Qurama Shtat­taryn­daǵy ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtinde jalǵasyn taýyp otyr. Elba­sy­nyń ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi sam­mıt týraly maqalasy Amerıka Qurama Shtattarynyń «The Hill» basylymynda jarııalandy. Bul, árıne, ıadrolyq qarýdy taratpaý salasyndaǵy Qazaqstannyń jetekshi róliniń keńinen tanylýyn bildiredi. Prezıdent atalǵan maqalada: «Qarý jáne ıadrolyq materıaldar qoryn joıý óńirimizge qaýipsizdik pen turaq­tylyq ákeldi. Alaıda, áldeqaıda berik qaýipsizdik barlyq taraptyń ózara qaýipsizdigine baǵyttalǵan qury­lym­dar arqyly ǵana qamtamasyz etilýi múmkin», – dep ereksheleıdi. Iаdro­lyq qarý­dyń túrli ekstremıstik toptar­dyń qolyna túsý qaýpine alańdaı otyra, Mem­leket basshysy jahandyq qaýip­sizdik júıesi ıadrolyq arsenaldyń talqan­­daý múmkindikterine emes, múdde­lerdiń úndestigi men halyqaralyq mindet­teme­­lerdiń oryndalýynyń jasampaz kúshi­ne negizdelýi tıis ekeni­ne basa nazar aýda­rady. «Bul úshin búkil halyqaralyq qoǵam­­das­tyqtyń birlesken naqty jumysy qajet. Men terrorlyq uıymdarǵa qatysy bar árkim­di baqylaýǵa alýǵa bolatyn biryń­ǵaı álemdik jeli qurý qajet dep sanaımyn», – dedi Nursultan Nazarbaev. Sonymen qatar, Vashıngtondaǵy ıadrolyq qaýipsizdik jónindegi tórtinshi sammıt aıasynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manı­fesi jarııa etildi. Meniń oıymsha, bul ta­rıhı mańyzy joǵary qadam. Jetek­shi memleketter tarapynan kóteril­gen bastamalardyń mańyzyn ǵana mo­ıyn­daıtyn, qazirgi tańdaǵy halyq­ara­lyq qatynastar júıesinde Qazaq eli Pre­zıdentiniń baıypty, jasampaz saıasatyn álem jurtshylyǵynyń moıyn­daýynyń, eldiń qaýipsizdik salasyndaǵy eleýli saıasatynyń kórinisi. Bul qadam kóregen Elbasymyzdyń, onyń sońynan ere bilgen halqymyzdyń maqtan tutarlyq jetistigi, jas urpaqty alǵa jeteleıtin jelkeni. «Soǵystyń tamyryna balta shabý –  adam­zattyń eń kúrdeli órkenıettik min­deti», dep naqtylap kórsetken Elbasy­myz qaýipsizdik máselesin, beıbitshilikti saqtaý isin ózge de halyqaralyq másele­lerdiń ishinen erekshelep, absolıýtti basymdyq retinde qarastyrýdy usyndy. 2011 jyldan bastap «Arab kóktemi» retinde tarıhqa engen Taıaý Shyǵys, Soltústik Afrıka elderindegi tolqýlar, Ýkraınadaǵy saıası daǵdarys, Taýly-Qarabaq qaqtyǵysy álem jurtshylyǵyn alańdatyp otyrǵan kezeńdegi mun­daı irgeli oı-tujyrymdar zaman talaby­nan týyndap otyr. Halyqaralyq kıkil­­jiń­derdi boldyrmaý boıynsha Elbasymyz: «Memleketter arasyndaǵy bar­lyq talas-tartystardy retteý úshin negiz beıbit­shilik pen qaýipsizdik úshin teńdeı jaýap­kershilik, ózara qurmet jáne ishki iske aralaspaý qaǵıdattaryna negizdelgen beıbit únqatysýlar men kons­trýktıvti kelissózder bolýy kerek», – dedi. Aınala­syn­daǵy kórshi eldermen tatýlyq, árip­test­ik, ynty­maqtastyq saıasatyn júrgizip otyrǵan, barlyq máselelerge baıyppen qaraıtyn Elbasynyń osyndaı ózekti jáne ótkir máselelerdi kóterýi negizdi. Manıfeste bes baǵytty saralap, olardyń árqaısysyn dáıektep berdi. Birinshi baǵyty boıynsha, BUU-da jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaý jáne jetildirý úshin paıdalanýǵa bolatyn ǵylymı jańalyqtardy Tirkeý reestrin qurýdy, Taıaý Shyǵys elderinde ıadrolyq qarýdan azat aımaq qurý qajettili­gin, halyqaralyq quqyq negizinde keń aýqym­dy Beıbitshilik Arealdaryn qurý­dy usynyp, áskerı bloktarǵa BUU týy as­tynda memleketterdiń beıbit­shilik, turaqtylyq, senim men qaýip­sizdik jolyndaǵy jahan­dyq koa­lısııa­syn qarsy qoıý qajetti­ligin, BUU-nyń Qarýsyzdaný jónin­degi konfe­ren­­sııasynyń jańa stra­tegııa­synyń qajettigin, kıberqylmysty joıýmen aınalysý mindetin aıryqshalaı kele, 2016 jyly BUU-nyń joǵary deń­geıdegi Halyqaralyq konferensııa­syn shaqyrýdy usyndy. Álemdik deń­ge­ıdegi ıadrolyq qarýdy shekteý, ıadro­lyq qarýsyz álemdi ornatý jáne ıadro­lyq qaýipsizdikti nyǵaıtý isine belsene aralasa otyra, Prezıdentimiz to­lyq jáne jappaı qarýsyzdanýǵa qol jet­kizýge, ıadrolyq terrorızmdi joıýǵa álem jurt­shylyǵyn shaqyryp otyr. Qa­zaq­stan­da Iаdrolyq bank qurý týraly halyq­aralyq shart 2015 jyly tamyz aıyn­­da qabyldanyp, júzege asýda. «Bul usy­nys halyqaralyq qaýymdastyq­tyń keń qoldaýyna ıe boldy. 2015 jyly 11 maý­symda Halyqaralyq atom energetıkasy agenttiginiń basqarýshylar keńesi Qa­zaq­standa tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly kelisimdi jáne Reseı Federasııasymen tranzıttik kelisimdi bekitti. Bul baǵyttar, halyqaralyq qaýip­sizdik saıasatyna jańa serpin bere­tin qajetti arnalar. Etnosaralyq qaq­tyǵystar, saıası daǵdarystar, memle­ketaralyq kıkiljińder beleń alyp otyrǵan ýaqyttaǵy qajetti bastama. Jergilikti deńgeıdegi qaqtyǵys retinde bastalǵan janjaldardyń ýshyǵa kele ǵalamdyq deńgeıge jetip, mundaǵy qyl­mystyq toptar tarapynan ıadrolyq arsenaldar qoldanbaýyna kim kepildik bere alady. Sondyqtan da, Prezıdentimiz kótergen bastama ýaqyt talabynan týyn­daǵan batyl qadam deımiz. Prezıdent aıqyndaǵandaı, biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq. Jahan jurtynyń tynyshtyǵy buzyl­­ǵan búgingideı almaǵaıyp zamanda Qa­zaqstandy erteńgi kúnimizge nyq senimmen alyp baratyn bes ınstıtýttyq reforma jáne «100 naqty qadam» Ult Jospary, Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan otyz eldiń qataryna qosylý maqsatymyz kóregen Elbasymyzdyń arqasynda iske asatynyna senimdimiz. Básekege qabiletti, armany asqaq elge aınalyp Máńgilik Eldiń irgesin berik qaladyq. Elbasymyz N.Nazarbaev: «Biz jańa Qazaqstandy – Uly Dala elin qurdyq. Ult Josparyn oryndaı otyryp, biz ózimizdiń ulttyń órleý dáýiriniń kókjıekterin keńeıtemiz, ózimiz Táýelsizdik jyldary ishinde qol jetkizgen jáne bizge jahan­dyq damý bergen barlyq múm­kindik­terdi paıdalanamyz. Biz Qazaq­stannyń osynaý tarıhı taǵdyryna senemiz. Men qazaqstandyqtardy Ult Josparyn júzege asyrýǵa jáne reformalardy júr­gizýge barynsha belsendi qatysýǵa, olar ashatyn múmkindikterdi paıdalanýǵa shaqy­ramyn. Biz ózimizdiń qazaqstandyq armanymyzdyń oryndalýyna jáne Qazaq­stannyń órkendeýine senimdi túrde qol jetkizetin bolamyz!», – dep búkil qazaqstandyqtardy ortaq iske jumylýǵa, kúshti biriktirýge, ıgi bastamalardy birl­ese atqarýǵa shaqyrǵan bolatyn. Elbasynyń álemdik qaýipsizdik sam­mıtinde jarııalaǵan manıfesin halyq­aralyq qoǵamdastyq, kúlli respýblıka turǵyndarymen qatar, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń azamattary da erekshe ser­pilis, zor qurmetpen qabyldady. Qazaq eli Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap álemdik qaýymdastyq aldynda ózindik damý baǵy­tyn, saıası ustanymyn aıqyndap aldy. Qazaqstan – ejelden beıbitshilik súıgen, yrysyn yntymaqpen arttyrǵan el. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan-aq Elbasy – ustanǵan saıasatymen álem nazaryn ózine aýdara bilgen tulǵa. Elimizde turaqtylyq pen tatýlyqty saqtaı otyryp, Batys pen Shyǵys arasyndaǵy ún­qatysý alańyn qalyptastyrýǵa da Elba­symyzdyń bar kúsh-jigerin salyp júrgendigi de álem jurtshylyǵyna málim. Álemdik qaýipsizdik jónindegi bul sammıt Qazaqstannyń jáne Elbasy N.Nazarbaevtyń bul salada álemdik qoǵam­dastyq aldynda asa zor abyroı-bedelge ıe ekendigin kórsetti. Jumahan MYRHALYQOV, Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory