Abaı: «Osy qymyz qazaqqa...»

Taıaýda elimizdiń bas gazeti, qazaq baspasóziniń qarashańyraǵy «Egemen Qazaqstan» halqymyzdyń kıeli asy – qymyz týraly eki úlken maqala jarııalady. Aldymen, ústimizdegi jyldyń 27 qańtarynda berilgen «Qymyz óndirýde jetistik qandaı, kedergi nede?», degen problemalyq áńgime týraly bolmaq. Áńgimeni júrgizgen gazet qyzmetkeri, belgili jýrnalıst Súleımen Mámet. Al, qymyz óndirý problemasyn kóterip otyrǵan zań ǵylymdarynyń doktory, zeınetkerlikke shyqqan soń óz erkimen taǵy bir beınetker sharýany taýyp alǵan professor Beket Turǵaraev eken. Áńgime aıaqtalar tusta Beket myrza mynandaı dáleldi sıfr­lar keltiredi. «Ǵalymdardyń zertteýinshe, munaı óndirýge jumsalǵan 1 dollar 7 dollar paıda ákelse, qymyzǵa ketken bir dollar 25 dollar tabys túsiredi eken». Mamandyǵym jýrnalıst bolsa da, men tabany kúrekteı 35 jyl boıy bıe saýýmen aınalysyp kele jatyrmyn. Osy jyldar qysy-jazy kúbimnen qymyz úzilip kórgen joq. Árıne, ózimnen artylǵanyn satyp, bıeniń jem-shóbin aıyramyn. Bıemen alysyp, sharshaǵan sátimde hakim Abaıdyń «Osy qymyz qazaqqa» degen óleńin bir qaıtalap oqyp qoıamyn. Uly Abaı osydan bir jarym ǵasyr buryn, aldy bes myńnan jylqy aıdap, qymyzdy kól qylyp aǵyzǵan zamanda bir aıaq qymyzdyń eki aıaq jeligine mas bolǵan qazaqqa: «Osy qymyz qazaqqa, maqtanyń ba, asyń ba. Qymyzdy basar artynan. Et daıar ma qasyńda», dep oı sala tolǵandy. Ras, Abaı zamanynda jylqyly eldiń jaýy kóp. Barymta-syrymtanyń bári «ysqyrsa jeldiki, aıdasa jaýdiki» jylqynyń kesirinen boldy. Eldiń tynyshtyǵy men bereke-birligin oılaǵan hakim Abaı jelikshil qazaqqa: «Jýasty min de aıran ish. Oısyzdarǵa qosylma», dedi. Sebep, oǵan taǵy hakim babamyzdyń ózi jaýap beredi. «Jylqyny ańdyp ury júr, Ár tóbeniń tasynda. Ury zálim qýlarǵa, nysanaǵa shanshylma». Sonymen, Abaı zamanynan beri bir jarym ǵasyr ýaqyt ótti. «Kúpi kıgen kemeńger óziń ǵana. Makentojdy mıǵula jetip jatyr», dep Qadyr Myrza Áli jyrlaǵandaı, kemeńger Abaı atamyz joq bolǵanymen, ury, zálim, qýlar jetedi. Abaı zamanynyń ury-zálimderiniń kóligi tek at qana bolsa, búgingi zamannyń ury-zálimderi tehnıkalyq progrestiń ne ǵajaıyptarymen jaraqtanǵan. Qazir úıirimen jylqysynan aıyrylyp, noqtasyn qolyna ustap, jer sıpap qalǵan aýyldar Qazaq eliniń túkpir-túkpirinde jetedi. Mundaı jaǵdaı óz basymnan da san márte ótti. Ertede sheshelerimiz qasqyrdyń atyn ataýǵa qorqyp «ıt-qus» deýshi edi. Bizde aty shýly kókjal urylardyń atyn ataýǵa qorqamyz. Al endi joǵarydaǵy Beket Turǵaraev myrzanyń «qymyzǵa ketken 1 dollar 25 dollar tabys ákeledi» degen pikirine toqtalar bolsaq, bir dollaryńyz bizdiń aqshamen 350 teńge. Buǵan bir lıtr túgil bir kese qymyz óndire almaısyz. «Sıyrdyń súti – tilinde», demekshi, bıeniń súti tilimen qosa asqazanynda. Bıe jem-shópti sıyrdan eki ese kóp jeıdi. Bul rette Beket myrzanyń «bıe – kombaın» degen teńeýi óte durys. Jem-shópke bógip turmaǵan bıe saýǵyzǵandy qoıyp, emshegin ustatpaıdy. Zorlap saýmaq bolsań, sútin ishine tartyp bedireıip turyp alady. Zaty jylqy minezi kidi mal. О́zinen mysy basym adamǵa ǵana ne ózi jaqsy kórgenge ǵana mekirenip jibıdi. Jalpy, atamyz qazaq bıeni qysta óte sırek saýǵan. Sol sebepten de «qysqy qymyz» dep ezilgen qoıdyń qurtyn aıtqan. Qazir qoı saýý áldeqashan umytylǵan. Bizdiń qurt dep maldanyp júrgenimiz sıyrdyń seperatorǵa tartylyp maı men mańyzdan jurdaı bolǵan kók sútinen jasalǵan tas qurttar. Onyń tisti qurtqannan basqa paıdasy shamaly. Negizi, ómiri attyń jalynda, túıeniń qomynda ósken qazaq tájirıbesinen artyq eshteńe joq. Atamyz qazaq bıeni jasyl jelek tolysqan maýsym aıynan bas­tap saýyp, shóp sarǵaıǵan kúz basy qyrkúıekte qulyndy aǵytyp, jelisin jınaǵan. Mine, osy úsh aı ishinde ishilgen qymyz naǵyz dertke – daýa, janǵa – shıpa. Alty aı qystyń sýyǵynan baılanǵan barlyq dertten úsh aıǵy bıebaý aıyqtyryp otyrǵan. Qazaqtyń jyl saıynǵy shıpajaıy da osy bolǵan. Beket myrza atalǵan áńgimesiniń taǵy bir jerinde «Al jeke «batyr» bolyp shapqylap júrgen sharýalar ne bitire qoısyn», depti. Bul biz sekildi kózsiz qazaqtarǵa aıtylǵan oryndy synı sóz. Máselen, araq satatyn saýdagerler bas-aıaǵy 4-5 jyldyń ishinde ǵana sharýasyn dóńgeletip shyǵa keledi. Eger, kásibin on jyl úzbeı jalǵastyrsa, eki qabatty úılerge, sheteldiń qymbat kólikterine qos-qostan ıe bolyp shyǵa keledi. Keńes ókimetiniń kezinde avtodúkender taýdaǵy shopandardy jıi aralaıtyn. Ásirese, jazǵy jaılaý kezinde shopandar aýylynan avtodúkender úzilmeıtin. Ol zamanda da eń ótimdi taýar – araq. Shopandarynyń bári ýdaı mas bolyp qalǵanyn kórgen bir sovhozdyń dırektory aýdannyń basshylaryna «anaý avtalovka ý seýip ketti-aý», dep zar jylapty. Sol dırektor aıtqandaı, óziniń paıdasy úshin ózgege ý sebetinder áli de kóp. О́kinishke qaraı, araq búginde ótimdi taýar bolyp turǵanyn qaıtersiz. Aǵa gazetimizdegi qymyz jaıly ekinshi áńgime 2 aqpanda qozǵalypty. Bul joly Qaırat Ábdildınovtyń «Qurǵaq qymyz» degen maqalasy jarııalanypty. Alystaǵy Germanııanyń Baden-Vıýrtemberg qalasynda Gans Solman degen nemis bıe saýyp, qymyz ashytady eken. Bıe sútin qurǵatyp, odan untaq alatyn kórinedi. Qymyz untaǵyn bizdiń ǵalymdar buryn oılap tapqan. Qurǵaq sút alý jolyn ertede qazaqtar da meńgergen kórinedi. Serkeniń terisin júninen aryltyp, ony qajetti mólsherde tilip, sútke salyp baıaý otqa uzaq qaınatady eken. Sodan álgi sút sińgen terini kóleńkede keptirip alyp, kebejede saqtaǵan. Qajetti kezde qaınaǵan sýǵa sala qoısa sút daıyn. Bul jaıynda marqum Aqseleý Seıdimbek maıyn tamyza jazǵan edi. Qazaq jaralǵaly jylqymen birge jasasyp keledi. Qymyzdy qazaqtan buryn ishken halyq kemde-kem shyǵar. Biraq, pisirýge kón­beıtin bıe sútinen qurǵaq qymyz alamyn dep áýrelenbegen. Qymyz­dyń saqtalý merzimi óte qysqa. Uzaǵanda, bes-aq kún. Qazaqtyń besti qymyz dep tańdaı qaǵýy son­dyq­tan bolar. Osydan biraz jyl bu­ryndary bir ǵalymdar qymyzdy alty aı saqtaýdyń jolyn taýypty-mys dep daýryǵysyp edi. Onyń ón­diriske kirgen-kirmegenin bilmeı­min. Qunan qymyz, dónen qymyz degen­derdiń ózinen bir shara tartyp ji­berseń basyń dyń ete túsedi. Al bes­ti qymyz araqtaı bolmasa da shara­byńnan kem emes. Jáne qymyz de­genińiz – araq-sharaptaı býyndy al­maıdy. Boıdy balqytyp, qan­dy qyzdyrtady. Sondyqtan bolar, qymyzǵa keńirdektep alǵan jyl­qy­shylar attan qulamaq túgili, teńsel­meıdi de. Erteden qara keshke deıin jylqy sońynan sharshap-shaldyqpaı júre beredi. Qudaıǵa shúkir, áli de dalasy keń, jylqysy jeterlik qazaqqa qymyzdy qurǵatyp ne kerek, tabıǵı taza kúıinde ishkenge ne jetsin! Qurǵaq qymyzdy nemisterge berip, jas qymyzdy ózimiz ishe bereıik. Qazaqtyń jylqy úshin talaı jaýgershilikti kórgenine kýá bolǵan hakim Abaı qazaqqa jany ashyp: «Qoınyńda aqsha, qolda qoı, kúzetke ońaı shoshynba?», dedi. Abaıdyń zamanynda qazaqtyń qazirgideı jeke memleketi de bolmady. Ol kezde ury, zálim, qýlardyń qarapaıym halyqqa kúsh bermeı ketetini de shyndyq edi. Al qazirgideı álemdegi eń úzdik 30 eldiń qataryna kiremiz dep júrgen qýatty memleketimiz barda búgingi zamannyń qýlaryna halyqtyń azyn-aýlaq jylqysyn barymtalatyp qoıýǵa Prezıdentimiz jol bere qoımas. Degenmen de, búgingi zamannyń qymyz óndirýshilerine memlekettik turǵydan úlken kómek kerek. Aldymen, tórt aıaǵynan teń basyp júrip ketý úshin tıisti qarjy qajet. Alypsatarǵa da kásipker dep qaraımyz. Aldymen, shynaıy ónim óndirýshimen bir baǵany onǵa, tipti, jıyrma esege deıin kóterip júrgen jalǵan kásipkerlerdiń ara-jigin aıyrý qajet. Kórshiles alyp el Qytaı kásipkerlerge jaǵdaı jasaý arqyly bir jarym mıllıard halyqty qamtamasyz etip otyr. Tipti, keıde bizge satatynyn qaıtersiz. Bizge alyp kórshiden úırený qajet. Áıtpese, uly aqynymyz Abaı danamyzdyń «Osy qymyz qazaqqa» degen óleńindegi osydan bir jarym ǵasyr burynǵy problemanyń áli de aldan shyǵyp, etekten tartyp otyrǵany jalǵan emes. Aldymen, bıe saýatyndarǵa jaǵdaı jasaý kerek. «Alaǵan qolym beregen», degendeı, sodan soń olardan sapyryp isher sary qymyz suraý qajet. Meıram ORALOV, jýrnalıst Shyǵys Qazaqstan oblysy, Tarbaǵataı aýdany, Aqsýat aýyly