Dúbirge toly dúnıe
Jeksenbi kúni bul elde merziminen buryn saılaý ótti. Onda Eýroodaqqa kirýge baǵyt ustaǵan premer-mınıstr Aleksandr Výchıch basqaratyn koalısııa jeńiske jetti. Saılaý nátıjesi solaı bolatyny da kúni buryn aıqyn edi.
Bul elde saıası kúres qashan da qyzý júredi. Sonaý Iýgoslavııa deıtin sosıalıstik júıedegi el kúıregen tusta basqalardy syrtqa jibermeımiz degen ultshyldardyń degeni bolmaǵan soń, kún tártibine qandaı baǵyt ustaný jónindegi másele shyqty. Táýelsizdik alǵan elderdiń kópshiligi batys órkenıetine bet bursa, Serbııada oǵan qarsy kúshter barshylyq edi. Halyqtyń basym kópshiligi qaı jaqta jaǵdaıdyń jaqsy ekenin kórip otyrsa da, syrttyń qoldaýyna arqa súıegen biraz saıası kúshter Batysqa baǵytty ózgertkisi keledi.
Osyndaı sátte halyqtyń pikirin bilý úshin saılaý kerek boldy. Sonda premer-mınıstr el prezıdenti Tomıslav Nıkolıchke 3 naýryz kúni parlamenttik saılaý ótkizý jóninde usynys jasady. Arada bir kún ótkende prezıdent Skýpshınany taratyp, jańa saılaý kúnin belgilegen jarlyq shyǵardy. Saıası partııalar óz baǵdarlamalaryn jarııalap, kúreske shyqty. «Aleksandr Výchıch – Serbııa jeńedi» koalısııasy Eýroodaqqa kirý baǵytyn ustandy. Ony premer-mınıstr basqardy.
Az-kem tarıhqa júgineıik. Serbııa EO-ǵa kirýge 2012 jyldan úmitker. Kirýdiń sharttary da belgilengen: eń aldymen birshama ekonomıkalyq reforma jasaý kerek, zańnyń ústemdigi – zańǵa aınalsyn, sot júıesin de jetildirý kerek, taǵy bir basty talap – Kosovomen qarym-qatynas túzelýi tıis. Qarap tursań, bul talaptar Eýroodaqtan góri Serbııanyń ózine qajet. Výchıchtiń úkimeti búginge deıin osy tarapta biraz jumystyń basyn qaıyrǵan.
Sóıtse de, Serbııa úkimeti Eýroodaqtyń aıtqanyna bas shulǵyp otyrdy deýge áste bolmaıdy. 2014 jyly EO Belgradqa Reseıge qarsy sanksııaǵa qosyl, dedi. Úkimet basshysy Výchıch bolmaıdy, dedi. Sonysymen bir qaýym halyqtyń yqylasyna bólendi. Sondaı-aq, NATO-ǵa da kirmeıtinderin, áskerı turǵyda beıtaraptyq saqtaıtynyn málimdedi. Bul da olarǵa biraz upaı áperdi.
Endi tikeleı saılaýdyń qorytyndysyna kelsek, alǵashqy esep boıynsha, Výchıchtiń Progressıvtik partııasy – 53 paıyz, al olardyń odaqtasy syrtqy ister mınıstri Ivısa Dachıchtiń Sosıalıstik partııasy – 13 paıyz, talaı jyl halyqaralyq trıbýnal túrmesinde otyryp, kúni keshe bosap kelgen Voıslav Shesheldiń Reseıge ish tartatyn Radıkaldyq partııasy 7 paıyz daýys alypty. Premer-mınıstrdiń koalısııasy parlamenttegi 250 mandattyń kópshiligin ıelenetini aıqyn bolyp otyr.
Halyq neni qalaıtyny jóninde sózin aıtty. Premer-mınıstr Aleksandr Výchıch ózderin halyqtyń qoldaǵanyna qýana otyryp, baǵytymyzdy Batysqa bursaq ta, ózimizdiń Shyǵystaǵy dástúrli odaqtastarymyzdan, eń aldymen, Qytaı men Reseıden ketispeımiz degeni de bilgendik edi.
Jeńilgender, árıne, oıbaılap jatyr. Ásirese, Shesheldiń pikirinshe, bul saılaý Serbııanyń «jaýǵa» qosylýyna arnalǵan beıresmı referendým bolypty.
Amerıkalyqtar tańdaýy ańǵarylyp qaldy
Álemdegi jaǵdaıǵa zer salatyn jurt AQSh-taǵy prezıdenttik saılaýdyń barysyn qadaǵalap otyrǵany daýsyz. Qazir eldiń jetekshi eki partııasynan kimniń úmitker bolyp usynylatyny ańǵarylyp qalǵandaı.
Bul eldegi saılaý júıesi basqa jerdegiden ózgesherek. Ol jaıynda burynyraq aıtqanbyz da. Tujyrymdap aıtar bolsaq, munda keı elderdegideı oń-solyn ázer ajyratatyn bireýler prezıdenttik saılaýǵa túse almaıdy, olar aldyn ala saılaýdyń praımerız deıtin bóliginde shyǵyp qalady. Saılaýǵa tanylǵan qaıratkerler túsip, onyń ózinde praımerız kezinde iriktelip, jetekshi partııalardan jalǵyz kandıdattan qalady. Iаǵnı, partııa sezi bireýge toqtaıdy. Al praımerız degenimiz – naǵyz shoý.
Qazir sol eki úmitker aıqyndalyp otyr dese de bolady. Ásirese, Demokratııalyq partııadan Hılları Klıntonnyń usynylatyny daýsyz kórinedi. Praımerız saılaýynda partııadan usynylý úshin 2383 delegattyń qoldaýy kerek bolsa, qazirdiń ózinde ony 2141 delegat qoldap otyr. Onyń qarsylasy Bernı Sanderstiń kórsetkishi – 1306. Al respýblıkashylardyń jaǵdaıy birshama ózgesheleý. Mundaǵy úsh úmitkerdiń kóshbastaýshysy mıllıarder Donald Tramp qajetti 1237 daýystyń 950-ine ıe bolyp, jeńiske jaqyn tursa da, onyń qarsylastary sezd kezindegi kúreske kóbirek úmit artady. Tehas shtatynan saılanǵan senator Ted Krýzdyń qoldaýshylary 560 bolsa, Ogaıo shtatynyń gýbernatory Djon Keısıkti qoldaıtyndar 153 qana. Sońǵy ekeýi Trampqa qarsy kúsh biriktirýge keliskenimen, qajetti daýys jınaı almasy anyq. Biraq sezde partııa basshylyǵy atynan qosylar daýys bolady. Respýblıkashylar partapparatynyń Trampqa onsha qulqy joq. Biraq kóp daýys jınaǵan úmitkerin ıtere salmaıtyny jáne belgili.
Sóıtip, qazir Tramp pen Klınton aldaǵy shildede ótetin partııa seziniń sheshimderin kútpeı-aq ózderin jeńimpazdar retinde sanap, málimdemeler jasap jatyr. Tramp dóreki týrashyldyǵyna basyp, qarsylastaryn ólimtikter dep sıpattasa, oǵan kerisinshe Hılları Klınton qarsylasy Sanderstiń atyna qatqyl syn aıtýdan tyıylyp, jalpy partııalyq baǵdarlamaǵa, birlikke kóbirek mán berdi. Sirá, osyǵan qaraǵanda, alda respýblıkashylar sezinde biraz aıqaı-shý bolsa, demokrattar jıyny tynyshyraq ótetin syńaıly.
Endi osyndaı jaǵdaıda saılaý naýqanynda kúres aýanynyń sıpaty ishki partııalyqtan partııaaralyq sıpatqa oıysatyn bolar. Tramp bastap ketti, demokrattyń jeńisi Hılları Klıntonnyń áıel bolǵandyǵynan, eger ol erkek bolsa, 5 paıyzǵa da jetpes edi dep bósti. Al budan onyń bedeli kóteriletini kúmándi. Klınton ázirge taktıkalyq saqtyq jasap, óz baǵdarlamasyn nasıhattaýmen shektelip otyr. Basqalarǵa urynǵan joq. Jaqyndaǵy bir kezdesýinde, ózi bılik tizginin ustaǵanda óz kabınetiniń jartysyn áıelderden jasaqtaıtynyn aıtty. Árıne, bul sóz áıelderge unaıdy. Unaǵan soń, soǵan daýys beredi.
AQSh-taǵy saılaýǵa álem nazar aýdaryp otyr dedik qoı. Aýdarǵanda, pikirlerin de bildirip jatyr. Ásirese, bul jerde Reseı aqparat quraldary belsendilik kórsetip otyr. Bizge qaı kandıdat qolaıly degendi kóbirek aıtady. Toqtaıtyndary – Tramp.
Árıne, prezıdent basqalarǵa emes, aldymen amerıkalyqtardyń ózderine kerek.
Mamadııar JAQYP, jýrnalıst