Paryzǵa adaldyqtyń úlgisi

Syrtqy esikti kúıeý balasy ashty. Syrttan kir­gen maǵan ańtaryla qaraǵan aq­saqal kór­megeli kóp jyl ótse de jazbaı tanydy. Otyrǵan ornynan turyp maǵan qarsy júrgen ol: – Qaraǵym, qyzym-aý, qaıdan júrsiń? – dedi qolyn usyna berip. – Sizge sálem bereıin dep ádeıi izdep keldim. – Seni de kóretin kún bar eken-aý! Týra Ásilhan bopsyń da qo­ıypsyń. Daýysyń da aınymaıdy eken, – dep birden bul kúnde ál­de­qashan baqılyq bolǵan anam­dy eske aldy. Ol kisige qarap men de ishteı tańyrqaǵanymdy jasyra almadym. Sońǵy ret ol kisini 60-tyń bel ortasyna kep qalǵan ke­zinde kórgenmin. Ol kezde jap-jas bizdiń ózimiz egde tartqanda, bul kúnde toqsannyń eke­ýine kelgen ákeıge qarap, sodan beri az-aq ýaqyt ótkendeı sezinedi ekensiń. Orta boıy sál ǵana shógip, tulǵasynyń sylyńǵyr tartqany bolmasa, ájimdi jyltyr qara óńi sol baıaǵy qalpy. Es­te saqtaý qabileti muqalmaǵan. Sóz saptasy, oı ushqyrlyǵy tap bu­ryn­ǵysha. Sirá, asyl súıekti aza­mattar osyndaı-aq bolsa kerek! Meni jarqyn júzben qarsy alǵan aqsaqaldyń sóz saptasy men bitim-bolmysyna qarap, bir kezdegi ákemniń: – I-ı-á, Áshir-bek! – degen úni qulaǵyma kelgendeı boldy. Áshirbek qurdasyna degen bar ystyq yqylasy, syı-qurmeti úninen baıqalyp, osy bir aýyz sózge syıyp ketetin. Tegin emes eken-aý dep oıladym. – Jazǵan kitabyńdy aldym. Az-azdan shamam kelgenshe oqyp jatyrmyn, – dep áńgimesin bastaǵan ákeı, birte-birte óz ómiri jaıly baıandaı bastady. Birinshi kúıeýi Yqylastan Naı­zabek, Ábıirbek, Amanbek atty úsh ul jáne úsh qyz – barlyǵy al­­­­ty balamen  jesir qalǵan jas ana Nurbalany aǵaıyndary sol kezdegi ádet-ǵuryp boıynsha qaı­­nysy Sársenbige qosady. Qaı­ny­synan Ámirbek, Áshirbek, Jú­nisbek atty úsh er bala dúnıege keledi. Naızabek pen Ábıirbek Fın soǵysynda habarsyz ketedi. Amanbek pen Júnisbek kishkene kezinde she­tineıdi. Ámirbek Uly Otan so­ǵysyna qatysyp, qara qaǵaz keledi. Al 1924 jyly dúnıege kelgen Áshirbek 1942 jyldyń tamyz aıynda bir top aýyldastarymen birge áskerge shaqyrylady. Bulardy birden soǵysqa jó­nelt­peı, iriktep, aldymen Fer­ǵanada kishi komandırler daıarlaý kýrsynda 4-5 aı soǵys ónerine úıretip, jattyqtyrady. Bulardyń ornyn kelesi oqý-úırený legi basady. Sonymen, Saratov dalasynda so­ǵysqa kirgen áskerler, talaı qıyn­dyqty bastan keshirip, ot pen oqtyń ortasyna enip júre beredi. Birde jeńip, birde jeńiske bergisiz janqııarlyq erlikpen  túgelge jýyq qyrylsa da sheginbeı, alǵa um­tylǵan Keńes jaýyngerleri bir qarys ta jerdi jaý qolyna qal­dyrmaýǵa tyrysady... Sondaı kúnderdiń birinde Áshir­­­bek ákeı birden oń jaq qoly men aıa­ǵynan jaralanady. Alǵash dala jaǵdaıynda úzdiksiz aqqan qa­nyn toqtatyp, jarasyn tańyp, kómek kórsetiledi. Biraz ýaqyt ótkende gospıtalǵa jóneltiledi. Jarasy aýyr bolǵandyqtan, dala jaǵ­da­ıyndaǵy kóshpeli gospıtalda qaldyrýǵa bolmaıtyny sebepti ol kisini oraıly sátte Saratov qa­­lasyndaǵy №4080 gospıtaline jóneltedi. Bul buryn sanatorıı bolǵan jer eken. Onda eki ret ota jasalǵan soń qoly tolyq jazylady da, aıaǵy asa táýir bola qoımaıdy. Emdep júrgen dáriger úshinshi retki otada aıaǵyn kesýge týra kelip tur dep sheshim ja­saı­­dy. Biraq, baqytyna oraı, úshin­­shi retki otany gospıtaldiń bas dárigeri Nına Voskovskaıa óz qolyna alady. – Áldene sińirilgen bir ýys maqtany murnyma taqap birden jıyrma beske deıin sanaǵany esimde. Ári qaraı eshteńe sezbeı, narkozdyń áserimen uıyqtap ke­tippin. Alǵashqy jaralanǵan kezde de, odan keıingi eki ret ja­­sal­ǵan ota kezinde de snarıad ja­ryqshaǵy tıgen jerim tolyq, jaq­sy tazalanbaǵan. Sonymen qosa, qoń etke tereńdep kirgen snarıad jaryqshaǵynyń qaldyǵy qalyp qoıǵan. Sony alyp tastap, tıisti emderdi jasaǵan soń-aq aıaǵym qulan-taza jazylyp júre berdi. Biraq oń qolymnyń qary sol qo­lymnan jińishke bolyp, al oń jaq sanymda uzyndyǵy 17 sm tyrtyq qaldy. Buǵan deıin maǵan ota jasaǵan dáriger qatań só­gis aldy. Sodan Rostov oblysynda ta­ǵy soǵysqa kirdim. Sol soǵysta kúni búgingideı esimde saqtalyp qalǵan bir oqıǵany aıtyp bereıin. Qazan aıy bolatyn. Biz pozısııa ustaǵan jer egis dalasyna jaqyn edi. Úlken qara joldyń birshetinde biz soǵysyp jatyrmyz. Ekinshi shetinde 4-5 gektardaı pisip turǵan júgeri egisi edi. Bir kezde aspanda bombalaýshy ushaqtar qap­tap ketti. Jer-dúnıe kúńirenip, mańaı tegis astan-kesten boldy da qaldy. Jan-jaqqa qaraý múm­kin emes. Maǵan soǵysqa alǵash kir­gende buryndary talaı urysqa  qatysyp úlgergen ulty orys Solovıov degen kisi jaýyngerlik kúrek bergen. Soǵysta qarý-jaraq qandaı ról atqarsa, kúrek te asa mańyzdy. Sol kúrek maǵan so­ǵystan qaıtqansha serik boldy. Jotanyń  saıdan kóterile beris jaǵynda árqaısymyz ózimiz qazyp alǵan shuqyrshaqta tyrp etpes­ten jatyrmyz. Álden ýaqytta bom­­balap bolǵan ushaqtardyń uzaı bastaǵany bilindi. Artynsha biz jatqan jaqty, ásirese, jú­geri dalasyn jaý artıllerııadan atqylaı bastady. Shamasy, biz­diń áskerler sol júgeri dalasy­na jasyrynǵan dep oılaǵan-aý. Birtalaı ýaqyt ótkende bet qa­ratpaı turǵan artıllerııanyń da úni óshti. Aınala adam tózgisiz álem-tapyraq jaǵdaıda. Qaza tapqandar kóp. Tiri qalǵandar ári qaraı soǵysýymyz kerek. Esi­mizdi jınap, jan-jaǵymyzǵa qarasaq, álginde ǵana tógile pisip turǵan júgeri dalasy qap-qara bolyp kúıip ketken. Esh bolmasa saýsaqtyń bir býynyndaı da saý qalǵan júgeri paıasy joq. Oıpyrym-aı, osyndaı jaǵdaı­da da álgi egis dalasynan eki-úsh adam oryndarynan tura salyp biz jatqan jaqqa qaraı jandármen júgirip kele jatty. Nemis snaı­peri onyń da ekeýin atyp túsirip, úshin­­shisi aýyr jaralanyp, bizge jaqyndap kelip qulady. Osy kezde bizdiń jaýyngerlerdiń biri nemis mergeniniń kózin joıdy. Mine, osy sumdyq jaı eshqashan kóz al­dymnan ketpeıdi. Sol kúni bas kóterip jaýǵa oq atýǵa týra kelgen men de jaralandym, – deıdi qart jaýynger. ...Bizdiń jaýyngerler Ber­lın­di alyp, Elba ózenin bosatqan soń amerıkalyqtarmen kezdesken 8 mamyr kúni Shpre ózeniniń jaǵasynda jeńisti toılapty. Sodan keıin Berlınge kelip, 496-artıllerııa polkiniń quramynda turǵan. Osy eki arada eki-úsh aı tazalaý operasııasyna qatysqan. Tazalaý degen kez kelgen nemisti ustap alyp, «Erekshe bólimge» ákelý eken. Olar tekserip-tekserip qujat beretin kórinedi. «Osylaısha talaı nemis generaldaryn, maıorlaryn, t.b. ofıserlerin ustadyq. Olar jaı adamdar sııaqty kıinip alǵan... Aqyry 1947 jyly qyrkúıek­te elge qaıtardy. Qýanyshymda shek bolmady. Bir aı jol júrip, qazan aıynyń ishinde elge keldim. Kelsem, el ishi qatty kúızelip ketken. Halyq ash. Bir ýys dán tapsa, sony qýyryp, týlaqtyń betine shashyp tastaıdy eken. Ashyqqan balalar álgini terip jep,  kúnimen ermek qylyp otyrady. Bizdiń úıdiń de hal-ahýaly óte múshkil. Anam kórgen beınet, shekken ýaıym óz aldyna, ashtyqtan júdep-jadap, qatty qartaıyp ketipti. Qursaǵynan týǵan alty er baladan jalǵyz qalǵan meniń aman-esen kelgenimdi kórgende, sener-senbesin bilmeı, esi aýǵansha jylap kóristi», – deıdi maı­danger ákeı. Ákeı 1948 jylǵy kúzde aýy­lyndaǵy ulty qarashaı, 15 jasar Berberipqyzy Baıdymatqa  úı­lenipti. Ol besinshi synypty ǵana bitirgen eken.  Biraq bul qadamynyń qyrsyǵy men qıyn­dyǵyn talaı jyldar tartypty. Kámeletke tolmaǵan qyzdy aldy dep sottalyp ta kete jazdaǵan. Bul jaıt otbasynyń berekesin alyp, kún kórsetpeýge aınalyp­ty. «Aǵaıynnan ótken jaý, tabal­dyryqtan ótken taý bolmaıdy degen osy eken, – deıdi áli de kózi tiri maıdanger qarııa. – Aqyry meni bir myń bolǵyr kisi aýdan ortalyǵyna shaqyryp, neshe jyldaı, birde sonda aptalap qonyp, birde aýylǵa qatynap júrip, tu­tynýshylar odaǵynda esepshilik qyzmet at­qar­dym. Aýdanǵa kósheıik desem, «qartaıǵan shaǵymda kári súıegimdi qaıda súıremeksiń, ól­sem, el ishinde óleıin. Men ólgen soń qaıda kóshseń, onda kósh» dep anam kónbeıdi. О́stip júrgende birneshe balaly boldyq. Ondaǵan jyl talaı jerge sandalyp tabanymnan tozyp júrgende, aýyl basshylary aýysyp, meni qaıtadan aýylǵa qyzmetke shaqyrdy. Mi­ne, sodan beri zeınetkerlikke shyq­­qan­ǵa deıin aýyldyq keńes bas­shy­synyń hatshysy, odan keıin esep­shilik qyzmet atqardym», – deıdi. – Qandaı marapattaryńyz  bar? – «Uly Otan soǵysy» or­deni, «Erligi úshin» medali, «Jaýyn­ger­lik erligi úshin» medali, «Ber­lındi alǵany úshin» medali, t.b. kóp­tegen merekelik medaldarym bar, – deıdi Áshirbek ákeı. Soǵysta ótkizgen árbir kúni er­lik, beıbit ómirde ótkizgen árbir sáti ónegege toly qart jaýyngerge áli de uzaq jasap, arttaǵy jas ur­paqqa kórseter ónegeńiz, aıtar ósıetińiz kóp bolsyn dep tiledik. Uldana Moldabaeva Jambyl oblysy