Aqan seri Qoramsauly – qazaq án ónerinde óshpes iz qaldyrǵan uly tulǵa. Elimizdegi, elimizden tysqary jerlerdegi mádenı sharalar Aqan seri ánderinsiz ótpeıdi desek, artyq aıtqandyq bolmaıdy.
Aqannyń ómiri men óleńderi qazaqtyń ataqty aqyn, jazýshylarynyń shyǵarmalaryna arqaý bolǵan. Atap aıtqanda, Ilııas Jansúgirov «Qulager» dastanyn, Sábıt Muqanov «Aqan ómiri» atty maqala, Ǵabıt Músirepov «Aqan seri-Aqtoqty» pesasyn, Sáken Júnisov «Aqan seri» roman-dılogııasyn jazdy.
Aqan seriniń ómiri men shyǵarmashylyq qyzmetine qatysty kólemdi de mazmundy eńbek jazǵan qazaqtyń uly aqyny Maǵjan Jumabaev bolatyn. Keıingi ǵalymdar Aqan álemin ashýda Maǵjan zertteýlerine súıenedi.
1972 jyly shyqqan Qazaq sovet ensıklopedııasynda bylaı delingen: «Aqan seri, Aqjigit Qoramsauly (1843 j. sent. – 1913 j.okt.) – aqyn, qazaq halqynyń daryndy ánshi-kompozıtory». Árıne, munda Aqan serige berilgen sıpattama kúmán týǵyzbaıdy, al týǵan jyly 1843 jyl degen, bizdiń paıymdaýymyzsha qate. Onyń naqty týǵan ýaqyty 1845 jyl. Olaı deıtinimizdiń máni mynandaı.
Aqannyń eń jaqyn syılas ta syrlas dosy jáne týǵan bajasy Naýan Hazirettiń qabiriniń basyndaǵy qulpytasqa qashap jazylǵan jazbada onyń týǵan jyly 1843, al qaıtys bolǵan jyly 1916 delingen. Naýan Haziretke keler bolsaq, ol da qazaq halqynyń rýhanı ómirinde izi qalǵan ǵulama, musylmandyqtyń shapaǵatyn eline jaıýǵa ómirin arnaǵan, patshalyq Reseıdiń otarshyldyq orystandyrý, shoqyndyrý saıasatyna qasqaıyp qarsy turǵan dara tulǵa. Bizdiń Aıyrtaý aýdanyndaǵy (SQO) Jumysshy degen aýylymyzda Aqan seriniń seriktes joldastary bolǵan eki aqsaqal turatyn. Biri Janǵoja degen ataqty etikshi, ekinshisi Sársenbaı aqsaqal tamasha ánshi, dombyrashy bolǵan. Sol aqsaqaldardan bala kezimde estigenim, Aqan Naýan Haziretten eki jas kishi edi degenderi.
Ony rastaıtyn mynandaı derek bar. Aqan seri aýyr naýqas ústinde jatqanda Naýan Haziret oǵan arnaıy kelgen eken. Sonda o dúnıege bet túzep jatqan Aqannyń boıy sergip, 29 shýmaqtan turatyń tolǵaý shyǵarady, ol bylaı dep bastalady:
Assalaýmaǵaleıkým, Naýan aǵa,
Úı-ishi, aman bolar bala-shaǵa.
Kórgen soń dıdaryndy boıym sergip,
Qaldym ǵoı shyqqandaı bir saharaǵa.
Minekı, Aqan seri Naýan Haziretti aǵa deıdi, endeshe, aqsaqaldardyń aıtqan eki jas kishi edi degeni shyndyqqa saıady. Olaı bolsa, Aqannyń naqty týǵan jyly 1845 jyl, ıaǵnı bıyl onyń týǵanyna 170 jyl bolady.
Aqan seriniń shyǵarmashylyǵyna keletin bolsaq, oǵan baılanysty máseleniń biri – «Balqadısha» áni. Bul – qazaq halqy ishinde eń kóp taraǵan ánderdiń biri. «Balqadıshany» estigende bir jaǵynan qýanyp, ekinshi jaǵynan biz, jerlesteri, kúıinemiz. Jaqynda teledıdardan «Jigitter» kvartetiniń shyǵarmashylyq keshi Aqan aǵanyń «Balqadısha» ánimen bastaldy. Oryndaýshylyq máneri, aranjırovkasy bári tamasha, súısinip tyńdap otyrsam, aıaǵynda: «Degende Balqadısha, Balqadısha, kúıeýiń seksen beste shal, Qadısha» degende qatty qapa boldym. Bul, shirkinder, óleńniń mazmunyn túsinbegen be, álde qalaı?
1925 jyly Parıjde ótken búkil dúnıejúzilik etnografııalyq kórmede basqa da ándermen qatar «Balqadıshany» oryndaǵan Ámire Qashaýbaev Eýropa jurtyn tánti etken. Keıin bul ándi Maındaǵy Frankfýrt, Máskeý sahnalarynda da shyrqaǵan. Bul án elimizdi álemge tanytatyn EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń gımni retinde qabyldanyp jatqanda, shatasqanymyz uıat bolmaı ma?
Al shyn mánindegi Balqadıshaǵa keletin bolsaq, ol qazirgi Aqmola oblysy Zerendi aýdany Jylandy taýynyń mańyndaǵy Sárke aýylynda 1883 jyly dúnıege kelgen. 1904 jyly jıyrmadan asa bergen shaǵynda Súleımen degen jigitpen turmys quryp, eki ul, úsh qyz ósirgen. 1950 jyly 27 naýryzda alpys jeti jasynda qaıtys bolady. Urpaqtary osy kúnge deıin Zerendi aýdanynyń Keńótkel aýylynda turady.
Qadyrjan ÁBÝOV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Kókshetaý