Jaqsylyq ÚShKEMPIROV,
«Jaqsylyq» sharýa qojalyǵynyń
jetekshisi, qoǵam qaıratkeri
Meni ádette adamdar Olımpıada chempıony, balýan retinde tanıdy. Sonymen qatar, men sońǵy jıyrma jyldaı ýaqyttan beri aýyl sharýashylyǵynda ónim óndirýmen aınalysyp kelemin. Iri qara mal, jaby jylqylaryn ósirýmen, solardyń tuqymdaryn asyldandyrý jumystarymen shuǵyldanamyn. Buǵan tıisti mamandyǵym da bar. Kezinde Semeıdiń zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtyn bitirgenbiz. Sondyqtan, ózimdi ata-baba kásibin jalǵastyrýshylar qataryna qosamyn.
Osy ata-baba kásibimen shuǵyldana júrip, bir baıqaǵanym bizdiń barlyǵymyz: «Jer-Ana, Jer-Ana!» dep aıǵaılaımyz, shyn mánine kelgende, oǵan janymyz ashyp, qamqorlyq jasaý máselesin esten shyǵaryp alamyz. Sondyqtan, qansha mıllıondaǵan gektar jerimiz týsyrap bosqa jatyr.
Árıne, buǵan qarapaıym halyqty da kinálap qajeti joq. О́ıtkeni, jerdi kútip-baptaý, onyń qunarlylyǵy men beretin paıdasyn arttyrý úshin eń aldymen qarjy, sodan keıin bilim men jaqsy tehnologııalar kerek. Ol qarjy men bilimdi, jańa tehnologııalardy ákelý úshin elimizge ınvestısııa tartý kerek. Áleýetti ınvestorlar paıda bolmaı, bizdiń ulan-baıtaq jerimiz bos jatqan kúıinde jata beredi. Mine, sondyqtan da memleketimiz osy orasan zor resýrstar kózin iske qosý úshin búkil álem halqy júginetin sharalarǵa baryp otyr. Munyń ózi eń aldymen, el múddesinen týyndaıtyndyqtan, muny biz qajetsiz shara dep aıta almaımyz.
Meniń Almaty oblysynyń Jambyl, Balqash aýdandarynda sharýashylyqqa paıdalanyp kele jatqan jerlerim bar. Osy jerlerde erte ýaqyttary biraz ǵımarattar bolyp, olar keıingi ýaqyttary paıdalanýda bolmaǵandyqtan, ábden tozyp ketken eken. Keıbireýleri qulap qalǵan. Men osy ǵımarattardyń barlyǵyn kútimge alyp, qaıta qalpyna keltirdim. Barlyq jınaǵan qarjylarymdy osy iske jumsadym. Mundaǵy maqsatym – jerimiz ben onyń betindegi baılyqty urpaq ıgiligine jaratý. Sportpen aınalysyp, sol ǵımarattardyń qyzyǵyn kórsin dep oıladym. Al endi osy jerdi jalǵa alǵan merzimim kóp uzamaı bitedi. Sonda onyń betinde jasaǵan meniń eńbegim tekke ketip, basqa bireýdiń enshisine aınalmaq pa? Meni osy jaǵy tolǵandyrady.
Endi, ekinshi bir másele. Bir aıdaı ýaqyt boldy maǵan Ońtústik Koreıadan kásipkerler kelip, óz usynystaryn jasady. Ol usynystaryn jasardyń aldynda meni ábden zerttep bilip, jasap jatqan jumystarymmen tanysyp, múmkindikterimdi baıqap alǵan eken. Olar maǵan: «Jaqsylyq aǵa, biz sizben birlesip jumys istep, biz ákeletin jańa tehnologııa boıynsha jumys júrgizsek. Ol tehnologııa sapaly et óndirýge arnalǵan. О́ndirilgen ónimdi ótkizý kózin de ózimiz tabamyz. Qajet bolsa, Ońtústik Koreıaǵa shyǵaramyz. Siz óz qolyńyzdaǵy jerińizben qosylyp, biz tehnıkalar men tehnologııalarymyzdy ákelip, birlesip kásiporyn qursaq», dep otyr. Al endi osy iste qandaı oǵashtyq bar?
Sondyqtan, men osy ýaqytqa deıin bos jatqan jerimizdiń máselesine qalaıda bir qozǵaý salý qajet dep esepteımin. Árıne, halyqtyń jasap jatqan áreketterin de jónsiz deýge kelmes. Elbasymyzdyń ózi: «Halyqqa qajet emes dúnıe bizge de qajet emes», degen joq pa. Sondyqtan, Elbasynyń jer zańdylyqtaryndaǵy jańa ózgeristerge moratorıı jarııalap, ony asyqpaı oılanyp, halyqpen keńese otyryp baryp sheshý jónindegi sheshimin qoldaımyn.
Almaty oblysy
Muhıt TUMABAEV,
«Prırechnoe» JShS dırektory
Bizdiń sharýashylyǵymyz Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Semeı qalasynyń mańyna ornalasqan. Osy kásippen shuǵyldanǵanyma kóp ýaqyt boldy. Elimiz óz táýelsizdigine ıe bolysymen jańa sharýashylyq qurdyq. Al endi menimen qatar osyndaı kásip bastap, aýyl sharýashylyǵymen aınalysqandardyń kóbi onyń aýyrtpalyqtaryn kótere almaı, sharýashylyqtaryn taratyp aldy. Nege?
Sebebi, aýyl sharýashylyǵymen shuǵyldaný úshin qarjy qajet. Onan keıin jańa tehnologııalar kerek. Bastapqy kezde osylardyń bolmaýy kóbimizdiń jumysymyzǵa kedergi jasady. Biz amaldap júrip onyń jolyn tapqandaı boldyq. Alystaǵy Gollandııa eliniń kómegine, onyń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy tehnologııalaryna súıendik. Gollandııalyq ádis boıynsha solardyń mamandarynyń bizge bergen keńesine jáne qarjysyna súıene otyryp, kartop ósirip, odan jaqsy ónim aldyq. Sóıtip, sharýashylyǵymyz alǵa basyp, qıyn kezeńnen súrinbeı ótti.
Iаǵnı, bizdiń Qazaqstan úshin qazirgi ýaqytta sheteldikterdiń jańa tehnologııalary men tehnıkalary, qarjy kómekteri aýadaı qajet. Munsyz bolmaıdy. О́ıtkeni, óz elimizde aýyl sharýashylyǵynda jumys istep jatqandardyń qolynda qarjy da, tehnologııalar da joq. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵy salasynda birlesken kásiporyndar qura otyryp, alǵa ketken elderdiń kásipkerleriniń bilimi men aqyl-keńesterin alý birden-bir durys jol ekendigine kúmándanbaımyn.
Jalpy, meniń aýyl sharýa
shylyǵynda qyzmet etip kele jatqanyma 36 jyldaı ýaqyt bolsa, sonyń ishinde sharýashylyq basqarǵanyma 20 jyldan astam ýaqyt boldy. Sondyqtan men joǵarydaǵy sózderdi bireýlerden estip nemese kórip-bilgenime emes, tikeleı óz tájirıbeme, óz basymnan keshkenderime súıene otyryp aıtyp otyrmyn.
Osy tájirıbeme súıenip aıtsam, aýyl sharýashylyǵy jerlerin sonda jumys istep jatqan fermer, sharýa qojalyqtaryna satý óte paıdaly is bolyp shyqpaq. Bul jańaǵy fermerlerge ǵana emes, qoǵamǵa da paıdaly. О́ıtkeni, fermer óz jerin satyp alatyn bolsa, oǵan aıaly kózqaraspen qarap, jerdiń tozýyna jol bermeıdi. Ony ýaqytynda tyńaıtyp, tyńaıtqyshtar seýip, aýyspaly egis tártibin saqtap otyrady. Sóıtip, mol ónim alyp, ony elimizdiń rynogyna shyǵarady. Osylaı el ishinde azyq-túlik molshylyǵy paıda bolady.
Ekinshiden, jerdi menshikke alǵannan keıin oǵan áleýetti ınvestor tartý isi jeńildeıdi. Tipti, bolmaǵan jaǵdaıda ol jerdi kepildikke qoıý arqyly qarjy tartý múmkindigi molaıady. Sharýashylyqtar osylaısha qosymsha qarjy kózderine ıe bolyp, eńse tikteıdi.
Biz osy ýaqytqa deıin eń ári ketkende óz ónimderimizben óz rynogymyzdy ǵana qamtý múmkindigine ıe bolyp, al syrtqa ónim shyǵarýǵa qol jetkize almaı kelemiz. Syrtqa ónim shyǵarý úshin sheteldiktermen kúsh biriktire qımyldaýdyń paıdasy mol.
Bizdiń sharýashylyǵymyz eki baǵytta jumys istep keledi. Sýarmaly jerlerimizdi kórkeıtý úshin memleketten uzaq merzimge 2,5 mıllıon dollardaı nesıe aldyq. Ol nesıe bizge 25 jyl ýaqytqa berildi. Qazir jyl saıyn sol qaryzdyń bir bóligin jaýyp kelemiz. Nege 25 jyl? Sebebi, aýyl sharýashylyǵynda qaryzdy qaıtarý ońaı emes. Oǵan osynshama ýaqyt ketedi eken. Demek, sheteldik ınvestorlarǵa da jerdi jalǵa berýde 25 jyl ýaqyttyń belgilenýi tegin emes. Munda bári ekonomıkalyq turǵydan eseptelip qoıylǵan.
Joǵaryda gollandııalyqtarmen birigip kartop ósirgenimizdi aıttym. Bul is paıdaly bolǵannan keıin biz solarmen birigip pııaz ben sarymsaq ósirý tehnologııasyn da engizdik. Endi olar bizge qyzanaq ósirý tehnologııasyn usynyp otyr. Bul tehnologııa da óte qyzyq. О́sken qyzanaqty úsh qaıtara jınap alý múmkindigin beredi. Eń birinshi, ónimniń betinde ósken qyzanaqtar pisedi. Ony jınap alǵannan keıin ortasy pisedi. Ony jınap alǵannan keıin tómende ornalasqan ónimder pise bastaıdy. Mine, sóıtip, mol ónim alýǵa jáne jumysty durys uıymdastyrýǵa bolady. Gollandııalyqtar osy ónimdi ósirsek, bizge qyzanaqty óńdep, odan ártúrli ónimder alatyn zaýytty óz qarjysyna salyp bermek. Odan túsken qarjynyń qyzyǵyn olar da kóretin bolady. Iаǵnı tıimdilik eki jaqqa birdeı bolady. Demek, sheteldik ınvestorlardan qorqyp qajeti joq. Biz olardyń tehnologııasy men qarjysyn paıdalanamyz. Osylaısha, damımyz. Al jerimiz olarǵa satylmaıdy. Bul másele zańda naqty jazylǵan.
Shyǵys Qazaqstan oblysy
