Egemendigin jarııalaǵan kez kelgen memleket

 eń aldymen eldiń zańnamalyq tuǵyryn qalap, quqyqtyq qazyǵyn qaǵýdy qolǵa alady Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy Serik AQYLBAIMEN áńgime – Serik Baıseıituly, elimiz óz Táýelsizdigin jarııalaǵanyn qalaı jáne qaı jerde estidińiz? – 1991 jyly elimiz óz Táýel­sizdigin jarııalaǵanda men barlyq qazaqstandyqtarmen birge qýanyp, boıymdy erekshe bir shattyq kerneı tústi. Sol qýanyshty habardy sol kezdegi Torǵaı oblysynyń Arqalyq qalasynda estigen bolatynmyn. Ata-babalarymyz qanshama qanyn tógip, táýelsizdikti armandap qol jetkize almaı ómirden ótti. Al biz bolsaq, ata-babalarymyz janyn pıda etken armanyna esh qasiretsiz jetip, armandaǵan táýelsizdik pen tynyshtyq aspany astynda ómir súrip, óz taǵdyrymyzdy ózimiz sheship kelemiz. О́mir kórsetkendeı, keı­bir memleketter dúrbeleń men búlinshilik, ózara tartys ala­ńynda óz memlekettiligin joǵal­typ, ydyraǵan halyqtary jan-jaq­qa shashylyp, keleshek urpaqtyń obalyna qalyp jatyr. Sondyqtan da biz óz táýelsizdigimizdi baǵalaı bilýimiz qajet. Ǵasyrlar boıy halqymyz ańsap kelgen egemendigimizdi kózdiń qarashyǵyndaı qorǵap jáne ony órkendetý – bizdiń basty paryzymyz. Yntymaq pen aýyz­birlik – baǵa jetpes asa qymbat qazynamyz. Osy qaǵıdatty árbir azamat eshqashan umytpaýy kerek, jadynda myqtap ustaýy tıis. – Sol sátte qandaı áserde bol­ǵan­yńyzdy esińizge túsirip kórińizshi. – Iá, sol shaqta táýelsizdiktiń ne ekenin bilsem de, oǵan tolyqtaı senip, sezine almaı júrdim. Biraq, kóńilimdi bir erekshe qýanysh bılep turdy. О́tkenge salaýat etip, bolashaq ómirimizde táýelsizdiktiń arqasynda jeter jetistikterimiz týraly armandadym. Ol kezde men Torǵaı oblystyq soty tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqaryp júrgen edim. – Táýelsizdigin jarııalaǵan kez kelgen memleket eń aldymen óz egemendiginiń zańnamalyq tuǵyryn qalap, quqyqtyq qazy­ǵyn qaǵýdy qolǵa alady. Osy jaǵynan qaraǵanda, adamnyń quqyq­tary men bostandyǵynyń qorǵalýynyń kepili jáne zańdyq tuǵyry bolyp tabylatyn elimiz­diń Konstıtýsııasy qalaı dúnıege keldi? – Qazirgi dúnıedegi kez kelgen memleket óziniń alǵashqy qadamyn táýelsizdigimen qatar, Konstıtýsııasyn qabyldaýdan bastaıdy. Bul – sol memleketti quraýshy ulttyń ǵasyrlardan jınaqtalǵan, ózine tán ustany­mynyń, zańdarynyń, júrgen joldarynyń ózeginen shyǵyp, keleshegine baǵdar jasaıtyn bas­ty belgi. Biz Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap, quqyqtyq-saıası jaǵynan múlde jańa Konstıtýsııa qabyldap, sonyń negizinde búkil quqyqtyq qurylymdardy jańartý qajet boldy. Burynǵy totalıtarlyq júıedegi zań qaǵıdattaryn óz­ger­tip, adamnyń quqyǵy men bostandyqtaryn aldyńǵy qatarǵa qoıǵan, demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq memleket qurý maqsaty aldymyzda turdy. Biz alǵa qoıǵan maqsatymyzǵa jettik. О́tken jyly jıyrma bes jyldyǵyn atap ótken Ata Zańy­myz óz ómirsheńdigin kórsetti. Kons­­­tıtýsııa qaǵıdattaryna sáı­kes, elimizdiń demokratııalyq jolmen damý baǵyty aıqyndaldy. Quqyqtyq memleket qalyptastyrý qaǵıdalary qoǵamda jáne aza­mat­tardyń sanasynda túpki­likti bekitilip, óz jemisin berýde. Osynyń bári qoldanystaǵy Konstıtýsııany arqaý ete otyryp, onyń erejelerinen esh aýytqymaı, elimiz ben halqymyzǵa qyzmet etip otyrǵan Elbasymyzdyń saıasaty men biliktiliginiń arqasy. – Serik Baıseıituly, eńbek jolyńyzdyń birshama bóligin sot júıesinde ótkizgen ekensiz. Memlekettik bıliktiń úsh tarmaǵynyń biri – sot bıligin jetildirýge qatysty qandaı jumystar júzege asyryldy? Sonymen qatar, sońǵy jyldary quqyq qorǵaý organdary júıesin ári qaraı reformalaýǵa baılanysty birqatar qujattar qabyldandy. Osy máselelerge toqtalyp ótseńiz. – Qoǵam bir orynda turmaıdy, ol árdaıym ósý ústinde. Sot júıesi de qoǵam men zaman talabyna saı árkez ózgerip, damyp keledi. Osyǵan baılanysty sońǵy jyldary sot júıesinde kóptegen reformalar júzege asyryldy. Júzege asyrylǵan sol reformalar sot tóreliginde oryn alatyn qaıshylyqtardy joıyp, sot júıesin odan ári jetildirýge baǵyttaldy. Qazirgi kezde osy salada memleket tarapynan istelip jatqan jumystar óte kóp. О́zderińiz biletindeı, Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý jónindegi «100 naqty qadam» Ult Josparynyń ekinshi bóligi sot júıesiniń jáne quqyq qorǵaý organdarynyń tıimdiligi men ashyqtyǵyn arttyrýǵa yq­pal etetin zańnyń ústemdigin qamtamasyz etýge, jańa ádisterdi engizýdi, sondaı-aq, sot tóreligi ınstıtýtyna qoǵamdyq senimdi arttyrýdy kózdeıtin 19-qadamdy aıqyndady. Azamattardyń sot tóreligine qoljetimdiligin jeńildetý úshin sot júıesi ınstansııalary ońtaı­landyryldy. Qazaqstan bes satyly sot júıesinen úsh satyly sot tóreligi júıesine kóshti. Sot laýazymyna kandıdattarǵa qoıylatyn biliktilik talaptaryn jáne olardy irikteý tetikterin qatańdatý, kásibı daǵdysy men ıkemdiligin tekserý úshin ahýaldyq testileý júıesin endirý, sondaı-aq, sýdıalardyń esep berýin kúsheıtý máseleleri óziniń oń sheshimin tapty. Joǵarǵy Sottyń janyn­da Memlekettik basqarý aka­de­mııasynyń qurylymynan bólinip, oqý men sot praktı­kasynyń ózara baılanysyn kúsheıtý maqsatynda sot tóreligi ınstıtýty jumys isteıtin boldy. Sonymen qatar, Qazaqstannyń Joǵarǵy Sotynda iri ınvestorlar qatysatyn daýlardy qaraý úshin arnaıy alqa uıymdastyryldy. Qazaqstandyq sot tóreligin jetildirý máseleleri bo­ıyn­­sha Joǵarǵy Sotta konsýl­tasııalar júrgizý úshin bedeldi sheteldik sýdıalar men zańger­lerdiń qatysýymen úzdik halyq­aralyq standarttardy engizý maqsatynda Joǵarǵy Sot janynan Halyqaralyq keńes quryldy. Buǵan qosa, Sot rásimderin ońaılatý jáne sot prosesterin jedeldetý úshin azamattyq- quqyqtyq daýlar boıynsha sotta prokýrordyń qatysýy qysqartyldy. Al polısııa qyzmetkerlerin irikteý júıesin jaqsartý maqsatynda testileýdiń arnaıy júıesi, sondaı-aq, árbir quqyq qorǵaý qyzmetiniń vedomstvolyq erekshelikterin eskere otyryp, qyzmetti ótkerýdiń biryńǵaı erejesi engizildi. Qazirgi kezde jergilikti at­qarý­shy organdarǵa jáne jergilikti qoǵamdastyqqa esep beretin jer­gilikti polısııa qyzmeti jumys isteýde. Qoǵamdastyqtyń ishki ister organdary jumysynyń tıimdiligin baqylaý maqsatynda elimizde jasalǵan barlyq qyl­mystyq quqyq buzýshylyqtar tirkeletin «Qylmystyq quqyq buzý kartasy» ınternet-portaly jasaldy. Osy atalǵan jáne basqa da erejelerdi iske asyrý maqsatynda Parlament tarapynan 8 zań qabyldandy. Jalpylaı alǵanda, qazir­gi kezdegi istelip jatqan jumys­tar men engizilip jatqan jańa­shyldyqtar elimizdiń zańnamasyn jetildirýge jáne adam men aza­mat­­­tyń zańdy múddeleri men quqyqtaryn qorǵaý salasynda oń nátıjelerin beredi dep senemin.  Áńgimelesken Álısultan QULANBAI, «Egemen Qazaqstan»