Juban Moldaǵalıevtiń esimin oqyrmandarǵa tanystyryp jatý artyq. Kórnekti aqynnyń aramyzdan ketkenine otyz jylǵa taıady. Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi degendeı, osy jyldar aralyǵynda aqıyq aqynnyń ór tulǵasy men qaıtalanbas bitim-bolmysy jáne óshpes rýhy burynǵysynan da jotalana, tuǵyrlana túskendeı kórinedi. Ásirese, Jaıyqtyń boıyn jaılaǵan qalyń eldiń ishinde Juban esimin ardaqtap, onyń artyna qaldyrǵan ádebı muralary men elin sheksiz súıip ótken esil erdiń otanshyldyq qasıetin ónege etip júrgenderdiń jıi kezdesýi de janyńdy jyly nurǵa bóleıdi. Solardyń biri, tipti, biri emes-aý, biregeıi – ádebıetshi-ustaz, til janashyry, jubantanýshy-ǵalym, kánigi aýdarmashy Sosıal Pusyrman. Taıaýda qarııa «Egemenniń» Oraldaǵy qosynyna arnaıy kelip, asyl aǵa jónindegi oı-pikirlerin bizben bólisip edi. – Men – uly deýge ábden laıyq Jubandaı aqynnyń rýhanı inisimin. Osynaý tekti tulǵa týraly aıtýdyń ózi, jazý bylaı tursyn, onyń kisilik kelbeti týraly oılaýdyń ózi qıynnyń qıyny, – dep bastady óz áńgimesin Sosıal aǵa. – Sebebi, ol – bitimi bólek jan. Halqymyzdyń mańdaıyna bitken jaryq juldyzdardyń biri. Meniń oıymsha, Jubandaı aqyn bolý, Jubansha jyr jazý, Jubandaı azamat bolý, aqıqattyń aldynda alasarmaý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Jalpy, kez kelgen qalamgerdiń týabitti jaratylysy – óziniń kir jýyp, kindik kesken jerimen, týǵan topyraǵymen tutasyp, bite qaınasyp jatady emes pe?! Osyndaı qasıetter Juban aǵamyzǵa da tán edi. Ol burynǵy Taıpaq, qazirgi Aqjaıyq aýdanynyń Jylandy degen jerinde dúnıege kelgen. Kórkem oı men parasatty poezııa has sheberiniń kindigi О́leńti men Jylandy ózenderiniń quıar saǵasynda kesilipti. Jylandy ózeni kádimgi jylannyń kózi sekildi jylt-jylt etip aǵyp jatýshy edi. Jylan sııaqty ıreleńdep, buralańdap aǵady. Aýasy taza, shóbi shúıgin qasıetti qoltyq. Turǵyndardyń turmysyna yńǵaıly kıeli meken. Jer ataýynan belgili bolǵandaı, jylany kóp jer. Kezinde onyń adam men malǵa da kóp zııany tıipti. Solaı bola tursa da Juban aǵa týǵan jerin janyndaı jaqsy kóretin. Buǵan aqynnyń tómendegi jyr-shýmaqtary arqyly da kóz jetkizýge bolady. Sulýdaı burań sylandyń, Jylandym meniń, Jylandym. Men de bir seniń jyrańmyn Jyrańnan shyqqan jyr-ánim. Eske alam seni ár kúni, Júregim jyrsyz júdese. Jumyr jer óziń arqyly, Jubanǵa ystyq myń ese, – deýi týǵan jerge degen sheksiz súıispenshiligi emes pe? Meniń túsinigimde Juban aǵa – ómirden dúnıe-baılyqqa boı aldyrmaı ári ary men abyroıyna kirshik túsirmeı ótken ardaqty azamat. Naızaǵaı minezdi halyqtyń – naızaǵaı minezdi has uly. О́zi qandaı edi, sózi qandaı edi?! О́rligi men erligi de ózine jarasyp turar edi. Ol, sirá, halyqtyń zerdesinde osyndaı aldaspan keıpimen saqtalar. Jadynda qalar. Onyń negizgi ustanymy – shyndyq. Qanaǵat pen ar-uıat jáne ustamdylyq edi. Jubaǵańnyń ar-namysy jolbarystyń qunyndaı bolatyn. О́zi de jolbarysqa uqsaıtyn. Seskený, jaǵympazdaný jáne kólgirsý sekildi teris minezder oǵan jat edi. Kóptegen qandastarymyz áldebireýlerdi syrtynan ǵaıbattaýǵa beıim turady. Qazaqtyń jaýy – qazaq degen sóz sonaý Abaı zamanynan qalǵan ǵoı. «Men – qazaqpyn» poemasy jaryq kórgennen keıin Jubannyń sońynan sham alyp túsýshiler de az bolmapty. Bul poema ultshyldyqty ýaǵyzdaıdy degen syńarjaq oı-pikirler de aıtylypty. Sol sııaqty, Jubannyń «Hatshyǵa hat» óleńi, «Sel» poemasy jaryq kórgen kezde kúnshilder bul tamasha týyndylardyń «basshy» degen bas keıipkerine jarmasyp, bul Qonaevqa arnalǵan, partııa basshysyn synaǵan, sóıte turyp ózin kókke kótergen dep soqty. Tipti, Qonaevtyń poshta jáshigine bir danasyn salyp jibergender de bolypty. Aqyn buǵan da tózdi. Sabyr saqtady. Parasattylyq pen danalyq degen de osy bolsa kerek.
– Sáke, bul aıtyp otyrǵandaryńyzdyń bári durys. Degenmen, siz ózińiz birinshi ret Juban Moldaǵalıevti qashan kórip edińiz? Sýretkermen kezdesýdiń sáti qashan túsip edi?
– Men ol kezde QazPI-diń fılologııa fakýltetiniń sońǵy kýrsynda oqıtynmyn. Osy joǵary oqý ornyndaǵy eń syıly jáne eń parasatty ustazymyzdyń biri – boı dese boıy bar, oı dese oıy bar, segiz qyrly bir syrly professor Nyǵmet Ǵabdýllın bolatyn. Onyń qazaq ádebıetinen kezekti bir leksııasy ótip jatyr edi. Osy sátte aýdıtorııaǵa sol kezde qyryq bes jastaǵy eń jas professor, qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi Serik Qırabaev kirip keldi de, lektorǵa: «Náke, stýdent Sosıal Pusyrmanovty maǵan jiberińizshi», degeni. Júregim zý ete qaldy. Elde Uly Otan soǵysynyń ardageri, I toptaǵy múgedek ákem bar edi. Sol kisi olaı-bulaı bolyp ketti me degen oı sanama sart ete tústi. Áıteýir, amanshylyq bolsa eken deımin ishimnen. Kafedranyń esigin ımene ashyp ishke ensem, tórde kózinde kózildirigi bar, qyran qabaq, qara-sur, tyǵyrshyqtaı bir adam otyr eken. «Mine, Sosıal Pusyrmanov degen osy jigit. Oral oblysynyń Jympıty aýdanynan. Úzdik stýdent. Qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasady, – dedi Serik aǵa meni tanystyryp. – Bul aǵań Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Juban Moldaǵalıev, ádeıi seni izdep kelip otyr», dedi sodan soń. Juban aǵanyń qolyndaǵy «Lenınshil jas» pen «Jetisý» gazetteri kózime ottaı basyldy. О́ıtkeni, olardyń ishinde meniń maqalalarym bar edi. «Jympıtynyń qaı jerinensiń?» dedi Juban aǵa. «Qyzyltý» kolhozynanmyn. Buryn «Aqyrap» kolhozynda turǵanbyz», degenimde, júzinen jylylyq baıqaldy. «Áke-shesheń bar ma?» dep surady. «Bar. Ákem Júrkeı Uly Otan soǵysynyń ardageri. Anam Názıpa eńbek ardageri» dedim. «Seniń ákeńdi bilemin. Anań Zerip aýyldyq keńesiniń tóraıymy bolǵanda aralasyp turatynbyz» dep maǵan jymııa qarady Jubaǵań. «Seni Serik aǵań maqtap otyr. О́ziń gazetke maqala jazady ekensiń. Talabyńa nur jaýsyn. Jaqsy oqy. Tushymdy maqalalaryń bolsa alyp kel», dedi. Sosyn tósqaltasynan 1969 jyly baspadan shyqqan «Kisen ashqan» degen kitabyn sýyryp qoltańba jazyp berdi. Onda bylaı delingen. «Sosıal inime. Aǵa tartýy. Juban Moldaǵalıev. Almaty 30.05.1970» Budan keıin Jubaǵań: «Úıge kelip, Sofııa jeńgeńniń qolynan shaı iship tur», dep meken-jaıyn aıtyp, shyǵyp ketti. Men asyl aǵamen osylaı tanysyp edim. Ol kezde elden ne ákeń, ne aǵań izdep kelmegende, Jubandaı ataǵynan at úrketin arqaly aqynnyń arnaıy izdep kelýi meniń ómirimde umytylmastaı iz qaldyrdy.
– Instıtýtty bitirip, elge kelgennen keıin Jubaǵańmen qarym-qatynasyńyz úzilip qalǵan joq pa?
– Joq, úzilgen joq. Aýylǵa kelgennen keıin de Juban aǵamen hat jazysyp, baılanysyp turdym. 1975 jyly tamyz aıynda Jympıtyǵa Taıpaqtan Saıqudyq arqyly Juban Moldaǵalıev keledi eken degen habar tarady. Kóp keshikpeı Jympıtyǵa esh habarsyz, aýdan basshylaryna eskertpesten, oblystyq partııa komıteti qarjy-sharýashylyq bóliminiń meńgerýshisi, atpal azamat Dárjan Imanǵalıev ekeýi birinshi hatshy Sabaı Nııazovtyń úıine tústi. Ol ekeýi bir aýyldan. Birge ósken azamattar edi. Aýyl turǵyndary aqynmen kezdesýge asyǵýly. Mádenıet úıi adamǵa lyq toly. Jubandaı ultjandy, arqaly aqynǵa aýdan basshysy birden sóz berdi. Osy kezde qazaq ádebıetiniń jaı-kúıi, óz shyǵarmashylyǵy, el tynysy týraly aıta kelip, Juban aǵa óz jyrlaryn shabyttana oqydy. Jubaǵań shabyttana shalqydy. Jaýhar jyrlaryn tógip-tógip jiberdi. Ásirese, «Men – qazaqpyn» poemasynan úzindiler oqyǵanda zal toly jurt tik turyp qol soqty. El azamattary ár jerden suraqtar qoıyp, sheksiz alǵystaryn bildirip jatty. Aqynǵa da keregi ádebıetsúıer áleýmettiń osyndaı emen-jarqyn peıilderi ǵoı. Kókeıde túıindelgen kóp oılar aqtaryldy. Jubaǵań kezdesýden qaıraqqa janylǵan sharbolattaı shıryǵyp, sergip shyqty. Buny kórip men de qýanyp, mereıim tasydy. Jıyn bitkende kóp kisilerdiń arasynan Juban aǵanyń janyna baryp sálem berdim. Meni kórgen kezde kózi jarq ete túsip, qabaǵy jazylyp: «Sosıal, sen osynda ma ediń?» dep maǵan meıirlene qarady. Sodan soń qasyndaǵy aýdan basshylaryna: «Sosıal meniń inim, aǵaıynym ǵoı», degen kezde kózimnen jas shyǵyp ketti. Juban aǵanyń «Dala dastarhany» degen kitabyna qoltańba jazdyryp aldym. Munda: «Sosıal inime! Ar-ojdanyńdy bıik usta. Azamat bol, halqyńa adal qyzmet et! Juban Moldaǵalıev. 30.08.1975 jyl. Jympıty aýyly» dep jazylypty. Mine, sodan beri Juban aǵamen týǵan aǵa-inideı jaqyndasyp ketkenimdi ózime bıik mereı, zor baqyt dep sanaımyn. Qoltańba jazyp bergen jyr kitaptary men úshin asyl qazyna. Qazir maǵan qoltańba jazyp bergen «Kisen ashqan» degen kitaby oblys ortalyǵyndaǵy Juban atyndaǵy ámbebap kitaphanada tur. Úıdegi kitabyn saǵynyshpen qolǵa alyp, qaıtalap oqyp otyramyn.
– Sizdi Jaıyq jurtshylyǵy jubantanýshy retinde jaqsy biledi. Osyǵan baılanysty ne der edińiz?
– Budan tórt jyl buryn Juban aǵanyń rýhy rıza bolsyn degen maqsatpen aqıyq aqyn jóninde «Máńgilik qazaq» degen kitap jazyp, bastyryp shyǵardym. Kitaptyń tusaýkeser rásimi Hamza Esenjanov atyndaǵy oblystyq balalar kitaphanasynda ótkizildi. Atalǵan týyndymnyń keler urpaqqa tıtteı de bolsa paıdasy tıip jatsa, maqsatymnyń oryndalǵany. Jastar Jubannyń jaýhar jyrlaryn jattap óskenin qalaımyn. Sebebi, ol barsha qazaqtyń júreginen oryn tepken aqyn. Osyndaı, halyqtyń júregindegi jyr sardaryn qasterleý, rýhyna bas ııý bir kúndik nemese bir jyldyq shara bolmaýy kerek. Juban aqynǵa Jubansha qaraıtyn ýaqyt jetti. Jubannyń árbir óleńi jastardyń boıynda qazaqstandyq otanshyldyq sezimdi tereńdetýge septigin tıgize alady degen oıdamyn. Sondaı-aq, jubantanýshy retinde, Juban qoryn ashý qajet dep sanaımyn. Ras, aqynnyń týǵan jurty Oral qalasynda oǵan ornatylǵan eskertkish bar. Degenmen, Almatyda nemese Astanada taǵy bir eskertkish qoıylsa, artyqtyq etpes edi. Sondaı-aq, elimizdi Juban jyrlarymen terbetýdiń de tereń máni bar. Bulaı isteýge Juban aqynnyń óleńi de, ómiri de asa laıyqty. Bulaı deıtin sebebim, Juban Moldaǵalıev kózi tirisinde úsh ret erlik jasaǵan adam. Munyń birinshisi Uly Otan soǵysy kezindegi erligi bolsa, ekinshi erligi 1964 jyly keńestik saıasattyń qany tamyp turǵan kezinde, qazaqpyn dep keýde kere aıtýdyń ózi muń bolǵan jyldarda jazylǵan «Men – qazaqpyn» poemasy. Al úshinshi erligi – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasynan keıingi Jazýshylar odaǵynda bolǵan kezdesýde «qańǵyp kelgen shúregeı» Kolbınge qasqaıa qarap turyp óz halqynyń namysyn qoldan bermegeni.
– Juban aqyn jóninde aıtqan maǵynaly áńgimeńiz úshin rahmet. Jubaǵańnyń rýhy sizdi árkez qoldap júrsin.
Áńgimelesken Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan» ORAL
Sýrette: aqyn Juban Moldaǵalıev
