Tatýlyqtan bıik taý joq

*1 mamyr – Qazaqstan halqynyń birligi kúni Qazaqstan halqy Assambleıasy osy ustanymdy tý etip keledi Qazirgi álemde 2 myńǵa tarta halyq, 4,5 myńnan 6 myńǵa deıingi aralyqta ártúrli tilder bar dep esepteledi. Al memlekettik qurylym sany 200-ge de jetpeıdi. Demek, óz aldyna derbes memleketi joq ulttar men ulystar sany áldeqaıda kóp. Al búginde tý kóterip, sap túzep turǵan táýelsiz memleketterdiń birqatary baǵzy bir zamandardan beri tirshilik etip kele jatqan bolsa, birsypyrasy sońǵy ǵasyrlarda ártúrli joldarmen, ár qıly sebeptermen qııýlasyp qalyptasqan. Solardyń qataryndaǵy Qazaqstannyń egemendikke qol jetkizýinde keshegi basqa da odaqtas respýblıkalardyń bastan keshkeni sııaqty Keńes Odaǵynyń kenetten ydyrap ketýiniń negizgi ról atqarǵany belgili. Biraq sol postkeńestik elderdiń kóbine asa bir uqsaı qoımaıtyn ózindik erekshelikterimiz de bar. Ol – qasıetti qazaq jerine taǵdyrdyń jazýymen ár dáýirde kelip, turaqtap qalǵan ózge ulttar men ulystardyń sonshalyqty kóptiginde jáne sol túrli násil ókilderiniń qazirgi tańda jerimizde bir jeńnen – qol, bir jaǵadan bas shyǵaratyndaı ózara tatý-tátti ómir súrip kele jatqanynda. Búginde solardyń barlyǵy tegi basqa bolǵanymen, teńdigi bir, qany bólek bolǵanymen, muraty bir tutas halyqqa aınaldy. Osy oraıda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Biz – tynyshtyq arqyly turaqtylyqqa, tatýlyq arqyly tutastyqqa qol jetkizdik» dep atap kórsetýinde búkpesiz shyndyq jatyr. Biz bir zamanda batyrlarymyzdyń qaharmandyǵymen, aqsaqaldarymyzdyń aqylmandyǵymen ata-babalarymyz ejelden meken etken ulan-baıtaq uly dalany óz enshimizde ustap qala alsaq, búgingi dáýirde Elbasynyń alysty boljaıtyn kóregendiginiń arqasynda álem moıyndaıtyndaı aıtýly memleket qurdyq. Mine, osy sarabdal da sara saıasattyń eń utymdy tustarynyń biri eldegi halyqtar dostyǵyn baǵa jetpes baılyqqa baǵalap kelemiz. Qazaq jerin meken etip kele jatqan ulttar men ulystar qashannan ony ózderiniń ortaq otany, qutty mekeni jáne kemel keleshegi dep biledi. Álbette, bul tutastyqta, bul birlikte, bul yntymaqtastyqta qazaq halqynyń alatyn orny men sińirgen eńbegi orasan zor. Sebebi, Elbasy aıtyp ótkendeı, bizdiń «Memleketimizdiń dińgegi – qazaq halqy. El de, jer de – qazaqtiki. El bolýdyń uıaty da bizdiń jurttyń moınynda». Sony táýelsizdiktiń alǵashqy eleń-alań kezeńinen jaqsy sezinip, barlyq jaýapkershilikti ózine artqan halqymyz jalaýyn jańa jelbiretken memlekettiń ishki uıtqysy, biriktirýshi kúshi retindegi qyzmetin barynsha adal atqarýǵa kiristi. Kezinde «myń ólip, myń tirilgen», barǵa – qanaǵat, joqqa – salaýat aıtyp úırengen jurtymyz bul kezeńde óziniń qandaı bir qıyndyqty kótere alýymen birge, ózgelerge de qamqor bola biletin qasıetin aıqyn tanytty. Búgingi ǵylymı tilde bul «tole­ranttylyq» dep atalady. Al taratyp aıtqanda, toleranttylyq – jergilikti halyqtyń basqa ult pen din ókilderine túsinistikpen qarap, olardy qýdalaýǵa túsirmeýshiligi. Jalpy, toleranttylyq – erteden órkenıeti qalyptasyp qalǵan sanaly, ozyq oıly jurtqa tán qasıet. Ejelden qonaǵyn qudaıdaı syılaıtyn daladaı darqan, jerindeı jomart qazaq halqy úshin, sirá, bul týabitti qasıet te bolsa kerek. Degenmen, egemendiktiń osy kezge deıingi shırek ǵasyrǵa sozylǵan kezeńi halqymyzdyń ata-baba qanymen sińgen osy salt-dástúri, sana-sezimi men paıym-parasaty deńgeıin bezben basyna salyp, synǵa túsirýge syndarly ýaqyt bolǵany da jasyryn emes. Al bizdiń halqymyz synaqtan ázirge eshbir súrinbeı ótip keledi. Aqıqatyn aıtqanda, elimizde qoǵamdyq kelisim men ultaralyq tatýlyqtyń saltanat qurýy negizinen biz qurǵan memlekettiń negizin qalaıtyn qazaq halqynyń saıası mádenıeti kóterilýiniń arqasynda múmkin boldy. Muny keń-baıtaq elimizdi óz Otany retinde meken etip kele jatqan basqa ulttar men ulystar ókilderi de esh rııasyz moıyndap otyr. Osy turǵydan kelgende, toleranttylyq bizdiń egemendik alǵaly bergi mezgilde qol jetkizgen asa mańyzdy jetistikterimizdiń sanatynda tur. Álbette, Qazaqstandaǵy ultaralyq tatýlyq pen kelisim ózinen ózi kókten salbyrap túse salǵan joq. Prezıdent atap ótkendeı, ol  memleket pen barshamyzdyń kúndelikti saıasatymyz ben naqty is-áreketimizdiń nátıjesinde qanat jaıdy. Munyń ózi ultaralyq tatýlyq pen kelisimniń qazaqstandyq ulttyq ıdeıanyń basty ózegi bolýyna baılanysty jemisti jetistikterin berip keledi. Bul saıasattyń bas­taýy Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń 1992 jyly Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý jóninde alǵash ıdeıa kótergen kezinen arna tartady. О́ziniń osy kóregendikpen kómkerilgen keleli oı, kemel sózin Elbasy Táýelsizdiktiń birinshi jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstan halyqtarynyń forýmynda aıtqan edi. Atalmysh bastama Prezıdenttiń 1995 jylǵy 1 naýryzda Memleket basshysy janynan konsýltatıvti-keńesshi organ retinde Qazaqstan halqy Assambleıasyn qurý týraly Jarlyqqa qol qoıýy negizinde júzege asty. Al 2007 jylǵy mamyr aıynda Ata Zańymyzǵa engizilgen ózgerister  Assambleıaǵa konstıtýsııalyq mártebe berip, ol Parlament Májilisine toǵyz depýtat saılaý quqyǵyn aldy. Osylaısha, qurylymnyń qoǵamdyq-saıası róli aıtarlyqtaı arta tústi. Budan keıin, 2008 jylǵy 20 qańtarda Prezıdent Jarlyǵy arqyly Qazaqstan halqy Assambleıasy elimizdiń saıası júıesiniń normatıvtik-quqyqtyq negizderi anyq aıqyndalǵan, álemniń eshbir elinde balamasy joq tolyqqandy sýbektisi boldy. Qazirgi tańda Assambleıa elimizdegi et­nosaralyq kelisimdi, qoǵamdaǵy to­leranttylyqty jáne halyq birligin odan ári nyǵaıtý jolyndaǵy qyzmetin barynsha adal atqaryp keledi. Qurylym sondaı-aq, memlekettik organdarǵa ekstremızm men radıkalızm kórinisterine qarsy áreket etýge, azamattardyń demokratııa normalaryna negizdelgen saıası-quqyqtyq mádenıeti irgesin qalyptastyrýǵa udaıy kómek kórsetedi. Ol munyń syrtynda etnomádenı birlestikterdiń kúsh biriktirýin, etnomádenı ortalyqtardyń, halyqtyń ulttyq mádenıetteriniń, tilderi men dástúrleriniń saqtalýy men órkendeýin qamtamasyz etýde  zor mindetter atqarýda. Assambleıanyń belsendi jumysy nátı­jesinde Qazaqstanda etnostyq nemese dinı ereksheligine qaramastan, árbir aza­mattyń Konstıtýsııada kepildik berilgen azamattyq quqyqtary men erkindigi tolyq qoldanylatyn etnosaralyq jáne kon­fes­sııaaralyq kelisimniń aıryqsha bir órnekti ónegesi qalyptasty. Osyǵan oraı elimizdegi ózge ult ókilderi Qazaqstan halqy Assambleıasy mańaıyna toptasyp, ózderiniń salt-dástúri men mádenıetin damyta bastady. Onyń taǵy bir aıǵaǵy, elimizde az ulttar ókilderiniń muqtajdyǵymen sanasý,  ultaralyq qarym-qatynas sheńberinde úılesim ornatý baǵytynda óte kóp aýqymdy zor jumystar jasalyp jatyr. Muny biz qazaq jerinde turatyn barsha ulttardyń azamattyq, saıa­sı, ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı quqyqtaryn qorǵaýǵa baılanysty qolǵa alynatyn sharalardyń barlyǵy halyqaralyq standarttarǵa saı, basqa memleketterge úlgi-ónege bola alatyn dárejede uıymdastyrylyp kele jatqanynan da baıqaımyz. Buǵan qosa, Qazaqstanda júzege asyrylyp jatqan ishki saıasattyń taǵy bir tarmaǵy el turǵyndaryn túrli dinı konfessııalarǵa degen toleranttylyq kózqarasqa tárbıeleýmen ushtasyp otyr. Buǵan keıingi kezderi respýblıkanyń ár alýan qıyrynda boı kóterip jatqan túrli dinı ǵımarattardyń qurylystary tolyq dálel. Munyń arǵy jaǵynda ózara syılastyq pen tózimdilikke, beıbitshilik pen kelisimge negizdelgen óreli de ómirsheń qoǵamdyq qatynastar Qazaqstannyń álem sahnasyndaǵy shyn keskin-kelbeti men ımıdjin qalyptastyrýǵa ıgi yqpalyn jasap jatyr. Elimizdiń kópetnostyq baı keńistiginde osyndaı senim, kelisim men ózara túsinistik úlgisi ornady. О́z kezeginde bul respýblıka aýmaǵynda etnomádenı birlestikter sany udaıy ósýine áser etti. Búginde bizde olardyń qatary 800-den asady. Sol úılesimniń arqasynda elimizde 15 tilde gazet-jýrnaldar, 8 tilde radıobaǵdarlamalar, 7 tilde telebaǵdarlamalar shyǵady. Sol sııaqty ózbek, tájik, uıǵyr jáne ýkraın tilderinde tolyq bilim beretin 88 mektep bar. Al 108 mektepte 22 etnostyń tili jeke pán retinde ótedi. Qazaq jáne orys teatrlarynan bólek, taǵy 4 ulttyq ózbek, uıǵyr, koreı jáne nemis teatrlary jumys isteıdi. Buǵan qosa, jyl saıyn bizde turatyn etnostar tilderinde birneshe kitap jaryq kórip turady. Álemde bizdegi sekildi kópultty memleketter de az emes. Biraq olardyń birde-biri ózderiniń terrıtorııasynda turatyn barlyq násil ókilderine dál bizdegideı jaǵdaı jasap otyrǵandaryn kórsete almaıdy. Olar, kerisinshe, sońǵy jyldardaǵy dúnıejúzin qaýsyryp kele jatqan saıası-ekonomıkalyq daǵdarystardyń salqyny osyndaı kóp ulttyń basyn qosyp otyrǵan Qazaqstannyń bereke-birligine iritki sala almaýynyń ózin qubylys retinde qabyldap otyr. Osyndaı erekshelikteriniń arqasynda bizdiń elimizdiń etnosaralyq tózimdilik jáne qoǵamdyq kelisim modeli onyń taıaý jáne alys shetelderdegi brendine aınaldy. Al álemdegi ahýal tek biróńkeı ekonomıkaǵa ǵana emes, sonymen qatar, etnomádenıetke de eleýli áser etip otyrǵan qazirgi zamanda tózimdilik pen kelisimniń atqaratyn róli zor. Qazirgi zamanǵy álemde bir mezgilde eki úderistiń qatar beleń ala bastaǵany anyq baıqalady. Onyń biri ýnıfıkasııaǵa, ıaǵnı birtutastyqqa qaraı bet bursa, kelesisi burynǵydan beter alýan túrlilikke, ıakı bólshektene túsýge baǵyt alyp barady. Olardyń biri úshin bul tabıǵı qubylys retinde baǵalansa, ekinshisi úshin, naǵyz apattyq ahýal ákelgeli tur. Osynyń ózi bizdi búgingi tutas qalpymyzdy saqtap qalýǵa kúsh salýǵa shaqyrady. Elbasy qurǵan Assambleıanyń aldyna qoıyp otyrǵan naqty maqsaty da osyndaı. Bul rette Nursultan Nazarbaev aıqyn memlekettik strategııa bolsa, ulttyń erik-jigeri bolsa, kóptúrlilik máseleleri bir-birin tolyqtyryp turatynyn aıtyp ótip edi. «Dál osyndaı saıasatty biz Qazaqstan halqy Assambleıasynyń búkil sessııalary barysynda júrgizip kelemiz. Bul saıasat tolyǵymen ózin aqtady», – degen bolatyn Memleket basshysy osy sózdiń yńǵaıynda. Uly Dala buǵan deıingi myńdaǵan jyldar boıy taǵattylyq pen tabandylyqtyń ordasyna aınaldy. Taǵattylyq pen tabandylyq bizge qazir de ómir súrýdiń ózindik bir zańdylyǵy, qoǵamymyz adamgershiliginiń qalyptasqan normasy bolyp kele jatyr. Osy oraıda Prezıdent: «Tózimdilik Qazaqstan halqynyń ulttyq qundylyǵy ári baılyǵy bolyp tabylady. Ol qazaq halqynyń birneshe ǵasyrlyq dástúri men mádenı normalary negizinde qalyptasty», – dep atap kórsetken edi kúni keshe ótken Assambleıa sessııasynda. Rasynda da, tózimdilik Qazaqstan halqynyń ulttyq qundylyǵy ári baılyǵy bolyp tabylady. Ol qazaq halqynyń birneshe ǵasyrlyq dástúri men mádenı normalarynyń aınasy ispettes. Biz «Yrys aldy – yntymaq» degen tálimdi sanaǵa quıyp ósken halyqtyń ókili retinde «birlik bar jerde, tirlik bar ekenin» de eshqashan jadynan shyǵarmaǵan  urpaqpyz. Sonymen birge, syılastyq pen dostyqty qashannan tý etip tóbesine kótergen jurttyń juraǵatymyz. Sondyqtan da, tatýlyqtan asqan asý, birlikten ótken bıik joq dep bilemiz. Al qanshama jyldardan beri bizdiń jerimizdi meken etip kele jatqan 130-dan astam ult pen ulysqa pana bolyp, olarmen bir atanyń balasyndaı, bir qoldyń salasyndaı jaǵdaıda qatar tirshilik etip kele jatqanymyz – sol tatýlyq pen dostyqty, syılastyq pen kelisimdi baǵalaı bilýimizdiń arqasy. Sóz joq, osy úderistiń dińi berik dińgegi, túbiri myqty tuǵyry, alymy bólek altyn arqaýy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń saıası ustanymy bolyp turǵany eshkimniń de kúdigin shaqyryp, kúmánin keltire almasa kerek. Elbasymyz elimizdi egemendik alǵan kezeńnen beri barsha qıyndyqtary men kedergilerinen abyroımen ótkizip, jyldan jyl asqan saıyn damýdyń jańa bıik belesterine jetkizip kele jatyr. Táýelsizdiktiń tańy atqan shaqtan óz taǵdyryn senip tapsyrǵan týǵan halqyn nurly jolmen jarqyn bolashaqqa bas­tap kele jatqan Prezıdent bizdiń osy ortaq jeńisimizdiń bárinde tatýlyq pen kelisimniń orny zor ekenin árdaıym eske salyp turady. Mundaǵy basty mindet respýblıkanyń negizin quraıtyn qazaq halqyna júkteletinin de, tatýlyq pen turaqtylyqtyń el ıesi retinde, eń aldymen, qazaqqa kerek ekenin de Memleket basshysy únemi ashyq aıtyp keledi. «Qazaqtyń yntymaǵy men birligi myqty bolmaıynsha, keleshekte memlekettiń tutastyq kelbetin saqtaý múmkin emes, – degen ol taǵy bir sózinde. – Halqymyzda «tar jerde tabysqan, keń jerde keńesedi» degen sóz bar. Tar zamandarda qazaq qushaǵyna alǵan ózge ult ókilderi búginde óz baýyrlarymyz atanyp, bizben bir halyqqa aınaldy». Bul sózdiń ómirdiń óz shyndyǵynan alynyp turǵanyn jaqynda ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń sessııasynyń barysy taǵy da kórsetip berdi. Janyńdaǵy janǵa qol ushyn berý, demeý, kómektesý, jarty nandy bólip jeý Elbasynyń qanyna jastaıynan sińgen qasıet bolar dep oılaısyń. Atalmysh sessııada minbege kóterilip, qıyn kezeńde ata-ájesine pana bolǵan Nazarbaevtar otbasyna alǵys aıtqan Farızat Hadjıevanyń júrekjardy pikiri osy oıymyzdy tııanaqtaı túsedi. Biz maqalamyzdy qazirgi álemdegi ultttar men tilder deregin keltirýden beker bastaǵan joqpyz. Jer betinde halyqaralyq qaýymdastyq moıyndaǵan 197 memleket bolsa, sonyń biri – Qazaqstan. Al elimizdiń eńseli erteńi úshin eleńdeıtin bolsaq, dál qazir, eń aldymen, osy ulttar arasyndaǵy tatýlyqty udaıy saqtap qalǵannan abzal da abyroıly sharýa joq. Erkin QYDYR, «Egemen Qazaqstan»