«Qyrǵyz, qazaq – alashtan...»

(Qos ulttyń rýhanı tulǵalaryn zertteýshi, alashtanýshy Dıhan Qamzabekuly izdenisi haqynda) Meniń qazaq ádebıettanýshy ǵalymdarymen aralas-quralas bolyp kele jatqanyma qyryq jyldan astam ýaqyt ótipti. Jap-jas kezimde qyrǵyz jáne qazaq ádebıetteriniń baılanysy jóninde kandıdattyq dıssertasııa qorǵaý maqsatymen Almatyǵa jıi baratynmyn. Kóp ýaqyt boıy qatar qonys tepken eki eldiń arasyn jol qylǵan saparlarym keıin jemis-máýesin berdi. Uzaq jyl Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmashylyǵyn, qyrǵyz ádebıetiniń qazaq jáne túrki halyqtarymen sabaqtastyǵyn zerttep, birneshe ǵylymı eńbek jazyp, búginde egiz jurtqa qadirli, Alataýdyń eki jaǵyna birdeı tanymal azamatqa aınaldym. Bul úshin Jaratqanǵa táýbe deımin! Qazaq týǵandar áli kúnge deıin Almaty men Astanada, ózge de óńirlerde ótetin ǵylymı jıyndardan qaldyrǵan emes. Qazaqstanda men topyraǵyn baspaǵan aımaq sırek. Bizdiń qyrǵyz elindegi Halyqaralyq Aıt­matov akade­mııasynyń quramyna birqatar qazaq ǵalymdary da engen. Olardy irikteý kezinde qyrǵyz jáne qazaq ádebıetterine ortaq máselelerdi qarastyrǵan zertteý eńbekteri eskeriledi. Budan birneshe jyl buryn osy ǵylymı qoǵamdyq uıymǵa Dıhan Qamzabekuly da qabyldandy. Sebebi, ol – Alash dáýirin, aǵartýshylyq kezeńdi zertteýshi. Qyrǵyz zııa­lylary da osy aǵartýshylyq úrdisten shet qal­ǵan joq. Dıhan Qamzabekuly – tek qazaq áde­bıetiniń tarıhyndaǵy aǵartýshylardy ǵana emes, jalpy Ortalyq Azııa óńirindegi aǵartýshylyqtyń qoǵamdaǵy, ádebıettegi, mádenıettegi ornyn aıqyndap, maǵynasyn tereń ashyp bergen ǵalym. Talaı jyl boıy «Qazan tóńkerisine deıin qazaqtar men qyrǵyzdar saýatsyz, qarańǵy qalpynda qalǵan, ádebıetimiz ben jazýymyz sol tóńkeristen keıin paıda bolǵan» degen teris túsinikti, ǵylymǵa jat kózqarasty maldanyp kelgenimiz kópke málim. Ǵalym Dıhan Qamzabekuly – kóptegen tyń derek, mańyzdy málimet tabý arqyly bul kózqarasty teriske shyǵarǵan zertteýshilerdiń biri. Keńestik dáýirde túren túspegen dúnıelerdi qarastyryp, jańa joba, tyń tujyrym usyný Dıhan eńbek­teriniń basty qaǵıdasy der edim. Munyń bári qazir qalyń jurtshylyqtyń ıgiligine aınaldy. Dıhan Qamzabekuly eli men jurtyn súıgen, otanshyldyq taqyrypty qozǵaǵan, ulttyń sana-sezimin oıatqan taǵylymdy shyǵarmalardy dúnıege ákelgen Alash qaıratkerleriniń ádebı jáne pýblısıstıkalyq murasyn qarastyrdy. Alash aqyn-jazýshylarynyń arman-tilegi, maqsat-muraty jınaqtalǵan ozyq ıdeıalardyń mánin ashyp kórsetti. Dıhan Qamzabekuly qazaq, ózbek, qyr­ǵyz, túrikmen, uıǵyr, tatar, bashqurt ulty men osmanly túrikteri memlekettik tulǵalarynyń jáne shyǵarmashylyq ókil­deriniń taǵdyryna tereń úńildi. Qazaq ǵulamasy Ahmet Baıtursynov pen qyr­ǵyz aqyny Qasym Tynystanov aǵa-inideı syılas, áriptes, taǵdyrlas bolǵany barshaǵa belgili. Bilimi kól-kósir Ahań Qasym Tynystanovqa shyǵarmashylyq turǵydan zor yqpalyn tıgizgen. Qasymnyń alǵashqy jyrlarynan onyń Alash ıdeıasyna berilgendigi aıqyn ańǵarylady. Aǵartýshylyq baǵdardaǵy muralarynda qazaq pen qyrǵyzǵa ortaq murat aıqyn baıqalady. Dıhan Qamzabekulynyń bul másele boıynsha kózqarasy qyrǵyz ádebıettanýshylarynyń oı-tujyrymdarymen berik úndesedi. Dıhannyń eńbekterinde qyrǵyzdyń kórnekti aǵartýshy-qalamgerleri Ishanǵalı Arabaev pen Qasym Tynystanovtyń esimderi jıi atalady. Máselen, onyń 1997 jyly shyqqan «Rýhanııat» atty kitabyndaǵy «Qazaq bilimpazdardyń toby (sezi)» zertteýinde 1924 jyly 12-17 maýsymda Orynborda ótken tuńǵysh ǵalymdar jıynyna Túrkistan Respýblıkasynan Halel Dosmuhameduly men Ishanǵalı Arabaıuly delegat bolyp barǵany derektermen dálel­denip jazylǵan. Ishanǵalı osy basqosýda jınalystyń top basqarmasy quramyna saılanypty. Sezdi quttyqtap, sóz sóılegen. Ol jıyn minberinen: «Túrik qaýymynyń ishindegi aldyńǵy mádenıet basqyshynda dep sanalatyn Ǵusman túrikteri ádebıet júzinde adasyp ketti. Emle sáıkessizdigine baılanysty Anatol túrikteri Ystambolda jazylǵan kitaptardy oqı almaı otyr... О́te orysshyl bolyp, daıyn turǵan orys ádebıeti, orystyń ǵylym tilderin alyp júre bersek, úlken adasqan bolamyz. Sony esten shyǵarý jaramaıdy», depti. Sondaı-aq bul sezde alysta júrgen aǵa­ıynǵa kómek kórsetý máselesi de qozǵalypty. Osyǵan oraı sóz alǵan M.Turǵanbaıuly Reseıde, Qytaıda, Mońǵolııada tirshi­lik etip jatqan qazaqtardyń jaıyn aıtqanda, ony qoldap ári tolyqtyryp pikir bildir­gen Ishanǵalı Arabaıuly sezd basshylyǵynan sol usy­nys jóninde arnaıy qaýly shyǵarýdy surapty. Dıhannyń osy maqalasynda mynadaı joldar bar: «Jıyn biterde minberge Túrkistannan kelgen ýákil I.Ara­baıuly kóterilip, sezdi mejelegen jumysyn maqsatyna jet­kizýimen quttyqtap, kúni erteń bul qaýlylardy iske asyrý barysynda el múddesin joǵary qoıǵan árbir azamattyń kúsh-jiger jumsaıtynyna senim bildirdi». Bul derekti búgingi qyrǵyz zııa­lylary da qurmetpen qabyl alady. Al qazaq ǵalymynyń «Taǵdyrlar sapyrylysynda týǵan «Talap» degen maqalasy­nan Tashkentte 1922 jyly negizi qalanǵan «Talap» qaýymynyń basqarma músheligine Muhamedjan Tynyshbaev, Muhtar Áýezov, Isa Toqtybaev syndy Alash arystarymen birge, Qasym Tynystanovtyń da saılanǵanyn kóremiz. Dıhan Qamzabekuly Ortalyq Azııada tuńǵysh qurylǵan bul uıymnyń jarǵy­syn muraǵattan taýyp usynǵan. Sol qujatta qa­zaq-qyrǵyz halqynyń tarıhy, mádenıeti, tili men ádebıeti jónindegi máseleler jan-jaqty qamtylǵan. «Qazaq-qyrǵyz» degen ol tustaǵy qazaq halqynyń ataýy desek te, Qasym Tynystanov ókildik etken uıymnyń osy qujatynyń qyrǵyz jurtyna da tikeleı qatysy bar ekendigi kúmán týdyrmaıdy. «Talap» qaýymyna qyrǵyz halqynan tek Qasym Tynystanov qana emes, joǵaryda aty atalǵan Ishanǵalı Arabaıuly da múshe bolǵan. Dıhannyń deregine júginsek, bul qaýym 1923 jyly Almatyda bólimshesin ashqan kezde sol qurylymda B.Súleıuly, Q.Basymuly, J.Báribaıuly. Sh.Sarybaıuly sııaqty qazaq qaıratkerlerimen birge qyrǵyz I.Arabaıuly, uıǵyr A.Rozybaqıev qyzmet istegen. Dıhan Qamzabekuly 2002 jyly shyqqan «Alash jáne ádebıet» atty monografııasynyń «Túrik halyqtarynyń otanshyldyq izdenisi hám elshildik ádebıeti» atty taraýynda «20-jyl­dary ádebıette Shyǵystyń jarqyn juldyzdary deńgeıine kóterilgen qazaq Maǵjan Jumabaıuly, Bernııaz Kúleıuly, ózbek Fıtrat, Chýlpon, qyrǵyz Qasym Tynystanov, Sadyq Karachev, tatar Taktash, Býrnash, Kavı Nadjmı, ázirbaıjan Tahır, Zergıar, Mehdı Gýseın, túrikmen Allakýlı Qarahanov, t.b. shy­ǵar­malarynda túriktiń ór shaǵyn eske alyp rýhtanady, Shyǵys pen Túrkııa Batystyń ezgisine túsip qınalǵanda, olarǵa jyrymen kómek qolyn sozady» dep jazdy. Bul onyń óz taqyrybyn týǵan ádebıetiniń tóńireginde ǵana shektemeı, onymen rýhtas týysqan halyqtardyń shyǵar­mashylyǵymen berik sabaqtastyra alǵanyn aıǵaqtaıdy. Máselege «alashtaný» jáne «aǵartýshylyq» uǵymdary turǵysynan den qoıǵan ol osy kezeńdegi túrki halyqtarynyń tynys-tirshiligi týraly mol málimet jınaǵan. Ǵalym atalǵan eńbeginde Qasym Tynys­tanov­qa «óz ultyn alashtyń bir tarmaǵy dep eseptegen qyrǵyz zııalysy» dep baǵa berip, onyń «Alashqa» degen óleńinen mynadaı úzindi keltiredi: ...Bır ýbakyt kara týman aldy shýlap, О́tkóngó jete almadyk koldý býlgap. Kózdón jash, jondon taıak arygan jok, Sagyndyk zamanany ótkón jyrgap. ...Alashym, kandaı edı býrýngý shak, Ol kandaı kara týman ortagy tap? Býl zaman – okýý-bılım zamanasy, Iske kır, belıńdı býý, bekem ýstap! Ultty muratqa jetkizer baǵyt izdep, daǵ­­darǵan elge tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn kórsetip, bilim alýǵa, sanany oıatýǵa úndegen aqynnyń ıdeıasy sol tustaǵy qazaq aǵartýshylarynyń oı-tujyrymynan alys kete qoımaıdy. Dıhan Qasym Tynystanov týyndylarynyń Maǵjan Jumabaev, Júsip­bek Aımaýytuly shyǵarmashylyǵymen úılesetin tustaryn atap kórsetedi. Qyrǵyz aqynynyń «Jashtarga» («Jastarǵa»), «Kalemge» («Qalamǵa»), «Shakırt» («Shákirt») atty óleńderiniń ıdeıalyq-kórkemdik erekshelikterine sheberlikpen taldaý jasaıdy. Sonymen qatar, Dıhan Qamzabekuly Halyqaralyq Túrki akademııasynyń Alash dáýirin zerttep-zerdeleýge arnalǵan jobasy boıynsha Qasym Tynystanov shyǵar­mashylyǵy týraly tutas taraý jazyp, eki eldiń ádebıettaný ǵylymy úshin eleýli eńbek sińirdi. Qyrǵyz aqyny óleńderin qazaqsha jolma-jol, sózbe-sóz aýdardy. Ázirge qazaq jurtyndaǵy Qasym Tynystanov murasynyń jalǵyz zertteýshisi Dıhan Qamzabekuly ekenin aıta ketýdi paryz sanaımyz. Osy rette alashtanýshy «qazaqtyń «Jańa óris» gazetinde Qasym shyǵarmalary jıi basylǵan» dep qyrǵyz ǵalymdaryna derek kózin usynyp ketedi. Jáne bir tusta qazaqtyń klassık jazýshysy Júsipbek Aımaýytulynyń «Eles» atty áńgimesi men Qasymnyń «Kalemge» atty óleńiniń ıdeıalas ekenin jazady. Onyń máni – «Ne tolǵandyrady, sony jaz!». Sondaı-aq, qyrǵyz úshin náýbatty 1916 jyly ultpen birge Q.Tynystanov ta Shyǵys Túrkistanǵa (Qytaı jaqqa) amalsyz aýǵany bar. Osy máseleni D.Qamzabekuly: «Qazaq pen qyrǵyzdyń 1916 jyly jazalaýshy otrıad teperishinen Qytaıǵa aýý oqıǵasy, oǵan arashashy bolǵan Alash zııalylarynyń eńbegi» degen oımen aıtyp ótedi. Sol joly Álıhan Bókeıhan bastaǵan qazaq qaıratkerleri qyrǵyzdardy eline qaıta alyp kelýge kóp kúsh jumsaǵan jáne osy úshin arnaıy qarjy jınaǵan. Dıhan bizben kezdeskende árdaıym «osy eki halyqtyń dostyǵyn kórsetetin tarıhı oqıǵany eske túsiretindeı eskertkish ornatý kerek» degen usynys jasap júr. Qazaq ǵalymynyń «Qazaq-qyrǵyzdyń tuńǵysh jádıtshe «Álippesin» ázirleýshilerdiń biri, «Aıqap» pen «Qazaq» basylymdaryna qyrǵyz haqynda materıal jazyp turǵan belgili qalamger Ishanǵalı Arabaıuly da 20-jyldary halyq aǵartý salasynda qyzmet jasap, qıyn shaqta Manas jurtyna bilim-ilimimen, qalamymen járdemdese aldy» degen tujyrymy bizdiń memleketimizdiń zııaly qaýymy úshin asa qymbat. D.Qamzabekuly «Alash jáne ádebıet» atty monografııasynda Ishanǵalıdyń qazaq Hafız Sársekeulymen «Ǵalııa» medresesinde oqyp júrgende birlesip daıarlaǵan «Qazaq ýá qyrǵyz balalary úshin osýl saýtııa ılá jazylǵan álippe ıakı tóte oqý» atty oqýlyǵyn (Móráttıb ýá náshárlári: Mádrásá-ı Ǵalııadaǵy qyrǵyz ýá qazaq shákirtteri. Qurastyrǵan Ishanǵalı Arabaev jáne Hafız Sársekeev. – Ýfa: Sharq mátbáǵási, 1911) erekshe baǵalaı otyryp, tómendegideı tujyrymdama jasaıdy: «Muny I.Arabaıuly men H.Sársekeuly qurastyrsa da, atalǵan eńbek «Ǵalııanyń» qazaq-qyrǵyz shákirtterine ortaq deı alamyz. «Álippe, ıakı tóte oqý» – til, ádebıet, tarıh, etıka, praktıkalyq arıfmetıka, shetel tili (arab) máselelerin arqaý etken qazaq-qyrǵyz tilindegi alǵashqy jádıt oqýlyǵy edi. Osy oqýlyqtyń maqsatyn iske asyrý barysynda «Sadaq» jýrnaly dúnıege keldi dep esepteımiz». Bizdińshe, qazaq-qyrǵyz rýhanı baılanystarynyń osyndaı tereń syrlary bar. Kezinde «Sadaq» qoljazba jýrnaly týraly marqum professor Tursynbek Kákishevtiń tyńǵylyqty zertteý júrgizgenin jaqsy bilemiz. Qyrǵyz zar zaman poezııasynyń (zaman yrchylary) aıtýly ókili Molda Qylyshtyń (Qylysh Shamyrqanuly) bir tolǵaýynda «Kyıla sózdú chygarma: Kyrgyz, kazak – alachtan» degen tirkes bar. Bul – qazaqtyń da, qyrǵyzdyń da túbi alash ekendigin aıǵaqtaıtyn tujyrym. Osy turǵydan alǵanda, Alash dáýirin zertteý arqyly qyrǵyz ben qazaqtyń joǵyn joqtap, muńyn muńdap júrgen Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, Halyqaralyq Aıt­matov akademııasynyń akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dıhan Qamzabekuly baýyrymnyń mańyzdy eńbegi tek qana qurmetke laıyq dep sanaımyn. Abdyldajan AQMATALIEV, Qyrǵyz Respýbıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń vıse-prezıdenti, halyqaralyq Aıtmatov akademııasynyń prezıdenti  Bishkek