Keńesip pishpegen ton kelte bolar...

Osy jýyrda ǵana oblys ortalyǵynyń kóshelerinen jańadan paıdalanýǵa berildi degen 36 avtobýs baǵyttardan alynyp tastaldy  Máseleniń mánisine kelsek, bul bylaı: ótken jyldyń jeltoqsan aıynda oblys ortalyǵyndaǵy «№1 avtobýs parki» JShS jekeshe­len­dirildi. Avtoparktiń jańa qojaıyndary jańa avtobýstaryn kórsetý úshin ortalyq alańǵa alyp shyqty. Biraq, qala turǵyndary avto­parkti satyp al­ǵan al­matylyq kásipkerlerdiń bul maqsattaryna sonshalyqty senimdi de bola qoımady.  Sol kezde-aq turǵyndar 36 avtobýs­tyń oblys ortalyǵynyń kóshelerine jetpeıtinin, burynnan júretin sha­ǵyn avtobýstardy qaldyrýyn, qalyp­tasqan baǵyttar jelisin ózgert­peýdi, ońtaılandyrýdyń durys ja­sal­maǵanyn ákimderdiń esepti kez­desýlerinde de aıtyp, renishterin bil­dirgen-di. Osy jıynda sóz alǵan ob­lystyń «Azamattyq alıans» qoǵam­dyq birlestiginiń tóraıymy Janna Borozdına «Ońtaılandyrý jobasyn jasaǵan almatylyq ǵalymdardyń aty-jónderin, ózderin halyq tanyp-bilýi tıis», dedi. Qala turǵyndary Baıbolat Baımaǵanbet bastaǵan ǵalymdardy qoǵamdyq tyńdaýlarǵa shaqyrdy. Máseleniń mánisi, 2015 jyly jaz aılarynda Pavlodar qalasyndaǵy qo­ǵamdyq kólik qozǵalysy keshenin jańǵyrtý maqsatynda Almaty kólik jáne kommýnıkasııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandary kelip, jobany qolǵa alady. Estýimizshe, maman­dardy «Kólik jáne kommýnı­kasııalar ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS dı­­rektorynyń orynbasary Baıbolat Baımahanbet bastap kelipti. Zaman óz­gerisine saı, árıne, avtoparkterdiń jańaryp otyrýy da zańdy. Biraq, jalpy, qala turǵyndarynyń ortaq pikirinshe, oblys ortalyǵynyń kóshelerine, marshrýttyq baǵyttarǵa ońtaılandyrý júıesin jasaýdy ózimizdiń jergilikti ǵalymdarǵa tapsyrǵan áldeqaıda durys, utymdy bolar edi. Jergilikti mamandar, ǵalymdar oblys ortalyǵynyń shaǵyn aýdandaryn, kóshelerin, halyqtyń jaǵdaıyn, soltústik óńirdiń aýa raıy­n jaqsy biledi. О́zderi de kólik tasy­maly qyzmetterin paıdalanady. Son­dyqtan da almatylyq ǵalymdardyń tolyq, durys zertteý júrgizbegenine, olardyń jasaǵan negizsiz ońtaılandyrý júıesine qazir halyq narazy. Aıal­damada turǵan árbir turǵynmen sóı­lese qalsańyz, osyndaı renishti pikir­di estısiz. Bylaısha aıtqanda, alma­tylyq ǵalymdar halyqty emes, ákimderdiń tapsyrystaryn oryndap, olardy tyńdap asyǵys jumys júrgizdi. Qoǵamdyq kóliktermen qarapaıym halyq júretindikten ońtaılandyrý máselesi birinshi qala turǵyndarymen talqylanǵan joq. Baıbolat Baımaǵanbet bastaǵan ǵalymdar aldymen turǵyndarǵa  «Siz­di qoǵamdyq kólik jumysyndaǵy qoz­ǵalys turaqtylyǵy, avtobýstar jaǵdaıy, qyzmet kórsetý sapasy, marshrýt jelisi qanaǵattandyra ma, sizdiń usynystaryńyz qandaı?» dep, mysaly, arnaıy saýaldama júrgizýleri kerek edi. Qala turǵyndaryn bir tyńdap alǵandary áli de kesh emes. Marshrýttyq júıeni ońtaılandyrý sharalaryn júrgizip, jobasyn jasaǵandary úshin almatylyq ǵalymdarǵa 50-60 mıllıondaı qarajat jumsalǵan kórinedi. Quqyq qorǵaý oryndary tekseris júrgizse, bul aqshanyń jobaǵa qalaı jumsalǵanyn anyqtap ta berer. Jergilikti bılik ońtaılandyrý júıesine jasalatyn jobaǵa bólinetin 60 mıllıon teńgeni halyqtan jasyrmaı aldyn ala aıtýlary kerek edi. Ǵalymdar kelip, aldymen qala turǵyndarymen aqyldasyp baryp, qoǵamdyq tyńdaýlar júrgizilýi qajet bolatyn. Almatylyq ǵalymdardyń jobalary boıynsha pavlodarlyqtar qorshaǵan ortaǵa zııany mol eski avtobýs­tardan qutylady eken. Bul – bir. Ekinshiden, almatylyq ǵalymdar tramvaı jáne avtobýs baǵyttaryn kóbeıtýdi josparlaıdy. Tramvaı demekshi, osydan 5-6 jyl buryn tramvaı relsterin buzyp, jańartyp, Varshava tramvaılaryn júrgizemiz degen sol kezdegi ákimderdiń jobasy da qatelik bolyp, júzege aspaı qaldy. Halyq ornyqqan sapaly relsterdi talqandaýǵa jol bermedi. Úshinshiden, almatylyq ǵalymdar jol júrý aqysyn elektrondy túrde tóleý múmkindigin de qarastyrypty. Oblys ortalyǵynda 200-ge jýyq termınaldar ornalastyrylady. Máseleniń mánisi, Pavlodar Almaty sııaqty úlken megapolıs emes. Úsh júz myńnan asatyn ǵana halqy bar qala, oblys ortalyǵy. О́zindik erekshelikteri bar. Soǵan sáıkes kósheleri, qala ishindegi shaǵyn aýdandardy, alys-jaqyn kóshelerdi baılanystyratyn kólik qozǵalysy almatylyq ǵalymdar kelgenshe durys jasalǵan joba boldy. Halyq bul baǵyttarǵa ábden úırengen. О́ıtkeni, bul eski joba áýelden qalyptasqan, oblys ortalyǵyn óte jaqsy biletin mamandardyń qatysýymen jasalǵan-dy. Bul jobany buzý, halyqtyń narazylyǵyn týdyrý ne úshin qajet boldy sonda?.. О́ziń bilme, bilgenniń tilin almanyń keri boldy da shyqty. О́ıtkeni, munyń sebebi bizde qandaı da bir jańa joba, jańalyqty qolǵa almastan buryn sol máseleni búge-shigesine deıin zerttep, zerdelep, ekshep alý joq. Avtobýstarmen, shaǵyn avtobýstarmen ǵana júretin qala turǵyndary qazir ári-sári kúıde. Halyq ábden úırenip qalǵan jolaýshylardy tasymaldaıtyn shaǵyn avtobýstardyń baǵyttary ózgerdi. Kún aıazda aıaldama mańynda jańa avtobýstardy saǵattap kútýge májbúr boldy.  Kólik qozǵalysy keshenin jańǵyrtý maqsatynda jergilikti bılik bastama kóterdi. Durys-aq. Basty maqsat – jolaýshylarǵa qyzmet kórsetý sapasyn arttyrý, qalanyń ortalyq negizgi kósheleri arqyly qatynaıtyn shaǵyn avtobýstardy ońtaılandyrý. Biraq, almatylyq ǵalymdardyń bizdiń oblys ortalyǵyn jaqsy bilmegendikten, kóshe naryǵyn durys zertteı almaǵandarynan ba, halyqtyń, kópshiliktiń usynys- pi­kirleri tyńdalmaǵan soń ba, bul maq­sat kerisinshe, jurtshylyqtyń na­razylyǵyn týdyrdy. Almatylyq kólik jáne kommýnıkasııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty mamandarynyń ákimder bergen shuǵyl tapsyrmany shala-sharpy oryndaǵandarynyń kesiri turǵyndarǵa tıdi. Málimetterge qarasaq, oblys ortalyǵynda 86362 jeńil jáne 10835 júk kóligi bar deıdi. Oblys boıyn­sha 208 myń 679 kólik tirkelipti. Qazir árkimniń ıeliginde qos-qostan jeńil kóligi bar. Kóshelerdegi kólik qozǵalysyn bulaı tejeımiz deý qı­syn­syz. Ortalyq kósheler bolsyn, shetki kósheler bolsyn tar. Oblys ortalyǵynda kólik keptelisteri oryn alyp jatady. Shendilerdiń kóligi  júretin Sátbaev, Kýtýzov, Lermontov. Toraıǵyrov, Shókın atyndaǵy orta­lyq kóshelerge shaǵyn avtobýstardy júr­gizbeı, múlde alyp tastady. Qoǵamdyq kó­lik qozǵalysynyń shamadan tys kúr­de­­liligine baılanysty shaǵyn avtobýs­tardyń júrý baǵyty Abaı, Ko­rolenko sııaqty shaǵyn kóshelerge aýystyryldy deıdi. Halyqtyń negizgi baratyn, búkil sharýalaryn, qyzmet jasaıtyn jerleri, ákimshilik oryndar, ákimdikter, basqarmalar, poshta, Qazaqtelekom, polısııa, taǵy basqa oryndar barlyǵy ortalyq kósheler boıynda ornalasqan. Abaı, Korolenko kósheleri jaqta jer úılerden basqa eshteńe de joq. Jáne de úlken avtobýs­tar endi burynǵydaı bul kóshelerge syımaıdy. Burylýy, aınalyp ótýi qıyn. Shaǵyn avtobýstardyń tıimdiligi – olar tar kóshelerge laıyq ári jıi qatynaıdy. Qurylǵanyna elý jyldan asa ýaqyt ótken avtopark jańa qojaıyn alǵansha qalalyq ákimdiktiń menshigi sanalyp keldi. Jalpy, málimetterge súıensek, «№1 avtobýs parki» JShS buryn qalalyq 12 baǵytqa qyzmet kórsetti. Ol úshin kún saıyn qalalyq menshiktegi 110 avtobýs júrdi. Avtobýspen tasymaldaý qyzmetindegi parktiń úlesi qaladaǵy tasymaldaýshylardyń arasynda 50 paıyzdaıyn quraıdy. Osydan eki jyl buryn parkke 30 jańa avtobýs satyp alyndy. Kásiporyn basshylyǵy baǵyttarda avtobýstardyń qyzmetin uıymdastyrýǵa jáne jolaýshylar qaýipsizdigin qamtamasyz etýge kóp kóńil bóldi. Dıspetcherlik beketi boldy. Jumysty retteý úshin avtobýstarda GPS trekker-aqparatshylar belgisin qoldandy. Avtobýstardyń tehnıkalyq jaǵynan aqaýsyz baǵyttarǵa shyǵýyn qamtamasyz etý úshin parktiń múmkin­dikteri jaqsy. Táýlik boıy 126 myńnan astam qala turǵyndary jáne qonaqtary tasymaldanady. Qalalyq baǵyttarda 188 avtobýs jáne 400 shaǵyn avtobýs shyǵyp júrdi. Oblystaǵy jolaýshy tasymaldaý­shylar assosıasııasynyń tóraǵasy Vasılıı Rýdakovtyń aıtýynsha, 36 jańa avtobýstyń kóshe baǵyttarynan alyný jaǵdaıyna kelsek, birinshiden, bul avtobýstardy satyp alǵan jáne olardy saýdalaǵan bıznesmenderdiń arasynda qarjylyq máseleler, ıaǵnı nesıelik qaryzdar tólemine baılanys­ty daýly jaılar týyndaǵan kórinedi. Sóıtip, avtoparkti satyp alǵan kezde aradaǵy kelisimder boıynsha jańa qojaıyn mekemeniń barlyq qaryzdaryn óz moınyna almaq edi. Barlyq talaptardy oryndaýǵa ýáde berdi. Biraq, onyń mekeme qaryzdarynan qalaı quty­latyndyǵy, tehnıkalaryn qalaı jańartatyndyǵy endi múlde belgisiz. Olaı bolsa, jańa avtobýstar qaı­tadan ıelerine qaıtarylady degen sóz. Ekinshiden, Almatynyń kásipkerleri shart boıynsha aldaǵy jarty jylda bizdiń qala kóshelerine jańa avtobýs­tar jetkizýleri kerek. Úshinshiden, eýropalyq standarttaǵy jańa kólikter soltústiktiń sýyq aýa raıyna arnalmapty. Endi ǵana bilipti. Tórtinshiden, avtobýs ártúrli elder quraldarynan jınaqtalyp jasalǵan, qozǵaltqysh Mercedes-ke tıesili, endi bir bólshegi Gollandııada jasalǵan. Esikteri durys ashylyp -jabylmaıdy. Basqa da aqaýly tustary bolsa kerek. Jolaýshylardyń qaýipsizdigin saqtaý maqsatynda kóshe baǵyttarynan jedel alynyp tastal­ǵany da sol. Jeltoqsan aıynan beri kóshe baǵyttaryna jiberilgen jańa avtobýstardyń qarapaıym tehnıkalyq tekserýlerden ótpegeni zańsyz, ári-beriden soń qylmys. Qalanyń avtobýs júretin kólik baǵyttary jelisin ońtaılandyrý qajet. Jańa kólikter jolaýshylardy tasymaldaý jumysynyń tıimdiligin arttyrady. «Eýro-4» standartyna saı jańa avtobýstar satyp aldyq. Munyń bári turǵyndardyń ıgiligi úshin jasalyp jatqan sharalar, degen edi oblystyń burynǵy ákimi Q.Bozym­baev jańa avto­býs­tardyń kelýimen jurtshylyqty qýan­typ. Al qazirgi jaǵdaı joǵarydaǵydaı bolyp tur... Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» PAVLODAR