Alataýdaǵy alma baǵy

kólemi 80 paıyzǵa azaıyp ketken Almaty aportynyń daqpyrtyn jaqsy bile­miz, tań­daıymyzda qalǵan dámin jaqsy sezemiz, biraq kópshiligimiz osy jemistiń on ǵasyrlyq tarıhy baryn, myń jyldyq shahardyń qurdasy ekendigin bile ber­meımiz. Sonymen qatar, áıgili aport qasqyrdyń sırk arenasyna úırene almaǵany sekildi, kezinde ǵalymdar qansha kúsh salǵanymen, Reseıdiń keıbir aımaqtarynda jáne Germanııa men AQSh-tyń topyraǵyna jersinbegen. Keńestik ǵalymdar Almaty aportynyń túp atasy Reseı aımaǵynan ákelingen degendi tarıhqa jazyp ta ketti. Alaıda, Alataýda jabaıy almanyń san ǵasyr buryn jaıqalyp ósip kelgenin sol ǵalymdar joqqa shyǵarǵan emes, shyǵara da almaıdy. Taý bókterindegi túp-túp bolyp jaıqalyp, taýyqtyń jumyrtqasyndaı jemis salatyn jabaıy jemisti ǵylymı tilde «Sıvers tuqymdy» alma deıdi. Nege olaı? Alataý baýraıynda tunyp ósetin jabaıy alma týraly Reseı geografııa qoǵamyna osynda joly túsken dárilik shóp jınaǵysh ǵalym Iogann Sıvers alǵash ret 1769 jyly málimet bergen eken. Sol kezden bastap Alataý baýraıyndaǵy jabaıy tátti almalar Sıvers almasy atanǵan de ketken. Búgingi aporttyń tuqymy sol sıvers almasynyń jalǵasy bolyp sanalatyny da sondyqtan. Qazaq ǵalymdary taıaýda taý bókteriniń sáni – jabaıy almalar tuqymynyń jyl sanap joǵalyp bara jatqany týraly dabyl qaqty. Alataý baýraıyndaǵy bul jemistiń kólemi 80 paıyzǵa deıin azaıyp ketken. Sodan da shyǵar, alma baǵy Ile Alataýy ulttyq tabıǵı qoryǵy aýmaǵynda ósetindikten dereý qamqorlyqqa alyndy. Olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin ulttyq saıabaqtyń botanık ǵalymdary seleksııalyq ortalyqpen birlesip úlken joba boıynsha jumys istep jatyr. Ile Alataýy ulttyq tabıǵı saıabaǵynyń aǵa ǵylymı qyz­metkeri Raısa Tórehanova: – Biz qazir aldymen kóshetterdi ósirýdi qolǵa alý ústindemiz. Ol úshin Túrgen taýynda, Belshabdar shatqalynda 2 gektar gektar jerdi daıyn­dap qoıdyq, – deıdi. Endeshe... Alataý baýraıynda ǵana ósetin Almatynyń almasy, aınalyp kelgende, aporttyń san ǵasyrlyq tarıhy bar túpki tuqymy qaıta túleıtin kún de alys emes. Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY