Tájirıbe almasýdyń eren múmkindigi

*Astana ekonomıkalyq forýmy qarsańynda Endi sanaýly kúnderden keıin, ıaǵnı 25-26 mamyrda Qazaq­stan astanasynda «Jańa eko­nomıkalyq aqıqat: árta­raptandyrý, ınnova­sııalar jáne bilim ekonomıkasy» taqyry­bynda Astana ekonomıkalyq forýmy (AEF) ótedi. Búginde álemdik ekonomı­ka­nyń kúrdeli problemala­ryn talqylaıtyn jahandyq ún­qatysý alańy bolyp úlgergen AEF barǵan saıyn dúnıe­jú­ziniń belgili sarapshyla­ryn qyzyqtyratyn orta­lyq­qa aınalýda. Jyl­daǵy­daı oǵan bıyl da ekonomıka salasyndaǵy Nobel syı­lyǵynyń laýreattary, tanymal kásipkerler men jetekshi sarapshylar, saıasatkerler men qaıratkerler kóptep qatyspaq. Álemniń barlyq mem­leketteri salqynyn sezip otyrǵan jahandyq ekono­mı­kalyq daǵdarys mamandar men sarapshylardy bul tyǵyryqtan shyǵý jolyn izdeýge májbúrleýde. Qazirgi kúni shıkizat tabystaryna táýel­di bolyp, ekonomıkany ártaraptandyrý jolyn izdemegen memleketterdiń ekonomıkasy bul tyǵyryqqa tereńdeı batýda. Sonymen birge, jahandy jaılaǵan daǵ­darys barlyq memleket­ter úshin jańa ósý jolyn­ tańdap, jańa rynoktardy ıgerip, damýdyń tyń bas­pal­daqtaryna túsý úshin qosymsha múm­kindikter de ashyp otyr. Búginde álemdik ekonomıka eńbek ónimdiligin arttyryp, jańa tehnologııalar men ınnovasııalar arqyly qarqyndy damý jolyna túskende ǵana nátıjeli bolatyndyǵyn kórsetip berdi. Mine, naq osy keleli problemalar Astana ekonomıkalyq forýmyna qatysýshylar talqylaıtyn taqyryptarǵa aınalmaq. Iá, bul taqyryptaǵy pikirsaıystar joǵary deń­geıde ári qyzý talqylanbaq, sebebi, forýmǵa qaty­sý­shylardyń arasynda óz kásipterin nólden bas­tap, qysqa merzim ishinde ǵa­lam­shardyń eń tabysty kásipkerleri qataryna engen tulǵalar bar. Mundaı tul­ǵalardyń biri – ǵalamtor-saýda salasyndaǵy qytaı­lyq «AliBaba Group» kompa­nııasynyń negizin salýshy, búginde ǵalamshardaǵy eń baı adamdardyń úzdik jıyr­malyǵyna enetin Djek Ma. Sondaı-aq, forýmǵa Ha­lyqaralyq valıýta qorynyń basqarýshy-dırektory Krıs­tın Lagard, Eýropa Qaı­ta qurý jáne damý bankiniń prezıdenti Sýma Chakrabartı, brıtandyq «The Economist» jýrnalynyń nusqasy boıynsha álemdegi eń bedeldi ekonomısterdiń úshtigine kiretin Kolýmbııa ýnıversıteti Jer ınstı­týtynyń dırektory Djeffrı Saks qatysady. Atalmysh qatysýshylar Massachýsets tehnologııalyq ınstıtýtynnyń ekonomıka professory, «Nege bir memleketter baı, ekinshileri kedeı?» álemdik bestselleriniń avtory Daron Adjemoglý, AQSh-tyń burynǵy prezı­denti R.Reıgan (1981-1989) jáne Ulybrıtanııanyń buryn­ǵy premer-mınıstri M.Tet­cherdiń (1980-1989) keńesshisi Artýr Laffer, «Valıýtalar soǵysy» bestselleriniń avtory Sýn Hýnbın, sonymen qatar, ekonomıka salasy bo­ıynsha Nobel syılyǵynyń laýreattary Edvard Preskott, Krıstofer Pıssarıdes jáne Tomas Sardjentpen birge álem­dik qarjylyq jáne eko­no­mı­kalyq júıeniń jańa eko­no­mıkalyq shynaıylyq jaǵ­daıynda bolyp jatqan jahan­dyq ózgeristerin talqy­laıdy. Forým sheńberinde dás­túrli túrde ótetin Qazaq­stan ınvestısııalyq sam­mı­ti men tuńǵysh ret uıymdas­ty­rylǵaly otyrǵan Jekeshe­lendirý jónindegi Qazaq­stan forýmy bar. Oǵan qatysý­shylar qazaqstandyq ekono­mıkaǵa ınvestısııa salý múm­kindikteri týraly aqpa­rat ala alady. Uly Jibek joly elderiniń forýmy ja­han­dyq bastamalardy ári qaraı damytý joldary týraly túsinik beredi. Sondaı-aq, AEF-2016 álemdik ekono­mıkanyń ornyqty damýy úshin eý­ra­zııalyq tranzıttik jáne sý áleýeti men «Astana» halyq­ara­lyq qar­jy orta­lyǵyn da­mytýdyń teti­k­teri men qu­raldaryn usynady. AEF-tyń negizgi jáne qo­rytyndylaýshy is-sharasy – plenarlyq otyrys bolyp tabylady. Bıyl atalmysh otyrys birinshi ret «Qazaqstan» ortalyq konsert zalynyń ǵımaratynda ótkiziledi. Budan ózge, bıylǵy jylǵy AEF sheńberinde iri ınvestısııalyq kelisimsharttar jáne mańyzdy memleketaralyq kelisimder men bastamalarǵa qol qoıý jos­parlanýda. Sonymen qatar, qazaqstandyq bıznes ókil­deri úshin sheteldik árip­tes­ter­men jáne ınvestorlarmen aradaǵy baılanysty retteý múm­kin­dikteri týyndaıdy. Qazaqstandyq ósý joly Qazaqstan Res­pýblı­ka­synyń Ulttyq ekonomıka mı­nıstrligi janyndaǵy «Eko­nomıkalyq zertteýler ıns­tıtýty» AQ Dúnıejúzilik bankpen birge 2016 jylǵy Astana ekonomıkalyq forýmy sheń­berinde «Qazaqstandyq ósý stra­tegııasy» sessııasyn ótki­zedi. Qazirgi ýaqytta álemdik ekonomıkadaǵy óndiris jáne saýda sharttary tez ózgerý ústinde, osyǵan baılanysty Qazaqstan jańa syn-qater­lerge tap bolýda. Sol sebepten Qazaqstan úshin ornyqty damýdy qamtamasyz etý maqsatymen ortasha merzimdi damý baǵdarlamalaryn qaı­ta jasaqtaý ári joǵary deń­geıli ekonomıkalyq jáne áleý­mettik ál-aýqaty bar elder sa­natyna kóshý mańyzdy sanalady. Astana ekonomıkalyq fo­rýmynyń jyl saıynǵy ún­qatysý alańynda, sarapshylar men saıasatkerler ortasynda tek Qazaqstannyń ǵana emes, sonymen qatar, ózge elderdiń, ásirese shıkizatty eksporttaýdyń úlken úlesine ıe memleketterdiń eko­no­mıkalyq ósýiniń zama­naýı trendteri jáne eko­nomıkalyq damý úlgileri, sonymen qatar, jańa ekonomıkalyq jaǵ­daılarda ekonomıkalyq ósýdi yntalandyrýdyń tetikteri talqylanady. Talqylaýǵa josparlanǵan máseleler álem­dik naryqtyń barlyq qaty­sýshylary úshin ózekti bolyp sanalady jáne ornyq­ty ekonomıkalyq damý meha­nızmderin jetildirý jolynda jańa serpin beredi. Atalmysh sessııaǵa Laffer qısyǵyn ashqany úshin álemge tanymal bolǵan amerıkalyq ekonomıst Artýr Laffer, ekonomıka salasy boıynsha 2010 jylǵy Nobel syılyǵynyń laýreaty Krıstofer Pıs­sarıdes, Polshanyń burynǵy prezıdenti Aleksandr Kvas­nevskıı (1995-2005 jj.), fransýzdyq ekonomıst jáne jazýshy, Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń birinshi prezıdenti Jak Attalı (1991-1993 jj.) qatysady. Álemdik ekonomıkanyń zamanaýı syn-qaterlerin talqylaý jáne tájirıbe almasý nátıjeleri Qazaqstandaǵy ortasha merzimdi ósý strategııa­syna qatysty saraptamalyq pikirler men túsindirmeler alý, ortasha merzimdi perspektıvada memlekettiń ornyqty ósý qarqyndaryn qamtamasyz etý maqsatymen ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrý boıynsha usynystar jasaý, sondaı-aq, ekonomıkalyq ósýdi strategııalyq josparlaý salasynda tájirıbe jáne bilim almasý úshin sarapshylar arasyndaǵy baılanystardy ári qaraı nyǵaıtý bolyp tabylady. Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»