* Ǵıbrat
Qaraýyl Bekshe bı kádimgi Qanjyǵaly Bógenbaı batyrdyń Bapanynan týǵan nemeresi Saqqulaq (Sábden) sheshenmen úzeńgiles júrip, syılas, syrlas dos bolǵan desedi. Aǵalary Kókshetaý jaqqa kóship baryp, myńǵyrtyp myńdy aıdap kúrsip turǵanda egde tartqan ákesi Dúısenge qaraılap, almas tildi alǵyr jas Bekshe Ereımentaý óńirinde qalyp qoıady. Saqqulaq sheshenge erip, el bıligine aralasqan ol munda erteli-kesh attan túspeı, aǵaıyn arasyndaǵy daý-damaıdy sheship júrip óz sharýasyn qunttamaı, qońyr-tóbel tirlik keshedi. Ash-aryǵyn bildirtpeı jelke júnin dúrdıtken arlan bóri sııaqty arly bıdiń ishteı úńgip jep jatqan jaı-kúıin jan dosy da onsha elemeı, qasynan eki eli qaldyrmaı udaıy ertedi de ketedi.
Shydamnyń da shegi bar, birde Bekshe Saqqulaqqa ermeı, úıinde jatyp alady. Aýzy dýaly, sózi ýáli tókpe sheshen dosynsyz daý sheship, jurtty bitimge keltirý qıyn soǵatynyn sezgen Saqqulaq bı kezekti saparyn doǵaryp, báıbishesine: «Jarlynyń bir toıǵany shala baıyǵany» deýshi edi burynǵylar. Soǵym eti taýsylǵan shyǵar, sybaǵa jiberip, Beksheni shaqyrtshy», – deıdi.
Saqańnyń Nuraly atty balasy sheshesi salyp bergen sybaǵany qanjyǵaǵa bókterip sheshendi shaqyrýǵa keledi. Usynǵan qorjyn basyn aqtaryp kórse, arnaıy jibergen sybaǵanyń eń táýir degen múshesi qoıdyń jaýyryny bolyp shyǵady. Beksheniń zaıyby báıek bolyp, ákelgen sybaǵany qosyp, qazan kóterip, apyl-ǵupyl et pisiredi de, tabaqqa salyp, eri men meımannyń aldyna qoıady. Sonda sheshen tabaqtan jaýyryndy alyp, jas myrzaǵa kúlimsireı qarap bylaı deıdi:
Baıqańyz ettiń azyn jaýyrynnan,
Bar bolsa, kim aıaıdy baýyrynan.
Joqtyq shirkin kisige ne istetpeıdi?
Bul-daǵy kelipti óz aýylyńnan.
Mynany súr me desem, siri eken ǵoı,
Sarań baı óldi desem, tiri eken ǵoı.
Dúnıege kózi toımaı, ózi ólmeı,
Biri – kórde, biri elde júr eken ǵoı.
Betinen oty shyǵyp, qulaq-shekesine deıin qyzaryp ketken Nuraly tabaqqa qol salmaq tursyn, úı ıesine týra qaraı almaı, kózimen jer shuqyp tas bop otyrady da qalady. Ishteı sheshesiniń qaraýlyǵyna kúıinip, jylarman bolady. Tek attanarda ǵana ákesiniń sheshendi arnaıy shaqyrtqanyn aıtady. Dilmár Bekshe taǵy da til bezep tebirene turyp: «Bıge de, báıbishesine de sálem aıt» deı turyp:
Men Saqekeńniń Bekshesi edim,
Saqtaýly altyn tekshesi edim.
Búginde kisi jiberip shaqyratyn
Etiginiń ókshesi me edim?
Kereksinse ózi kelsin!.. – depti.
Semser sóz shymbaıyna batqan suńǵyla bı Saqqulaq izinshe-aq ózi kelip, aıybyna at-shapan berip, qaıtadan tós túıistirip, ár sózi saf altyn Bekshe sheshendi ertip ketken kórinedi. («El aýzynan», Jazýshy, 1986).
Budan ári Beksheniń Ereımen órinde, Qanjyǵaly elinde qansha júrgeni beımálim. Zaıyry, kóp uzamaı aıtqyr sheshendigimen, alǵyr kósemdigimen, ǵadil qazylyǵymen ataǵy alty Alashqa jaıylǵan jaısań bıdi áke taǵyna otyryp, Orta júzdiń hany saılanǵan Ýálı han Kókshetaýǵa shaqyrtyp alyp, mámileger elshi etip, óz janynda ustaıdy. Eldiń de, jerdiń de arǵy-bergi tarıhyn jetik biletin, ult múddesin qashan da ulyq tutyp, qaı tarappen bolsyn terezesi teń mámile júrgizetin oıy óreli, tili ótkir, sózi utqyr sheshen hanǵa da, halyqqa da jaǵady.
Elshiliktiń eldestirer jolymen ol Omby men Orynborǵa, tipti, Beıjińge de baryp, oıda orys, qııanda qytaımen qazaq halqy atynan kelissóz júrgizip, el irgesin nyǵaıtar pátýalar jasaıdy. Syndarly jazýshy, sarabdal tarıhshy Qoıshyǵara Salǵaraulynyń qytaı muraǵattaryn aqtaryp jarııalaǵan «100 qujat» (Almaty, «Sanat» 1998) kitabynda mynadaı bir derek bar: «Qazaq hany Ýálı sultannyń inisi Shyǵaı sultan bastaǵan elshiliktiń qataryndaǵy toǵyz adam Shıanlınannyń syrtynda Ejen hanmen dıdarlasty. Olarǵa dárejesine qaraı ulyqtyq jyǵa, shen-shekpen jáne kúmis sııaqty syı-sııapat usynyldy» (1782 maýsym aıy). Osy toǵyzdyń ishinde bizdiń Bekshe bı bolǵany daý týǵyzbasa kerek. Taǵy bir derekte «Aldııar Jýan-ny degen jerde dıdarlasýǵa kelgen qazaqtyń Orta júziniń hany Ýálıdiń inisi Qazym basqarǵan bes adamdy qabyldady» deıdi. Onda da Bekshe bolǵany kúmánsiz. Al «HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy orys-qazaq qatynastary» qujattar jınaǵynyń (2 tom) ár jerinde Bekshe bıdiń esimi qylań beredi. Tereń úńgip tabandap zerttese, bı babamyzdyń eńbegi tarıhı qujattardan az ushyraspasa kerek.
Máshhúr Júsiptiń «Este tutyp, este joq eski kúnderdi áńgimelegende Bekshege baıqap-baıqap barǵan jón shyǵar» deýinde de mán bar. Aıtýly bı, adýyn sheshen, anaý-mynaý kóptiń biri emes, tarıhta sırek kezdesetin birtýar tulǵa. Onyń ózin de, sózin de, órligin de, erligin de sany kóp, sapasy az bylaıǵy sózýarlardan ajyrata bilý kerek degendi bildiredi. Amal neshik, keshegi qandyqol qyzyl saıasattyń tusynda onyń eńbegin zerdeleý bylaı tursyn, esimin ataýdyń ózi qııamet-qaıym boldy ǵoı. Áıtpese, bul áýlettiń atadan balaǵa mıras bolyp jalǵasqan sheshendik óneri, bılik qabileti sonaý saıatshy Dúısen bıden bastap kúni keshege deıin úzilmeı keldi ǵoı. Dúısennen Bekshege, Beksheden О́tegenge, odan Altybaıǵa deıin kileń ǵadil bı, ǵulama sheshender bári. Beksheniń tuńǵyshy Mardaqtan týǵan nemeresi Altybaı Orta júzdiń sońǵy hany Ǵubaıdolla Ýálıhanovtyń keńesshisi boldy emes pe. Qazirgi Kókshetaý qalasynyń irgetasyn alǵash qalasqandardyń biri sol.
О́z basym Bekshe tuqymymen baıaǵydan beri tanys-bilispin. Bul áýlettiń biraz jastarymen bir mektepte oqyp, ázil-qaljyńymyz jarasyp, taı-qulyndaı tebisip birge óstik. El aǵasy bolǵan Nuraly, Raqym qajynyń urpaqtarymen qudandaly jekjattyǵymyz bar. Olarmen aýyly aralas, qoıy qoralas Maldyǵul áýleti ákemniń naǵashy jurty. Báriniń ata qonysy – qazirgi Dóńgilaǵash aýyly óner súıetin saýyqqoı el. «Bek aıdarly Beksheniń zamanynda baq-qydyr qonǵan eken ár aýylǵa» dep jas kezinde Úkili Ybyraı bul aýylǵa jıi kelip, aılap jatady eken. Onyń biraz óleńderin alǵash men osy aýylda estigenmin. Aqynnyń atyn aýyzǵa alýǵa tyıym salynǵan kezinde-aq, onyń «Qaldyrǵanyn» osy aýyldyń bir ójet azamaty Sháıke kez kelgen jerde ańyratyp qoıa beretin. Qazir ony Qapash qaryndasym qalaı shyrqatady deseńshi!
Búginde Bekshe urpaqtary dańqty babasynyń Dóńgilden tórt shaqyrym jerdegi Aqbeıit atalatyn tóbedegi zıratyna eskertkish qulpytas qoıyp, as berýge ázirlik jasap jatqan syńaıly. Árıne, eskertkishtiń eń dóıi de, soıy da kitap bolmaq. «Qalammen jazǵandy baltamen shaýyp óshire almaısyń» degen sóz tegin bolmas. Osynaý qasterli qareketti qolyna alyp, jer-jerge qońyraý shalyp, estelik jınap, kitap qurastyryp jatqan professor Qasymhan inimniń ıgi eńbegine sáttilik tileımin. Ata-babasynyń arýaǵy qoldap, eńbegi janyp, juldyzy jarqyraı bersin!
Sarbas AQTAEV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Almaty
Qaraýyl Bekshe bı kádimgi Qanjyǵaly Bógenbaı batyrdyń Bapanynan týǵan nemeresi Saqqulaq (Sábden) sheshenmen úzeńgiles júrip, syılas, syrlas dos bolǵan desedi. Aǵalary Kókshetaý jaqqa kóship baryp, myńǵyrtyp myńdy aıdap kúrsip turǵanda egde tartqan ákesi Dúısenge qaraılap, almas tildi alǵyr jas Bekshe Ereımentaý óńirinde qalyp qoıady. Saqqulaq sheshenge erip, el bıligine aralasqan ol munda erteli-kesh attan túspeı, aǵaıyn arasyndaǵy daý-damaıdy sheship júrip óz sharýasyn qunttamaı, qońyr-tóbel tirlik keshedi. Ash-aryǵyn bildirtpeı jelke júnin dúrdıtken arlan bóri sııaqty arly bıdiń ishteı úńgip jep jatqan jaı-kúıin jan dosy da onsha elemeı, qasynan eki eli qaldyrmaı udaıy ertedi de ketedi.
Shydamnyń da shegi bar, birde Bekshe Saqqulaqqa ermeı, úıinde jatyp alady. Aýzy dýaly, sózi ýáli tókpe sheshen dosynsyz daý sheship, jurtty bitimge keltirý qıyn soǵatynyn sezgen Saqqulaq bı kezekti saparyn doǵaryp, báıbishesine: «Jarlynyń bir toıǵany shala baıyǵany» deýshi edi burynǵylar. Soǵym eti taýsylǵan shyǵar, sybaǵa jiberip, Beksheni shaqyrtshy», – deıdi.
Saqańnyń Nuraly atty balasy sheshesi salyp bergen sybaǵany qanjyǵaǵa bókterip sheshendi shaqyrýǵa keledi. Usynǵan qorjyn basyn aqtaryp kórse, arnaıy jibergen sybaǵanyń eń táýir degen múshesi qoıdyń jaýyryny bolyp shyǵady. Beksheniń zaıyby báıek bolyp, ákelgen sybaǵany qosyp, qazan kóterip, apyl-ǵupyl et pisiredi de, tabaqqa salyp, eri men meımannyń aldyna qoıady. Sonda sheshen tabaqtan jaýyryndy alyp, jas myrzaǵa kúlimsireı qarap bylaı deıdi:
Baıqańyz ettiń azyn jaýyrynnan,
Bar bolsa, kim aıaıdy baýyrynan.
Joqtyq shirkin kisige ne istetpeıdi?
Bul-daǵy kelipti óz aýylyńnan.
Mynany súr me desem, siri eken ǵoı,
Sarań baı óldi desem, tiri eken ǵoı.
Dúnıege kózi toımaı, ózi ólmeı,
Biri – kórde, biri elde júr eken ǵoı.
Betinen oty shyǵyp, qulaq-shekesine deıin qyzaryp ketken Nuraly tabaqqa qol salmaq tursyn, úı ıesine týra qaraı almaı, kózimen jer shuqyp tas bop otyrady da qalady. Ishteı sheshesiniń qaraýlyǵyna kúıinip, jylarman bolady. Tek attanarda ǵana ákesiniń sheshendi arnaıy shaqyrtqanyn aıtady. Dilmár Bekshe taǵy da til bezep tebirene turyp: «Bıge de, báıbishesine de sálem aıt» deı turyp:
Men Saqekeńniń Bekshesi edim,
Saqtaýly altyn tekshesi edim.
Búginde kisi jiberip shaqyratyn
Etiginiń ókshesi me edim?
Kereksinse ózi kelsin!.. – depti.
Semser sóz shymbaıyna batqan suńǵyla bı Saqqulaq izinshe-aq ózi kelip, aıybyna at-shapan berip, qaıtadan tós túıistirip, ár sózi saf altyn Bekshe sheshendi ertip ketken kórinedi. («El aýzynan», Jazýshy, 1986).
Budan ári Beksheniń Ereımen órinde, Qanjyǵaly elinde qansha júrgeni beımálim. Zaıyry, kóp uzamaı aıtqyr sheshendigimen, alǵyr kósemdigimen, ǵadil qazylyǵymen ataǵy alty Alashqa jaıylǵan jaısań bıdi áke taǵyna otyryp, Orta júzdiń hany saılanǵan Ýálı han Kókshetaýǵa shaqyrtyp alyp, mámileger elshi etip, óz janynda ustaıdy. Eldiń de, jerdiń de arǵy-bergi tarıhyn jetik biletin, ult múddesin qashan da ulyq tutyp, qaı tarappen bolsyn terezesi teń mámile júrgizetin oıy óreli, tili ótkir, sózi utqyr sheshen hanǵa da, halyqqa da jaǵady.
Elshiliktiń eldestirer jolymen ol Omby men Orynborǵa, tipti, Beıjińge de baryp, oıda orys, qııanda qytaımen qazaq halqy atynan kelissóz júrgizip, el irgesin nyǵaıtar pátýalar jasaıdy. Syndarly jazýshy, sarabdal tarıhshy Qoıshyǵara Salǵaraulynyń qytaı muraǵattaryn aqtaryp jarııalaǵan «100 qujat» (Almaty, «Sanat» 1998) kitabynda mynadaı bir derek bar: «Qazaq hany Ýálı sultannyń inisi Shyǵaı sultan bastaǵan elshiliktiń qataryndaǵy toǵyz adam Shıanlınannyń syrtynda Ejen hanmen dıdarlasty. Olarǵa dárejesine qaraı ulyqtyq jyǵa, shen-shekpen jáne kúmis sııaqty syı-sııapat usynyldy» (1782 maýsym aıy). Osy toǵyzdyń ishinde bizdiń Bekshe bı bolǵany daý týǵyzbasa kerek. Taǵy bir derekte «Aldııar Jýan-ny degen jerde dıdarlasýǵa kelgen qazaqtyń Orta júziniń hany Ýálıdiń inisi Qazym basqarǵan bes adamdy qabyldady» deıdi. Onda da Bekshe bolǵany kúmánsiz. Al «HVIII-HIH ǵasyrlardaǵy orys-qazaq qatynastary» qujattar jınaǵynyń (2 tom) ár jerinde Bekshe bıdiń esimi qylań beredi. Tereń úńgip tabandap zerttese, bı babamyzdyń eńbegi tarıhı qujattardan az ushyraspasa kerek.
Máshhúr Júsiptiń «Este tutyp, este joq eski kúnderdi áńgimelegende Bekshege baıqap-baıqap barǵan jón shyǵar» deýinde de mán bar. Aıtýly bı, adýyn sheshen, anaý-mynaý kóptiń biri emes, tarıhta sırek kezdesetin birtýar tulǵa. Onyń ózin de, sózin de, órligin de, erligin de sany kóp, sapasy az bylaıǵy sózýarlardan ajyrata bilý kerek degendi bildiredi. Amal neshik, keshegi qandyqol qyzyl saıasattyń tusynda onyń eńbegin zerdeleý bylaı tursyn, esimin ataýdyń ózi qııamet-qaıym boldy ǵoı. Áıtpese, bul áýlettiń atadan balaǵa mıras bolyp jalǵasqan sheshendik óneri, bılik qabileti sonaý saıatshy Dúısen bıden bastap kúni keshege deıin úzilmeı keldi ǵoı. Dúısennen Bekshege, Beksheden О́tegenge, odan Altybaıǵa deıin kileń ǵadil bı, ǵulama sheshender bári. Beksheniń tuńǵyshy Mardaqtan týǵan nemeresi Altybaı Orta júzdiń sońǵy hany Ǵubaıdolla Ýálıhanovtyń keńesshisi boldy emes pe. Qazirgi Kókshetaý qalasynyń irgetasyn alǵash qalasqandardyń biri sol.
О́z basym Bekshe tuqymymen baıaǵydan beri tanys-bilispin. Bul áýlettiń biraz jastarymen bir mektepte oqyp, ázil-qaljyńymyz jarasyp, taı-qulyndaı tebisip birge óstik. El aǵasy bolǵan Nuraly, Raqym qajynyń urpaqtarymen qudandaly jekjattyǵymyz bar. Olarmen aýyly aralas, qoıy qoralas Maldyǵul áýleti ákemniń naǵashy jurty. Báriniń ata qonysy – qazirgi Dóńgilaǵash aýyly óner súıetin saýyqqoı el. «Bek aıdarly Beksheniń zamanynda baq-qydyr qonǵan eken ár aýylǵa» dep jas kezinde Úkili Ybyraı bul aýylǵa jıi kelip, aılap jatady eken. Onyń biraz óleńderin alǵash men osy aýylda estigenmin. Aqynnyń atyn aýyzǵa alýǵa tyıym salynǵan kezinde-aq, onyń «Qaldyrǵanyn» osy aýyldyń bir ójet azamaty Sháıke kez kelgen jerde ańyratyp qoıa beretin. Qazir ony Qapash qaryndasym qalaı shyrqatady deseńshi!
Búginde Bekshe urpaqtary dańqty babasynyń Dóńgilden tórt shaqyrym jerdegi Aqbeıit atalatyn tóbedegi zıratyna eskertkish qulpytas qoıyp, as berýge ázirlik jasap jatqan syńaıly. Árıne, eskertkishtiń eń dóıi de, soıy da kitap bolmaq. «Qalammen jazǵandy baltamen shaýyp óshire almaısyń» degen sóz tegin bolmas. Osynaý qasterli qareketti qolyna alyp, jer-jerge qońyraý shalyp, estelik jınap, kitap qurastyryp jatqan professor Qasymhan inimniń ıgi eńbegine sáttilik tileımin. Ata-babasynyń arýaǵy qoldap, eńbegi janyp, juldyzy jarqyraı bersin!
Sarbas AQTAEV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi
Almaty
