Bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosap shyqqan adamdardy áleýmettik ońaltý máseleleri keshe Astanada ótken halyqaralyq saraptamalyq kezdesýde talqylandy. Atalǵan shara «100 naqty qadam» Ult Josparynyń 33-qadamyn iske asyrý aıasynda «Probasııa týraly» zańdyq tujyrymdamaǵa usynystardy pysyqtaý maqsatynda ótkizildi.
Jalpy, sońǵy jyldary elimizde ádil sotty jáne penıtensıarlyq júıeni jańǵyrtý jumystary júrgizilýde. Tarqatyp aıtqanda, jańa Qylmystyq jáne Qylmystyq-atqarý kodeksterinde probasııanyń shartty-úkim etý fýnksııalary keńeıtilip, probasııalyq baqylaý tek shartty sottalǵandarǵa emes, sonymen qatar bostandyǵy shektelgen azamattarǵa da qatysty júzege asyrylýda. Bul rette sharaǵa Parlament Májilisiniń depýtattary, Joǵarǵy Sot, Bas prokýratýra, múddeli memlekettik organdar men ÚEU ókilderi, sondaı-aq, Eýropalyq odaqtyń jáne Qazaqstannyń probasııa salasyndaǵy sarapshylary qatysty. Alǵashqysynda merziminen buryn shartty bosatylǵandarǵa probasııalyq baqylaý belgileý qarastyrylsa, ekinshisinde bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynan bosap shyqqan ári ákimshilik qadaǵalaý belgilengen adamdarǵa áleýmettik-quqyqtyq kómek alýyna járdemdesý kózdeledi. Budan bólek, sotqa deıingi jáne penıtensıarlyq probasııalardy engizý usynylyp otyr. Mundaı sotqa deıingi probasııada qylmyskerdiń psıhologııasy, áleýmettik minezdemesi eksheledi jáne ol sot sheshim shyǵarar aldynda eskeriledi. Qazirgi tańda osy tájirıbe Ulybrıtanııada, Vengrııada jáne Slovakııada qoldanylyp keledi. Al penıtensıarlyq probasııada beıimdelý ortalyqtarynda merzimi aıaqtalýǵa 6 aı qalǵandarǵa ómirge beıimdelýge kómek kórsetiledi.
Jalpy, shartty sottalǵandar tarapynan qylmystyń qaıtalanýyn boldyrmaý maqsatynda probasııa qyzmetin quqyqtyq ınstıtýt retinde paıdalanýǵa jáne olardyń áleýmettik-quqyqtyq kómek alýyna járdemdesýge baǵyttalǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine probasııa qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań 2012 jyldyń aqpanynda qabyldanǵan bolatyn. Negizinen Qazaqstan probasııanyń eki modelin: úkimnen keıingi jáne penıtensıardan keıingi modelderdi qabyldaǵandyǵy málim. IIM Qylmystyq-atqarý júıesi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Meıram Aıýbaev jazalaý túrleri boıynsha probasııa qyzmetinde esepte turǵandardyń sany 2014 jyly 39530 adam bolsa, 2015 jyly 48594 adamǵa jetkendigin alǵa tartty. Osylaısha, probasııa esebinde turǵandar sanynyń 23 paıyzǵa artýy arqasynda buryn qylmys jasaǵandardyń qaıta osyndaı áreketke barýy 33 paıyzǵa tómendegen. Sondaı-aq, M.Aıýbaev 34-qadamdy júzege asyrý úshin Qazaqstanda kamerada ustaý máselesin memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde sheshý joly qarastyrylýda ekendigimen de bólisti. Elimizde túrmelerdiń tıptik jobalary ázirlenip, halyqaralyq saraptamadan ótkeni málim boldy. Onyń alǵashqysy Shymkent qalasynda salynady dep kútilýde. Tipti, jer telimi de bólingen. Syıymdylyǵy 1,5 myń adamǵa arnalǵan eýropalyq standarttarǵa saı keletin túrme qurylysy 2017 jyldyń basynan júrgizilmek. Oraıy kelgende Eýropa odaǵy men sot-quqyqtyq reformalar júrgizip jatqan Qazaqstan Respýblıkasy arasyndaǵy kelisim negizinde alǵashqysynyń qarjylandyrýymen quny 5,5 mıllıon eýrolyq jobany Ulybrıtanııa ádilet mınıstrligi, Nıderlandy probasııa qyzmetimen, sondaı-aq, Polshanyń sot óndirisi jáne prokýratýrasy memlekettik akademııasymen áriptestik negizinde Soltústik Irlandııanyń yntymaqtastyq jónindegi uıymy júzege asyratyny belgili boldy.
Qoryta aıtqanda, talqylaýǵa túsken zań jobasynyń qabyldanýy qylmysty, túrmedegi adamdar sanyn azaıtady dep kútilýde. Sonymen qatar, sottalǵan jandardy uzaq qamaqta ustaýǵa jumsalatyn memleket qarjysyn únemdeýge múmkindik týady. Eń bastysy, jazasyn ótep shyqqandardy qoǵamǵa tolyqqandy azamat retinde qaıtarýǵa jaǵdaı jasalmaq. Sondyqtan da zań jobasynyń qabyldanýy óte mańyzdy sanalady.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»