Táýelsizdiktiń 25 jyly

– eldiń turaqty jáne ornyqty damýyndaǵy taǵdyrsheshti kezeń «Daǵ­da­rys­tar jeńýdi úıretedi. Son­dyq­tan, qazir turaq­tylyqtyń quny arta túsýde. Turaqty ekonomıka, tu­raqty saıasat, turaqty qoǵam – biz ár­qashan ustanyp kele jatqan baǵ­dar osy». Elbasy N.Á.Nazarbaev Táýel­­sizdik kúnine arnalǵan saltanat­ty jıynda osylaı degen bolatyn. Sońǵy kezdegi halyq­aralyq eko­no­mıka men geo­saıasatta oryn alyp jatqan qolaısyz oqıǵalardy eskersek, Prezıdent aıtyp otyrǵan turaq­tylyqtyń mán-mańyzy erekshe. Táýelsizdiktiń alǵashqy sáti­nen memlekettik saıasattyń bas­tap­qy negizi retinde damýdyń demo­kratııalyq baǵytyn tań­da­ǵan bizdiń respýblıkamyz saıası lıberaldaný jolymen ilgeri jyljyp kele jatyr. Elde alǵa­shynda balamaly negizde saılaý ótkizýdiń tetigi qoldanyldy, aza­mat­tardyń negizgi quqyqtary men bos­tandyqtary, saıası plıýralızm, aqparat bostandyǵy, etnostar men konfessııalar teńdigi qaǵı­dattary bekitildi. Osyǵan baılanysty respýblıka qoǵamdyq qatynastardyń demokratııalyq quqyqtyq negizderin qamtamasyz ete otyryp, óz egemendiginiń al­ǵash­qy kúnderinen bastap turaqty jáne ornyqty damýdy nyǵaıtý joly boıynsha salmaqty qadam jasady dep aıtýǵa bolady. Odan ári saıası reformalardyń ár kezeńi ekonomıkanyń damý deńgeıimen baılanystyrylǵan «Aldymen – ekonomıka, sodan soń – saıasat» formýlasymen júre otyryp, el óziniń demokratııalyq áleýetin eselep baıytty. «Bizdiń elimiz óziniń tabysty damý modelimen turaqtylyqtyń, beıbitshilik pen kelisimniń qansha­lyqty mańyzdy ekenin kórsetti», dep atap ótti Prezı­dent óziniń «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty baǵdarlamalyq maqalasynda. Osyǵan oraı turaqtylyqty qam­ta­masyz etý jolynda jalpy­halyqtyq referendýmda qolda­nys­taǵy Konstıtýsııanyń qabyl­danýy mańyzdy qadam boldy. Bul – Qazaqstan memleketi men qoǵamynyń barlyq tirshilik salalaryn retteıtin negizgi quqyq­tyq qujat. Konstıtýsııamyz qa­byl­danyp, qoldanylǵaly beri birde-bir saıası kelispeýshilik daǵ­da­rysqa deıin ýshyqqan joq, barlyq qarama-qaıshylyqtar konstıtýsııalyq rásimder sheń­berinde sheshilýde. Konstıtýsııalyq qurylystyń myzǵymastyǵy memlekettiń eko­no­mıkalyq, saıası, áleýmettik turaq­tylyǵynyń negizin quraı­tyn faktor bolyp tabylady. Bılik­tiń barlyq qurylysyna tutas­­tyq­ty, ornyqtylyqty jáne bas­­qarýshylyqty beretin, eń bastysy – turaqtylyqty qamtamasyz etetin mańyzdy tetik – prezıdenttik ınstıtýt bolyp tabylady. Ata Zańǵa sáıkes, respýblıka Prezıdenti halyq tutastyǵy men memlekettik bı­liktiń, Konstıtýsııanyń myz­ǵy­mastyǵynyń, adamdar men aza­mattardyń quqyqtary men bos­tandyqtarynyń nyshany jáne kepili bolyp tabylady, sondaı-aq, memlekettik bıliktiń barlyq tarmaqtarynyń kelisimdi jumys isteýin jáne bılik organdarynyń halyqtyń aldyndaǵy jaýap­ker­shiligin qamtamasyz etedi. Sonymen birge, Memleket bas­shysynyń ýáki­­­lettilikteriniń keń aýqymdy bolýy basqarýdyń birizdiligin, she­shim­derdiń utqyr­lyǵyn jáne el damýyndaǵy daǵ­darysty jáne ótpeli sátterde barlyq memlekettik resýrs­tardy jumyldyrý múm­kin­­digin qam­tamasyz etedi, bul edáýir dáre­jede turaqtylyq pen jaǵ­­­daıdy baqylap otyrýdyń áleýe­­­tin kóteredi. Onyń aıshyqty dále­li – jalpyhalyqtyq qoldaýǵa jáne álem­dik tanymaldylyqqa ıe bol­ǵan el Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń qyzmeti, ol búgin­gi tańda elimiz damýynyń turaq­­ty­­lyǵy men ornyqtylyǵyn qamta­ma­syz etetin basty faktor bolyp tabylady. 1996 jyly jumysyn bastaǵan kásibı qos palataly Parlament eldiń qoǵamdyq-saıası ómirin eleýli túrde turaqtandyrýshy áleýetke ıe. Parlamentarızm tájirıbesiniń damý múmkindigine qaraı joǵary zań shyǵarýshy organ konstıtýsııalyq qurylys júıesinde eleýli ról atqara túsýde. 2007 jyly qabyl­danǵan zańnamaǵa engizilgen túze­tý­ler ókiletti organdardyń ýáki­lettiligin túrli deńgeıdegi bıýd­jetterdi qalyptastyrý jáne baqy­laý, zańnamalyq organ­dar­­dyń aldyndaǵy atqarýshy bılik organdarynyń eseptiligi, joǵa­ry memlekettik laýazymdarǵa taǵa­ıyndaý kezinde kandıdatýralardy kelisý turǵysynan keńeıtti. Tómen­gi palata taratylǵan jaǵ­daı­da zań shyǵarý qyzmetin júze­ge asyrý quqyǵyn alǵan Senat­tyń turaqtandyrýshy qyzmeti artty. Bir mezgilde Úkimetti qa­lyp­tastyrýǵa qatysty Parla­menttegi saıa­sı partııalardyń róli nyǵaıtyldy. Tutastaı alǵanda, táýelsizdik jyldarynda eldiń zań shyǵarýshy organy 2000-nan asa zań qabyl­dady, onyń 90%-dan astamyn qa­zirgi qos palataly Parlament qabyldady. Qabyldanǵan zańdar memleketimizdiń turaqty jáne or­nyqty damýynyń berik quqyq­tyq tuǵyrnamasyna aınaldy. Qazaqstandaǵy halyqtyń polı­etnostyq qurylymy jaǵ­daıynda turaqtylyq pen azamattyq beı­bitshilikti saqtaý úshin ulttyq saıa­sat pen dinı senimderi ártúr­li adamdardyń arasyndaǵy tole­rant­tylyq máseleleri eleýli ma­ńyz­ǵa ıe. El Prezıdenti ult­ara­lyq kelisim bizdiń basty qun­dy­lyǵymyz ekenin birneshe ret atap kórsetti. Táýelsizdik jyldarynda teńgerimdi jáne sarabdal ulttyq saıa­sat júrgizýdiń arqasynda elimizge ultaralyq jáne konfessııaaralyq tatýlyqtyń ornyǵýyna, ulttyq-rýhanı jań­ǵyrý men elimizdegi barlyq etnos­tardyń teń quqyly damýyna jol ashyldy. Qazaqstanda 18 konfessııa atynan ókildik etetin 3 myńnan astam dinı birlestik bar. Memle­ket­tiń bul máseledegi naqty usta­nymy, ol – rýhanı tárbıe salasy qazaqstandyqtardyń dinı quqyqtary men bostandyqtaryn tolyǵymen júzege asyrý mindetine saı bolýy tıis. Memleket basshysynyń bas­tamasymen qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy – ultaralyq beıbitshilik pen kelisimdi qamta­ma­syz etý fýnksııasyn oryndaı­tyn tıimdi turaqtandyrýshy ıns­­tıtýtqa aınaldy. Aıryqsha kons­­tıtýsııalyq mártebege ıe, Par­lamentte depýtattyq ókildigi bar Assambleıa Qazaqstandaǵy bar­­lyq etnostardyń múddelerin bil­dire otyryp, qoǵam ómirine, zań­dar­dy talqylaý jáne qabyldaý úderi­sine belsendi qatysyp otyrady. Eldiń turaqty ekonomıkalyq ósimin qamtamasyz etý turaq­ty­lyqtyń mańyzdy baza­lyq qu­raýyshy ekeni belgili. Bul tur­­ǵydan Qazaqstannyń ekono­mı­ka­lyq saıasaty turaqty ósimdi maqsat etedi. Álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń elimizdiń damýyna shynaıy áserinen týyndaǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, bizge naryqty transformasııalyq óz­gertýdiń, turaqty banktik-qar­­­jylyq júıeni ornatýdyń, men­­shiktik-kásipkerlik klasty qurý­dyń, strategııalyq sala­lar­ǵa mem­lekettiń baqylaýyn qam­ta­ma­syz etýdiń, qolaıly ınves­tı­sııa­­lyq ahýal jasaýdyń sáti tústi. Ýaqtyly qabyldanǵan sha­ra­­­lardyń arqasynda respýb­lı­ka sońǵy jıyrma jyl ishin­degi álem­dik ekonomıkalyq daǵda­rys­tyń saldaryn der kezinde jáne tabys­ty sheshe aldy. Sondaı-aq, qazir­gi zamanǵy ekonomıkadaǵy ári memleket ómiriniń basqa sala­laryndaǵy problemalyq másele­ler­di óz retimen sheship keledi. Joǵaryda atalǵan ekonomı­kalyq oń úderister qoǵamdaǵy áleý­mettik turaqtylyqty nyǵaı­tý úshin úlken mańyzǵa ıe, óıt­keni, ol halyqty turaqty jumys­pen qamtamasyz etýge, ıaǵnı turaq­ty ta­bys kózimen jáne basqa da áleý­mettik-ekonomıkalyq ıgi­lik­­termen qamtamasyz etýge múm­kin­dik beredi. Memleket áleýmettik turaqty­lyqty qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqaratyn, orta tap sanatyn qalyptastyratyn tetik retinde kásipkerlikti, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa erekshe kóńil bólýde. Atalǵan áleýmettik top sanaty óziniń eńbekpen tapqan mal-múlkin saqtaýdyń jáne kóbeıtýdiń kepili bolyp tabylatyn qoǵamdyq tynyshtyq pen tártipti saqtaýǵa múddeli bolady. Atalǵandardy eskersek, res­pýb­lıkamyz uzaq merzimde baǵ­­darǵa alatyn áleýmettik stra­tı­fıkasııadaǵy nysanaly ól­shem­sharttar orta tap sanaty halyqtyń 50-70%-yn quraıtyn damyǵan elderdegi uqsas kórsetkishter bolyp tabylady. Azamattardyń ál-aýqatyn qamtamasyz etý áleýmettik turaqtylyq úshin erekshe mańyzdy, ol – ózimen birge ıntegraldyq qasıetke ıe jáne qoǵamnyń ty­nysh­tyǵyn aıqyndaıtyn bar­lyq basqa faktorlardyń negizi. Ol qoǵamǵa aıryqsha birtutastyq qasıet beredi jáne ekonomıkanyń, saıasattyń, rýhanı-ıdeologııalyq ómirdiń turaqtylyǵyna áser ete­­di. Áleýmettik turaqtylyq adam­­­dardyń suranysyn qanaǵat­tan­dyrý, olardyń múddelerin, qundylyqtary men maqsattaryn óz áreketteri arqyly iske asyrýyna qaraı qalyptasady. Áleýmettik turaqtylyqqa áser etetin faktorlardyń ishin­degi daralanatyndary: áleý­met­tik teńdik; áleýmettik ynty­maq­tastyq pen áriptestik; memleket pen bıznestiń áleýmettik jaýap­kershiligi; halyq­tyń jumys­pen jáne turaq­ty kiris­pen qam­ta­masyz etilýi; turǵyn úıdiń, bilim berý­diń, densaýlyq saqtaý men mádenıettiń keń kólem­degi túri, joǵary sapasy men qol­jetimdiligi. Áleý­met­tik turaq­ty­­lyq­ty nyǵaıtýǵa áleýmettik kepil­­dikter men aza­mat­tardyń óz taǵdyryna jeke jaýapker­shili­giniń aralas júıesin negiz etip alatyn áleýmettik saıasattyń jańa qaǵıdattaryna ótý járdemdese­tin bolady. Prezıdent atap ótken­deı, mundaı saıasattyń basty maq­saty – halyqtyń turmys deńgeıin kóterý, Qazaqstanda kedeıshilik pen áleýmettik teńsizdiktiń ósýine jol bermeý. Azamattarǵa eń tómen­­­gi áleýmettik standarttarǵa kepil­­dik bere otyryp, memleket ha­­lyqtyń negizgi ómirlik sura­­nys­­taryn qanaǵattandyrý úshin jaǵdaı jasaıdy. Soǵan qara­mas­tan, kórsetilgen áleýmet­tik ynty­maqtastyq sharasy sheń­berinde memleket halyqtyń kómek­ke obek­tıvti túrdi muqtaj tobyna ǵana qoldaý kórsetetin bolady. Áleýmettik qorǵaý júıesin kúsheıtý sheńberinde budan ári ataýly áleýmettik kómek mólsherin ulǵaıtý, áleýmettik maqsattaǵy kórsetiletin memlekettik qyz­met­ter túrlerin keńeıtý kútile­di. Zańdy ekonomıkalyq óndiris órisindegi, sonyń ishinde halyqty zeınetaqymen qamtamasyz etý, áleýmettik saqtandyrý jáne áleýmettik turǵydaǵy ózge de máselelerdi sheshý maqsatynda «ózin ózi jumyspen qamtyǵandar» dep atalatyn halyqtyń sanatyn tartý jónindegi jumys­tar jalǵasyn tabýda. Sony­men bir mezgilde, iskerlik basta­ma­shy­lyq­ty yntalandyrý jolymen jumyspen qamtýdy arttyrýǵa, qolaıly ınves­tısııalyq jaǵdaı jasaýǵa, jańa óndiristik qýattar men qyzmet kórsetý salalaryn damytý jolymen jumys oryn­darynyń sanyn ulǵaıtýǵa baǵyt­tal­ǵan sharalar toptamasyn ke­ńeıtý kózdelýde. Qoǵamnyń turaqtylyǵymen qatar, memlekettiń, bıznestiń jáne jaldamaly jumysshylardyń yntymaqtastyq pen áriptestikti júzege asyrýy, týyndaǵan shıe­le­nisterdi órkenıetti sheshe alýy, kelissózderdiń kómegimen áleý­mettik beıbitshilikke, ymyra men bátýaǵa qol jetkizýi sııaqty ma­ńyz­dy qasıetterine mán bermeı ótý­ge bolmaıdy. Osy turǵydan memlekettiń, kásipodaqtardyń jáne jumys berýshilerdiń arasyndaǵy kelis­sózderdiń zańdy belgilengen rásim­deri – trıpartızm, sondaı-aq, kom­panııanyń qoǵam ómirin jaqsar­týǵa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý­ǵa qatysý jónindegi erikti sheshi­min bildiretin korporatıvtik áleý­mettik jaýapkershilik tetikteri mańyz­dy. Qazaqstanda trıpartızm fýn­ksııasyn respýblıkalyq úsh­jaq­ty eńbek jáne áleýmettik qaty­nastar salasyndaǵy Áleýmet­tik árip­testik komıssııasy oryndaýda. Sonymen birge, sońǵy ýaqyt­tarda burynǵy trıpartızmnen túbegeıli túrde ózgeshelenetin áleýmettik áriptestiktiń jańa júıe­si álemde keńinen qolda­nylý­­da. Jańa júıeniń eski júıe­den basty aıyrmashylyǵy oǵan kásip­odaq­tarmen birlesip búginde damý­dyń jańa jolyna túsken, áleý­mettik-ekonomıkalyq jáne saıa­sı qatynastardyń eleýli fak­toryna aınalǵan azamattyq qoǵam uıymdarynyń belsendi qaty­sýynda. Osy úrdisti eskere oty­ryp, elimizde azamattyq qoǵam­nyń damýyna qaraı áleý­mettik ózara is-qımyldyń kórsetilgen úlgisine satylaı ótý júrip jatyr. Qoǵamdy turaqtandyrýda damý­­dyń materıaldyq emes fak­tor­laryna az kóńil bólinbeı­tini belgili. Bul oraıda, «Máńgilik El» jáne «Uly Dala eli» tujy­rym­damalaryn iske asyrý­dyń mańyzy erekshe. Elimizde ulttar birligi men qoǵamdyq kelisimdi nyǵaıtýǵa, patrıotızmge tárbıeleýge baǵyt­talǵan bul baǵdarlamalar – eldegi turaqtylyq pen ornyqty damýdy qamtamasyz etýdiń kepili, rýhanı qozǵaýshy kúshi bolary anyq. Aqan BIJANOV, Parlament Senaty Áleýmettik-mádenı damý jáne ǵylym komıtetiniń tóraǵasy, saıasat­taný ǵylymdarynyń doktory