Onyń arasynda túrki dúnıesine qatysty ádebı muralar mol
Gazetimizdiń 29 sáýir nómirinde «Kashmırdegi qazyna» atty maqala jarııalanǵan edi. Onda Srınagar kitaphanasyndaǵy túrki ǵalymdarynyń tarıhqa qatysty eńbekterinen málimet berilgen bolatyn. Endi tómende ádebıet, mýzyka, ónerge qatysty derek jarııalanyp otyr.
Zahır Farıabı (?-1202). Kashmırdiń qoljazbalar qorynan Zahır Farıabı (1202 j. qaıtys bolǵan) atty aqynnyń da óleńderiniń birneshe kóshirmeleri ushyrasty. Zahır Farıabı – ataqty aqyn, qasıda janrynyń belgili ókili edi. Farıab Horasandaǵy ǵana emes, sondaı-aq Balh pen Merverýd aralyǵyndaǵy ózenniń de aty.
Muhammed Haıdar Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdıdiń» 9-taraýynda Babyrdyń saraı aqyny Huseın Álı Jalaıyrı jaıynda sóz etkende, «onyń laqap aty Týfaılı... Sheberligi jaǵynan ol... Zahırden (Farıabıden) de asyp túsken» degen.
Zahır shynynda da óte máshhúr shaıyr-tyn. Ony Abd ar-Rahman Jamı de óz jyryna qosqan.
Jamı, sondaı-aq, sol tusta ǵumyr keshken ataqty aqyndar Rýdakı, Ýnsýrı, Anýarı, Hakanı, Saǵdı, Sanaı, Nızamı, Salman Savadjılermen qatar Zahır Farıabıdi de ataı kele, onyń poezııasyna joǵary baǵa bergen.
Ol ataqty Hafız Shırazıdyń (1325-1390) poezııasy týraly sóz etkende: «Onyń óleńderiniń kópshiligi ásem de tabıǵı. Al olardyń keıbiri keremet shegine jetken. Onyń ǵazaldary basqalardyń ǵazaldarymen salystyrǵanda aıqyndylyǵy jáne baısaldylyǵy jaǵynan Zahır (Farıabıdiń) qasydalary sııaqty» deıdi.
Kashmır ýnıversıtetiniń qoljazba qorynda onyń «qasydalarynyń» 4 kóshirmesi bar.
Kashmırden Zahır ál-Farıabıdiń tek óleń jınaqtary ǵana emes, sondaı-aq «Fýsýs fı-l hıkma» atty parsy tilinde týyndatqan fılosofııalyq ta shyǵarmasyn kórdik. Biraq dál osyndaı dúnıeni Ábý Nasyr ál-Farabı (870-950) jáne Mýhıı ad-dın bın ál-Arabı (1165-1240) de jazǵan. Aıyrmashylyǵy Zahır ál-Farıabıdiń týyndysynyń parsy, Ábý Nasyr men ıbn ál-Arabı traktattarynyń arab tilinde ekendigi.
Nızamı Gandjaýı (1114-1209). Ortaǵasyrlyq parsy tildi Nızamı Gandjaýı laqap atymen tanylǵan aqyn Ábý Muhammed Ilııas bın Iýsýf Orta Azııaǵa mońǵoldar shapqynshylyq jasaǵanǵa deıin ómir súrgen. Keıbir derekterde 1141 jyly osy kúngi Ázerbaıjanda týyp, 1209 jyly dúnıeden ótkendigi jáne ataqty aqyn bolǵandyǵy aıtylady. Shyǵarmashylyǵy Hafız Shırazı, Jalal ad-dın Rýmı, Saǵdı ǵana emes, sondaı-aq qazaq aqyny Abaıǵa da áser etken. Onyń qalamynan «Hýsraý jáne Shyryn», «Láıli – Májnún», «Iskander name» sekildi shyǵarmalar týǵan. Kólemdi-kólemdi qasydalar (poemalar) jazǵan. Qypshaq qyzy Appaq arýǵa ǵashyq bolyp, soǵan úılengen. Soǵan arnap «Appaq name» atty poema týyndatqan. Ony qazaq tiline Qalıjan Bekhojın aýdarǵan.
1136-1225 jj. osy kúngi Ázerbaıjannyń úlken bóligin atabekter áýleti – aldagezıdter bıledi. Olardyń ámirshisi Shams ad-dın Ildegezıd qypshaq edi.
Nızamıdiń kóptegen shyǵarmalarynyń Kashmırden tabylýynda da kezdeısoqtyq joq. Onyń parsy tilindegi dúnıeleri Úndistanǵa da taraǵan. 1991 jyly aqynnyń týǵanyna 850 jyl tolýy IýNESKO sheńberinde keń kólemde atalyp ótti. Osy kúnderi ol ázerbaıjandyqtardyń klassık aqyny sanalady.
Nızamı Gandjaýı Iran pen Kavkaz boıy jurtyn túrik seljuqtar bılegen kezde ǵumyr keshti. Sol sebepti de ol túrki halqyna da ortaq, olardyń da maqtanyshy.
Nızamıdiń eńbekteri «Hamsa» («Bes kitap») atty poemalarmen belgili, oǵan «Qupııalar qazynasy», «Hýsraý men Shyryn», «Láıli –Májnún», «Jeti arý» jáne «Eskendir name» atty shyǵarmalary toptastyrylǵan. Abaıdyń «Eskendir» poemasy da Nızamı Gandjaýıdiń atalmysh poemasy negizinde jazylǵan. Nızamıdiń «Appaq namesinen» basqa, «Láıli – Májnúni» de ana tilimizge aýdarylǵan.
2016 jyldyń basynda «Egemen Qazaqstan» gazetinen (№30, 16 aqpan) «Shyǵys shaıyry Nızamı Gánjáýı týyndylarynyń qoljazbasy Túrkııadan tabyldy» degen habardy kózim shaldy.
Onda «Ázerbaıjan Ulttyq ǵylym akademııasy Gıandja bólimshesiniń qyzmetkerleri Túrkııadan Shyǵystyń jeti juldyzynyń biri Nızamı Gánjáýı týyndylarynyń qoljazbalaryn taýyp qaıtty. Anadoly jerine arnaıy issaparmen jiberilgen olar munda aılap jumys jasaǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda ǵylymı qyzmetkerler Gıandjanyń áskerı-saıası jáne ekonomıkalyq tarıhyna qatysty 181 arhıvtik qujat jınap aldy.
Izdeýshiler Ystambuldyń Sýleımanııa kitaphanasynan Ázerbaıjanǵa, sondaı-aq Nızamı Gánjáýıdiń túpnusqasy Fransııa ulttyq kitaphanasynda saqtaýly turǵan 1365 týyndysynyń 649-ynyń kóshirmesin ala kelgen. Budan bólek, «Hamsaǵa» arnalǵan jazbalardyń 25 mınıatıýralyq kóshirmesi de ákelingen» dep jazylǵan. Bul Nızamı Gandjaýıdiń tek Kashmır ǵana emes, sondaı-aq álemge áıgili aqyn, oıshyl ekenin kórsetse kerek.
Farıd ad-dın Attar (1119-?). Farıd ad-dın Attar laqabymen tanymal Ábý Hamıd Muhammed bın Ábý Bakr Ibrahım – HII ǵasyrda ǵumyr keshken belgili aqyn. Keıbir málimetterde ol 1119 jyly dúnıege kelgen, biraq ómirden ótken jyly belgisiz. Shyǵarmalary ishinen «Mantıq at-taıır» – «Qustar keńesi (suhbaty)» atty dúnıesi belgili. Jyrlaryna ol da negizinen sýfızmdi ózek etken. «Mantıq at-taıır» Jalal ad-dın Rýmıge, Naýaıge jáne basqa da aqyndar shyǵarmashylyǵyna áser etken.
«Farıd ad-dın Attar Muhammed bın Ibrahım an-Nıshabýrı (1220 j. ó.) – parsynyń belgili mıstık aqyny. Nıshapýrge taıaý jerde dúnıege kelgen. Attar ákesiniń jolyn qýyp, dárigerlik jáne emshilikpen aınalysty. Áıtse de bilimi týraly málimet joq, biraq shafıı huqyǵynan tolyq habardar bolǵan. Mıstısızm ıdeıasymen bala kezinen tanysqan. Attar qartaıǵan shaǵyna deıin óz dúkeninde eńbek etip, tirshilikti aqyndyq shyǵarmashylyqpen birge júrgizdi... Attar Nıshapýr qalasyna mońǵoldyń Iranǵa shapqynshylyǵy kezinde qaıtys boldy. Attardyń shyǵarmalary onyń bilimdar, asa talantty, áńgimeshil ekenin ańǵartady. «Qasıetti qarttardyń» ómirinen alynǵan áńgimeleri men poemalary «Tazkırat ál-áýlıe» atty ocherkterine engen. Onda sonymen qatar Attardyń sopylarmen ótkizgen áńgimeleriniń mazmuny berilgen. Onyń týyndylarynyń keıbir úzindileri búkil musylman elderine taraǵan, Attar dúnıeden ótkennen keıin júzdegen jyldar ótse de kóptegen ult aqyndary onyń óleńderine qaıta oraldy. Attardyń «Mantık at-Taır», «Ilahı name» jáne «Mýsıbat name» atty poemalary –sopylyq ádebıettiń úlgileri.
Attar 66 shyǵarmanyń avtory.
Jalal ad-dın Rýmı (?-1273). Kashmır qoljazba qorynda óleńderin parsy tilinde jazǵan Maýlana Jalal ad-dın Muhammed Rýmıdiń de jyrlary bar. Ol Orta Azııany Horezmshahtar bılegen kezde 1273 jyly qazirgi Túrkııanyń ońtústigindegi Konıa shaharynda dúnıeden ótti. Jalal ad-dın sopylyq jolyn ustanǵan, dinı ǵylymdy jaqsy meńgergen shaıyr. О́miriniń kópshilik bóligin Seljuq túrikteriniń saraıynda ótkizdi. Sopylardyń maýlaýı aǵymyn ustandy, sony nasıhattady. Ol ǵazel, qasyda jáne rýbaıattar týyndatqan. Elý myńdaı masnaýıler jazǵan.
Mýslıh ad-Dın Ábý Mýhammed Abdallah ıbn Mýshrıf ad-Dın Saǵdı, XIII ǵasyrdyń uly aqyny (1203-1292). Shıraz qalasynda týǵan. Sonda bilim aldy. Saǵdıdiń aqyndyq óner men ǵylym jolyna túsýine ákesiniń yqpaly mol bolǵan. Biraq ol on úsh jasynda ákeden aıyrylyp, ómir talqysyna erte túsedi. Shyńǵyshan joryǵyna baılanysty ol otanyn tastap Baǵdadqa keledi. Onda «Nızamııa» medresesine túsip, keıin «Mýstansırııada» oqydy. Atalmysh oqý ornynda Islam dininiń negizi, múbárak Quran jáne oǵan túsinikteme, medısına, fılologııa, matematıka, tarıh, zoologııa, logıka, poezııa, t. b. pánder oqytylatyn. Saǵdı Baǵdadtan qasıetti Quran men hadısten, ásirese arab poezııasynan tereń maǵlumat alyp shyqqan. Aqyn kasıetti Mekkege baryp, odan dárýish retinde Úndistandy, Hıjazdy, Orta Azııa men Shyǵys Túrkistandy, Soltústik Afrıkany aralaıdy. Quddys qumynda krest taǵýshylarǵa qarsy soǵysta tutqynǵa túsedi, kezdeısoq Alepponyń (Sırııa) saýdageri ony satyp alyp, qıqar minezdi qyzyna úılendiredi. Odan ol qashyp Shamǵa keledi. Sodan 1257 jyly ǵana týǵan eline oralyp, «Býstan» dastanyn (bastapqy aty – «Saǵdıname») jazady.
Ony bitirisimen, 1258 jyly «Gúlstan» atty shyǵarmasyn jarııalaıdy. Eki shyǵarmasyn da aqyn Shırazdyń bıleýshisi Ábý Bákir bın Saǵdıge (1226-1260) syıǵa tartqan. Saǵdıdiń qarasózben óleńdi aralastyryp jazǵan «Bes májilis» jáne taza ǵazaldardan quralǵan «Tarjıband» atty jınaǵy da bar.
Oıshyl aqyn shyǵys poezııasynda lırıkalyq ǵazeldiń negizin salǵan. Shyǵarmalarynda ozbyrlyqty, qanaýdy synap, eńbek adamyn madaqtaıdy, ekinshi jaǵynan kónbistikti, ómirge beıimdelýshilikti ýaǵyzdaıdy. О́leńderi (qasıda, ǵazel, elegııa) úlgi-ónege sarynynda jazylǵan. Joǵaryda aıtylǵan «Býstan» («Jemis baǵy», 1257), «Gúlstan» («Gúl baǵy», 1258) atty dastandary aqyn dańqyn álemge pash etti. О́leń men qarasóz aralasyp keletin «Bes májilis», «Sahıb kitaby» degen óleńder jınaǵy bar. Qazaq arasynda Saǵdıdiń óleń-jyrlary erteden tanys. Onyń «Býstan» poemasyndaǵy adamgershilik jaıly pikirleri Abaı Qunanbaevtyń («Alla degen jeńil sóz», «Ásempaz bolma árnege», «38-sóz», t. b.), Mádı Maılykentıdiń (1868-1924; «Týhfa ýa jýmhýrııat») oılarymen úndes. «Býstan» dastanynyń úzindileri qazaq tilinde jeke kitapsha bolyp basylǵan (1966, 1973; aýd. J. Nájimedenov).
Ámir Husraý Dehlaýı (1253-1325) Úndistannyń parsy tildi belgili aqyny. «Ol talantty ádebıetshi, tarıhshy, mýzykant ta edi. Mýzykanyń teorııasy jaıly birqatar zertteý eńbekterdiń de avtory retinde ataǵy shyqty. Ámir Husraý jan-jaqty jáne ózindik ereksheligi bar aqyn-dy. Onyń názik lırızmge toly shyǵarmashylyǵynda túrli qoǵamdyq toptardyń oılary men arman-tilegi kórinis tapty. Dehlaýıdiń tereń fılosofııalyq poezııasy kóptegen elder men urpaqtar oqýshylarynyń júregin jaýlap, ózine baýrady.
Ámir Husraýdyń ákesi Orta Azııanyń túrki tekti taıpalarynan shyqqan edi. Keshte (qazirgi Shahrısıabz qalasy) turǵan kezde mońǵoldardan qashyp Soltústik Úndistandaǵy Delıge qonys aýdarǵan. Bolashaq aqyn osy kezde dúnıege keldi. О́miriniń kópshilik bóligin Delıde ótkizgendikten de Ámir Husraý óz shyǵarmashylyǵyn Dehlaýı «Delılik» degen laqap atpen jazǵan. 1261 jyly bolashaq aqynnyń ákesi mońǵoldarmen shaıqasta qaza tapqandyqtan, segiz jastaǵy balany atasy Imadý-l múlik tárbıeleıdi. Ol nemeresiniń jan-jaqty bilimdar bolyp ósýine, tárbıesine kóp kóńil bólgen. Ol kezderi bilimdarlyqtyń bir belgisi kóp til bilýshilik sanalǵan. Sol sebepti Husraýǵa Shyǵystyń belgili tilderin oqytqan. Ol jas kezinen óleń jazýdy bastaǵan jáne ol dúnıelerine «Sultanı» degen laqappen qol qoıyp otyrǵan.
Ámir Husraýdyń ádebı murasy óte baı. Aqynnyń óz derekterine qaraǵanda, ol tórt júz myńdaı báıitter jazǵan. Ábdirahman Jamı onyń 99 kitaby barlyǵyn aıtqan. Ámir Husraýdyń qalamynan sol tustaǵy barlyq ádebı janrlarǵa jatatyn shyǵarmalar týǵan.
Aqynnyń lırıkasy onyń ómiriniń bes kezeńin qamtıtyn bes óleńder dıýanyna (jınaǵyna) biriktirilgen. Olar: «Týhfat as-sıǵar» («Jastyq syıy»), «Vasatýl haıat» («О́mir ortasy»), «Gýrrat ál-kamol» («Kemeldik basy»), «Bakııa ýn-naqııa» («Tańdamalardyń tańdamalysy»), «Nıhaıat ýl-kamol» («Kemeldilik shyńy»).
Álisher Naýaı Ámir Dehlaýıdi Hafız jáne Jamı sekildi kemeńger jáne tanylǵan lırık aqyndar qataryna qosqan jáne Ámirdiń ǵazaldaryna jaýaptan turatyn birqatar jyrlar jazǵan.
Dehlaýıdiń klassıkalyq tájik-parsy ádebıetteriniń ǵazal janryn qalyptastyrý jáne damytýdaǵy alatyn orny orasan. Akademık A.B. Krymskıı (1871-1941), nemis shyǵystanýshysy German Ete (1844-1917), cheh shyǵystanýshy ǵalymy Iаn Rıpka (1886-1968) sekildi ǵulamalar Ámir Husraýdy Hafızge deıingi danyshpan lırık sanaǵan.
1289 jyly Ámir Husraý epıkalyq eńbekter jaza bastaıdy. Onyń tarıhı poemalar dep atalatyn lıro-epıkalyq shyǵarmalary keńinen belgili. Olardyń arasynda «Kıron as-saǵdaın» («Eki baqytty juldyzdyń qosylýy»), «Mıftah ýl-fýtýh» («Jeńis kilti»), «Dývalranı jáne Hazrhan», «Nýh sıher» («Jeti qat aspan») jáne basqalar.
Ámir Husraý uly Ázerbaıjan aqyny Nızamı Gánjáýıdiń «Hamsasyna» («Bestigine») aqyndyq jaýap retinde «Hamsa» atty kitap jazǵan. Oǵan «Shamshyraqtyń shyńyna órleý», «Shyryn jáne Husraý», «Láıla men Májnún», «Iskanderdiń aınasy» jáne «Jánnattyń segiz baǵy» atty poemalary kirgen. Ámir Husraýdyń «Hamsasynyń» tili jeńil, názik, yntyq-qumar. Olardyń aıqyn da túsiniktiligi jáne qarapaıymdylyǵyna bola ol dúnıeler halyqqa jaqyn bolǵan.
Álisher Naýaı Husraýdyń shyǵarmashylyǵyn jaqsy kórgen, ony óziniń ustazy jáne «úndi qumarlyǵy» dep sanaǵan».
Qoja Shams ad-Dın Muhammed Hafız Shırazı (1325-1390) ırandyq áıgili sopy aqyn. Ákeden jastaı aıyrylyp, kúnkóris tirligine erte aralasqan. О́z betimen saýatyn ashyp, kitap kóshirý ónerimen aınalysady. Hafızdiń óz qolymen 1355 jyly kóshirgen kitaby saqtalǵan. Bertinirekte medreseni bitirip, dinı bilim alady. Ol qasıetti Qurandy jáne óleńderdi naqyshyna keltirip jatqa aıtatyndyqtan, halyq arasynda Hafız atalyp ketken. Hafız dep múbárak Qurandy jattaı bilgen adamdy aıtady. Aqyn shyǵarmalary keıinirek osy atpen taralǵan.
Hafızdiń ómirbaıany týraly naqty maǵlumattar saqtalmaǵan. Ol jaıly derekter Dáýletshah Samarqandı, Ábdrahman Jamı qurastyrǵan antologııalarda, tarıhshy Mırhond pen Hondamırdiń eńbekterinde kezdesedi. Hafız parsy ádebıetinde ǵazal janryn bıikke kótergen. Onyń aqyndyq dańqy Ábý Ishaq Iandjýdyń bıligi (1342-1353) kezinde máshhúr bolǵan. Hafızdiń shyǵarmalary ózi qaıtys bolǵannan keıin jınaqtalyp, «Dıýan» degen atpen jarııalanǵan. Aqyn ǵazaldarynyń bastapqy túpnusqasy edáýir ózgeriske túsken. Ony qalpyna keltirýde túrik fılology Sýdı (1591 j.ó.) eleýli eńbek etti. Onyń júrgizgen ǵylymı redaksııasy bertinde Hafız óleńderiniń konondyq teksti retinde Eýropa tilderindegi basylymdarǵa negiz boldy. 1928 jyly Iran ádebıetshisi Abdarrahım Halhalı Hafız shyǵarmalarynyń kóne qoljazbasyn (aqyn qaıtys bolǵan soń 35 jyldan keıin hatqa túsken) izdep tapty. Hafız óleńderi 1854-1858 jyldary G. Brokgaýzdyń jarııalaýynda 692 ǵazal bolsa, A.Halhalı tapqan qoljazba basylymynda 637 ǵazal bolyp shyqqan, G.Brokgaýz jınaǵyndaǵy basy artyq 55 ǵazal Hafızben zamandas basqa aqyndardyń shyǵarmasy delinedi.
Hafız murasy dúnıe júziniń kóptegen aqyndaryna zor yqpalyn tıgizdi. Nemistiń uly aqyny V.Gıote (1749-1832) «Batys-Shyǵys dıýany» atty on eki kitaptan turatyn týyndysynyń bir bólimin «Hafız name» dep ataǵan. A.S.Pýshkın (1799-1837) onyń shyǵarmalaryn súıip oqyp, ǵazaldarynyń áserimen óleńder jazǵan. Hafız shyǵarmalarymen qazaq halqy erteden tanys. Mektep-medreselerde Hafız shyǵarmalary arnaıy oqytylatyn. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Abaı Qunanbaıuly alǵash qalam tartyp, jyr jazǵanda, Qoja Hafız esimin úlken iltıpatpen ataǵan. Hafızdiń kóptegen ǵazaldary qazaq tiline aýdarylyp, «Shyǵys juldyzdary» dep atalatyn kitapta (1973) basyldy. Onyń ǵazaldar jınaǵyn Quran Kárimmen qosa óleńsúıer árbir ırandyq óz shańyraǵynyń tórine qoıady eken. Tipti, qarapaıym halyqtyń onyń óleńderine jaqyndyǵy sonshalyq tirshiliktegi qıynshylyk túıinderin de Hafızdiń «Dıýanıi» arqyly bal ashyp bilýge tyryspaq bolǵan.
Zand áýletinen shyqqan Kárim han ózi bılik qurǵan zamanda Shıraz qalasynyń gúldenýine kóp úles qosypty. Ol Hafız qabiriniń aınalasyn keńeıtip dýalmen qorshatqan. Birneshe bólmelerden turatyn ǵımarat saldyrǵan. Batys jaǵyna haýyz salyp, Roknabad ózeninen sý tartqyzypty. Haýyzdyń tórt tas ustyny bolǵan. Sondaı-aq, Hafız qabirin baǵaly mármármen kómkerip, báıitterin nástalıq jazýmen tasqa qashap jazdyrypty.
Kárim han Zandtan keıin de kóptegen kisiler Hafız zıratyn jóndeýden ótkizgen. 1935 jyly Hafız zıratynyń qazirgi jobasy jasalyp, 1937 jyly osy ǵımarat salynypty.
Saǵdı kesenesi Hafız kesenesinen onsha alys emes. Biraq onyń aýmaǵy Hafız zıratyna karaǵanda úlkendeý. Qaqpadan kirgen soń gúlge toly alańqaıdy kóresiz. Saǵdı de gúlder men gúlzarlardy jaqsy kórip, olardy jyrlap ótken emes pe? Aqyn kesenesi Hafızge qaraǵanda saltanattyraq pa dep qaldyq. Kesene úı sekildi etip salynǵan. Onyń jan-jaǵyna aqyn óleńderi jınaǵynyń attary jazylypty. О́leńderinen úzindiler de órnektelgen.
Ataı. Kashmırde óleńder jınaǵy saqtaýly taǵy bir ortaazııalyq aqyn bar. Ol Balhta týylǵan delingen. Ulyqbek (1394-1449) jáne onyń uly Abd ál-Latıftiń saraı aqyny bolǵan. Negizinen túrki tilinde jazylǵan ǵazel janryndaǵy óleńderimen máshhúr edi.
Osy rette aıta ketetin jaıt – 2006 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde (№16, 21 sáýir, 2006) jazýshy Qalaýbek Tursynqulov Atoıı týraly biraz oılarymen bólisipti. «Aqyn týraly biraz málimet qaldyrǵan birden bir adam Álisher Naýaı. Ol óziniń 3 shyǵarmasynda Atoııdiń atyn ataıdy, túsinik beredi, shyǵarmalarynan úzindi keltirip, ómirbaıandyq derekterdi de keltiredi. Ol Atoııdiń ákesi Smaıyl ata týraly «Nasaım ýl-mýhabbat» atty eńbeginde «Ismoıl ata Hýja Ahmet Iаssavıınıng Ibrohım ota otlık ınsanıng ýǵlıdır va hýjanıng mýrıdı va nazar qılgandır va ýnga mýrıd, ashab (sýbhatdash) býlıbdýr» dep jazady. Al onyń uly Hýseın (Atoıı dep túsine berińiz) – Q.T.) jóninde dál osy eńbekte – «Hýseın shaıh Ismoıl ota farzandlarıdandýr. Ǵazal mýammalık» kıshı edı» dep jazady. Al ekinshi bir «Majalıs an-nafaıs» («Ǵýlamalar keńesi») atty eńbeginde: «Mavlono Atoıı Balhta býlýr edı. Ismoıl ota farzandıdýr. Darvıshvash va hýtýklýk mýnbasıtochık kýngnılı, nýronıı kıshı erdı. Týrkı chýı erdı. Ýz zamonıda sherı aırok (túrkiler) arosıda shýhrat toldıa» depti.
Sonymen, Álisher Naýaı shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler (aqyn, jazýshylar da) Atoııdi qazirgi Aýǵanstandaǵy Balhta týylǵan dep jazatynyn baıqaımyz. О́zbek ǵalymdary ony ózbek aqyny retinde túrli hrestomatııalarǵa kirgizgen. Dese de Q.Tursynqulov: «Ol kisiniń esimi – Smaıyl, ómir súrgen jeri de, ómirden ótkennen keıin jerlengen jeri de (Ońtústik Qazaqstan oblysynyń) Qazyǵurt óńirindegi Týrbat aýyly. Osynda memleket qorǵaýyna alynǵan kúmbezi bar. Ony ornatqan ÁmirTemir degen uǵym bar», deıdi.
Men de Qazyǵurt aýdanyndaǵy osy jerdi ádeıi baryp kórdim. Ol Shymkent-Tashkent tas jolynyń shyǵysynda, taý jaǵynda. Kesene biraz jóndelgen. Halyq Smaıyl ata kesenesine ony áýlıe sanap, kóp kelip turady eken. Basynda shyraqshy da bar. Q.Tursynqulov ári qaraı: «Jalpy Týrbatta jeti Atanyń beıiti bar. Smaıyl atadan keıin bul aımaqqa ıelik jasaǵan uly Ishaq atanyń kúmbezi de osynda. Atoıı – Smaıyl atanyń kenje balasy».
Atoıı – lırık aqyn. Ol mahabatty barynsha mol jyrlaǵan ári ómirmen ushtastyra jyrlaǵan. Sezimdi kúndelikti ómirden bólip qaramaıdy, kerisinshe, úılestire qaraıdy. Ol osy baǵytyn halyq aýyz ádebıetimen saryndas etip ustanady. Kóptegen shyǵarmalarynda halyq arasynda kóp taraǵan «týrkı» jyrlarynyń úlgilerin paıdalanyp otyrady. Aqynnyń osy qasıetin Á.Naýaı óziniń «Mezonýl avzan» atty eńbeginde atap kórsetedi», deı otyryp, «ózbek aǵaıyndardyń Atoııdi óz klassıkterine balap, ádebıetine úlken tulǵa retinde engizgenine alǵystan basqa aıtarymyz joq», deı otyryp, Atoııge qazaq halqynyń da úlesi barlyǵyna kóńil aýdarady. Onyń ústine ol Qazaqstanda týyp-ósken jerlesimiz emes pe?» deıdi.
Kashmır ýnıversıteti kitaphanasynyń qoljazba qorynda Ataıdiń «Mıǵraj name» jáne «Insha Ataı» atty eńbekteriniń eki kóshirmesi bar. Olar parsy tilinde. Onda shyǵarmalardyń avtory retinde Atoıı emes, Ataı jáne taǵy bir jerde «Atalla» dep kórsetilgen. Sonda Kashmırdegi Ataı basqa kisi me eken? Buǵan jaýapty eki aqynnyń da (eger shynynda da olar eki bólek bop shyqsa) týyndylaryn salystyryp, shuqshııa zerttegennen soń berýge bolar.
Maýlana Nur ad-dın Abd ar-Rahman Jamı (1414-1492). Iá, ortaǵasyrlyq parsy tildi kórnekti aqyndardyń biregeıi ataqty Abd ar-Rahman Jamı. Ol 1414 jyly Horasandaǵy Jam kentinde dúnıege keldi. Ata-anasy Álisher Naýaı (1441-1501) de kún keshken úlken mádenı, ádebı, rýhanı da ortalyq Geratqa kóship kelgendikten, bolashaq oıpazdyń búkil sanaly ómiri Gerat pen Samarqan shaharlarynda ótken.
Gerat Ámir Temirdiń kishi uly Shahrýhtyń (1409-1447) bıliginde bolatyn. Ol kezde Orta Azııa ıslam dininiń naqshbandııa ordeniniń áserinde edi. Sol sebepti Jamı de osy orden áserine ushyramaı qoımaǵan. Abd ar-Rahman ómir súrgen kezdegi Gerattyń rýhanı, mádenı, ádebı ortasy týraly Muhammed Haıdar Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdıdińde» qyzyqty derekter keltirgen. Abd ar-Rahman óleń ónerine jas kezinen-aq qumar bolǵan. Sondaı-aq, ol fálsafaǵa da yntyqqan. Ásirese, ony Ibn ál-Arabıdiń (1165-1240) fılosofııalyq shyǵarmalary qyzyqtyrǵan. Ol óte qarapaıym kıinip, qarapaıym ómir súrgen. Ýaqytynyń kópshiligin kitap oqýmen ótkizgen. Geratqa kelgen Álisher Naýaı (1441-1501) Abd ar-Rahman Jamımen dostasyp, ony ózine ustaz tutqan.
Muhammed Haıdar Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdıde» Abd ar-Rahman Jamı jaıly estelik te qaldyrǵan.
Mahmýd Taıı (?-?). О́miri men shyǵarmashylyǵy jaıly maǵlumat joq. Biraq Kashmırden onyń Abdalla Kashmırıdiń joǵaryda aıtylǵan sultan Mahmýd jaıly baıandaıtyn «Qıssa Sultan Mahmýd Gaznaýı» atty eńbegin kórdik.
Ábsattar qajy DERBISÁLI,
R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Onyń arasynda túrki dúnıesine qatysty ádebı muralar mol
Gazetimizdiń 29 sáýir nómirinde «Kashmırdegi qazyna» atty maqala jarııalanǵan edi. Onda Srınagar kitaphanasyndaǵy túrki ǵalymdarynyń tarıhqa qatysty eńbekterinen málimet berilgen bolatyn. Endi tómende ádebıet, mýzyka, ónerge qatysty derek jarııalanyp otyr.
Zahır Farıabı (?-1202). Kashmırdiń qoljazbalar qorynan Zahır Farıabı (1202 j. qaıtys bolǵan) atty aqynnyń da óleńderiniń birneshe kóshirmeleri ushyrasty. Zahır Farıabı – ataqty aqyn, qasıda janrynyń belgili ókili edi. Farıab Horasandaǵy ǵana emes, sondaı-aq Balh pen Merverýd aralyǵyndaǵy ózenniń de aty.
Muhammed Haıdar Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdıdiń» 9-taraýynda Babyrdyń saraı aqyny Huseın Álı Jalaıyrı jaıynda sóz etkende, «onyń laqap aty Týfaılı... Sheberligi jaǵynan ol... Zahırden (Farıabıden) de asyp túsken» degen.
Zahır shynynda da óte máshhúr shaıyr-tyn. Ony Abd ar-Rahman Jamı de óz jyryna qosqan.
Jamı, sondaı-aq, sol tusta ǵumyr keshken ataqty aqyndar Rýdakı, Ýnsýrı, Anýarı, Hakanı, Saǵdı, Sanaı, Nızamı, Salman Savadjılermen qatar Zahır Farıabıdi de ataı kele, onyń poezııasyna joǵary baǵa bergen.
Ol ataqty Hafız Shırazıdyń (1325-1390) poezııasy týraly sóz etkende: «Onyń óleńderiniń kópshiligi ásem de tabıǵı. Al olardyń keıbiri keremet shegine jetken. Onyń ǵazaldary basqalardyń ǵazaldarymen salystyrǵanda aıqyndylyǵy jáne baısaldylyǵy jaǵynan Zahır (Farıabıdiń) qasydalary sııaqty» deıdi.
Kashmır ýnıversıtetiniń qoljazba qorynda onyń «qasydalarynyń» 4 kóshirmesi bar.
Kashmırden Zahır ál-Farıabıdiń tek óleń jınaqtary ǵana emes, sondaı-aq «Fýsýs fı-l hıkma» atty parsy tilinde týyndatqan fılosofııalyq ta shyǵarmasyn kórdik. Biraq dál osyndaı dúnıeni Ábý Nasyr ál-Farabı (870-950) jáne Mýhıı ad-dın bın ál-Arabı (1165-1240) de jazǵan. Aıyrmashylyǵy Zahır ál-Farıabıdiń týyndysynyń parsy, Ábý Nasyr men ıbn ál-Arabı traktattarynyń arab tilinde ekendigi.
Nızamı Gandjaýı (1114-1209). Ortaǵasyrlyq parsy tildi Nızamı Gandjaýı laqap atymen tanylǵan aqyn Ábý Muhammed Ilııas bın Iýsýf Orta Azııaǵa mońǵoldar shapqynshylyq jasaǵanǵa deıin ómir súrgen. Keıbir derekterde 1141 jyly osy kúngi Ázerbaıjanda týyp, 1209 jyly dúnıeden ótkendigi jáne ataqty aqyn bolǵandyǵy aıtylady. Shyǵarmashylyǵy Hafız Shırazı, Jalal ad-dın Rýmı, Saǵdı ǵana emes, sondaı-aq qazaq aqyny Abaıǵa da áser etken. Onyń qalamynan «Hýsraý jáne Shyryn», «Láıli – Májnún», «Iskander name» sekildi shyǵarmalar týǵan. Kólemdi-kólemdi qasydalar (poemalar) jazǵan. Qypshaq qyzy Appaq arýǵa ǵashyq bolyp, soǵan úılengen. Soǵan arnap «Appaq name» atty poema týyndatqan. Ony qazaq tiline Qalıjan Bekhojın aýdarǵan.
1136-1225 jj. osy kúngi Ázerbaıjannyń úlken bóligin atabekter áýleti – aldagezıdter bıledi. Olardyń ámirshisi Shams ad-dın Ildegezıd qypshaq edi.
Nızamıdiń kóptegen shyǵarmalarynyń Kashmırden tabylýynda da kezdeısoqtyq joq. Onyń parsy tilindegi dúnıeleri Úndistanǵa da taraǵan. 1991 jyly aqynnyń týǵanyna 850 jyl tolýy IýNESKO sheńberinde keń kólemde atalyp ótti. Osy kúnderi ol ázerbaıjandyqtardyń klassık aqyny sanalady.
Nızamı Gandjaýı Iran pen Kavkaz boıy jurtyn túrik seljuqtar bılegen kezde ǵumyr keshti. Sol sebepti de ol túrki halqyna da ortaq, olardyń da maqtanyshy.
Nızamıdiń eńbekteri «Hamsa» («Bes kitap») atty poemalarmen belgili, oǵan «Qupııalar qazynasy», «Hýsraý men Shyryn», «Láıli –Májnún», «Jeti arý» jáne «Eskendir name» atty shyǵarmalary toptastyrylǵan. Abaıdyń «Eskendir» poemasy da Nızamı Gandjaýıdiń atalmysh poemasy negizinde jazylǵan. Nızamıdiń «Appaq namesinen» basqa, «Láıli – Májnúni» de ana tilimizge aýdarylǵan.
2016 jyldyń basynda «Egemen Qazaqstan» gazetinen (№30, 16 aqpan) «Shyǵys shaıyry Nızamı Gánjáýı týyndylarynyń qoljazbasy Túrkııadan tabyldy» degen habardy kózim shaldy.
Onda «Ázerbaıjan Ulttyq ǵylym akademııasy Gıandja bólimshesiniń qyzmetkerleri Túrkııadan Shyǵystyń jeti juldyzynyń biri Nızamı Gánjáýı týyndylarynyń qoljazbalaryn taýyp qaıtty. Anadoly jerine arnaıy issaparmen jiberilgen olar munda aılap jumys jasaǵan. Osy ýaqyt aralyǵynda ǵylymı qyzmetkerler Gıandjanyń áskerı-saıası jáne ekonomıkalyq tarıhyna qatysty 181 arhıvtik qujat jınap aldy.
Izdeýshiler Ystambuldyń Sýleımanııa kitaphanasynan Ázerbaıjanǵa, sondaı-aq Nızamı Gánjáýıdiń túpnusqasy Fransııa ulttyq kitaphanasynda saqtaýly turǵan 1365 týyndysynyń 649-ynyń kóshirmesin ala kelgen. Budan bólek, «Hamsaǵa» arnalǵan jazbalardyń 25 mınıatıýralyq kóshirmesi de ákelingen» dep jazylǵan. Bul Nızamı Gandjaýıdiń tek Kashmır ǵana emes, sondaı-aq álemge áıgili aqyn, oıshyl ekenin kórsetse kerek.
Farıd ad-dın Attar (1119-?). Farıd ad-dın Attar laqabymen tanymal Ábý Hamıd Muhammed bın Ábý Bakr Ibrahım – HII ǵasyrda ǵumyr keshken belgili aqyn. Keıbir málimetterde ol 1119 jyly dúnıege kelgen, biraq ómirden ótken jyly belgisiz. Shyǵarmalary ishinen «Mantıq at-taıır» – «Qustar keńesi (suhbaty)» atty dúnıesi belgili. Jyrlaryna ol da negizinen sýfızmdi ózek etken. «Mantıq at-taıır» Jalal ad-dın Rýmıge, Naýaıge jáne basqa da aqyndar shyǵarmashylyǵyna áser etken.
«Farıd ad-dın Attar Muhammed bın Ibrahım an-Nıshabýrı (1220 j. ó.) – parsynyń belgili mıstık aqyny. Nıshapýrge taıaý jerde dúnıege kelgen. Attar ákesiniń jolyn qýyp, dárigerlik jáne emshilikpen aınalysty. Áıtse de bilimi týraly málimet joq, biraq shafıı huqyǵynan tolyq habardar bolǵan. Mıstısızm ıdeıasymen bala kezinen tanysqan. Attar qartaıǵan shaǵyna deıin óz dúkeninde eńbek etip, tirshilikti aqyndyq shyǵarmashylyqpen birge júrgizdi... Attar Nıshapýr qalasyna mońǵoldyń Iranǵa shapqynshylyǵy kezinde qaıtys boldy. Attardyń shyǵarmalary onyń bilimdar, asa talantty, áńgimeshil ekenin ańǵartady. «Qasıetti qarttardyń» ómirinen alynǵan áńgimeleri men poemalary «Tazkırat ál-áýlıe» atty ocherkterine engen. Onda sonymen qatar Attardyń sopylarmen ótkizgen áńgimeleriniń mazmuny berilgen. Onyń týyndylarynyń keıbir úzindileri búkil musylman elderine taraǵan, Attar dúnıeden ótkennen keıin júzdegen jyldar ótse de kóptegen ult aqyndary onyń óleńderine qaıta oraldy. Attardyń «Mantık at-Taır», «Ilahı name» jáne «Mýsıbat name» atty poemalary –sopylyq ádebıettiń úlgileri.
Attar 66 shyǵarmanyń avtory.
Jalal ad-dın Rýmı (?-1273). Kashmır qoljazba qorynda óleńderin parsy tilinde jazǵan Maýlana Jalal ad-dın Muhammed Rýmıdiń de jyrlary bar. Ol Orta Azııany Horezmshahtar bılegen kezde 1273 jyly qazirgi Túrkııanyń ońtústigindegi Konıa shaharynda dúnıeden ótti. Jalal ad-dın sopylyq jolyn ustanǵan, dinı ǵylymdy jaqsy meńgergen shaıyr. О́miriniń kópshilik bóligin Seljuq túrikteriniń saraıynda ótkizdi. Sopylardyń maýlaýı aǵymyn ustandy, sony nasıhattady. Ol ǵazel, qasyda jáne rýbaıattar týyndatqan. Elý myńdaı masnaýıler jazǵan.
Mýslıh ad-Dın Ábý Mýhammed Abdallah ıbn Mýshrıf ad-Dın Saǵdı, XIII ǵasyrdyń uly aqyny (1203-1292). Shıraz qalasynda týǵan. Sonda bilim aldy. Saǵdıdiń aqyndyq óner men ǵylym jolyna túsýine ákesiniń yqpaly mol bolǵan. Biraq ol on úsh jasynda ákeden aıyrylyp, ómir talqysyna erte túsedi. Shyńǵyshan joryǵyna baılanysty ol otanyn tastap Baǵdadqa keledi. Onda «Nızamııa» medresesine túsip, keıin «Mýstansırııada» oqydy. Atalmysh oqý ornynda Islam dininiń negizi, múbárak Quran jáne oǵan túsinikteme, medısına, fılologııa, matematıka, tarıh, zoologııa, logıka, poezııa, t. b. pánder oqytylatyn. Saǵdı Baǵdadtan qasıetti Quran men hadısten, ásirese arab poezııasynan tereń maǵlumat alyp shyqqan. Aqyn kasıetti Mekkege baryp, odan dárýish retinde Úndistandy, Hıjazdy, Orta Azııa men Shyǵys Túrkistandy, Soltústik Afrıkany aralaıdy. Quddys qumynda krest taǵýshylarǵa qarsy soǵysta tutqynǵa túsedi, kezdeısoq Alepponyń (Sırııa) saýdageri ony satyp alyp, qıqar minezdi qyzyna úılendiredi. Odan ol qashyp Shamǵa keledi. Sodan 1257 jyly ǵana týǵan eline oralyp, «Býstan» dastanyn (bastapqy aty – «Saǵdıname») jazady.
Ony bitirisimen, 1258 jyly «Gúlstan» atty shyǵarmasyn jarııalaıdy. Eki shyǵarmasyn da aqyn Shırazdyń bıleýshisi Ábý Bákir bın Saǵdıge (1226-1260) syıǵa tartqan. Saǵdıdiń qarasózben óleńdi aralastyryp jazǵan «Bes májilis» jáne taza ǵazaldardan quralǵan «Tarjıband» atty jınaǵy da bar.
Oıshyl aqyn shyǵys poezııasynda lırıkalyq ǵazeldiń negizin salǵan. Shyǵarmalarynda ozbyrlyqty, qanaýdy synap, eńbek adamyn madaqtaıdy, ekinshi jaǵynan kónbistikti, ómirge beıimdelýshilikti ýaǵyzdaıdy. О́leńderi (qasıda, ǵazel, elegııa) úlgi-ónege sarynynda jazylǵan. Joǵaryda aıtylǵan «Býstan» («Jemis baǵy», 1257), «Gúlstan» («Gúl baǵy», 1258) atty dastandary aqyn dańqyn álemge pash etti. О́leń men qarasóz aralasyp keletin «Bes májilis», «Sahıb kitaby» degen óleńder jınaǵy bar. Qazaq arasynda Saǵdıdiń óleń-jyrlary erteden tanys. Onyń «Býstan» poemasyndaǵy adamgershilik jaıly pikirleri Abaı Qunanbaevtyń («Alla degen jeńil sóz», «Ásempaz bolma árnege», «38-sóz», t. b.), Mádı Maılykentıdiń (1868-1924; «Týhfa ýa jýmhýrııat») oılarymen úndes. «Býstan» dastanynyń úzindileri qazaq tilinde jeke kitapsha bolyp basylǵan (1966, 1973; aýd. J. Nájimedenov).
Ámir Husraý Dehlaýı (1253-1325) Úndistannyń parsy tildi belgili aqyny. «Ol talantty ádebıetshi, tarıhshy, mýzykant ta edi. Mýzykanyń teorııasy jaıly birqatar zertteý eńbekterdiń de avtory retinde ataǵy shyqty. Ámir Husraý jan-jaqty jáne ózindik ereksheligi bar aqyn-dy. Onyń názik lırızmge toly shyǵarmashylyǵynda túrli qoǵamdyq toptardyń oılary men arman-tilegi kórinis tapty. Dehlaýıdiń tereń fılosofııalyq poezııasy kóptegen elder men urpaqtar oqýshylarynyń júregin jaýlap, ózine baýrady.
Ámir Husraýdyń ákesi Orta Azııanyń túrki tekti taıpalarynan shyqqan edi. Keshte (qazirgi Shahrısıabz qalasy) turǵan kezde mońǵoldardan qashyp Soltústik Úndistandaǵy Delıge qonys aýdarǵan. Bolashaq aqyn osy kezde dúnıege keldi. О́miriniń kópshilik bóligin Delıde ótkizgendikten de Ámir Husraý óz shyǵarmashylyǵyn Dehlaýı «Delılik» degen laqap atpen jazǵan. 1261 jyly bolashaq aqynnyń ákesi mońǵoldarmen shaıqasta qaza tapqandyqtan, segiz jastaǵy balany atasy Imadý-l múlik tárbıeleıdi. Ol nemeresiniń jan-jaqty bilimdar bolyp ósýine, tárbıesine kóp kóńil bólgen. Ol kezderi bilimdarlyqtyń bir belgisi kóp til bilýshilik sanalǵan. Sol sebepti Husraýǵa Shyǵystyń belgili tilderin oqytqan. Ol jas kezinen óleń jazýdy bastaǵan jáne ol dúnıelerine «Sultanı» degen laqappen qol qoıyp otyrǵan.
Ámir Husraýdyń ádebı murasy óte baı. Aqynnyń óz derekterine qaraǵanda, ol tórt júz myńdaı báıitter jazǵan. Ábdirahman Jamı onyń 99 kitaby barlyǵyn aıtqan. Ámir Husraýdyń qalamynan sol tustaǵy barlyq ádebı janrlarǵa jatatyn shyǵarmalar týǵan.
Aqynnyń lırıkasy onyń ómiriniń bes kezeńin qamtıtyn bes óleńder dıýanyna (jınaǵyna) biriktirilgen. Olar: «Týhfat as-sıǵar» («Jastyq syıy»), «Vasatýl haıat» («О́mir ortasy»), «Gýrrat ál-kamol» («Kemeldik basy»), «Bakııa ýn-naqııa» («Tańdamalardyń tańdamalysy»), «Nıhaıat ýl-kamol» («Kemeldilik shyńy»).
Álisher Naýaı Ámir Dehlaýıdi Hafız jáne Jamı sekildi kemeńger jáne tanylǵan lırık aqyndar qataryna qosqan jáne Ámirdiń ǵazaldaryna jaýaptan turatyn birqatar jyrlar jazǵan.
Dehlaýıdiń klassıkalyq tájik-parsy ádebıetteriniń ǵazal janryn qalyptastyrý jáne damytýdaǵy alatyn orny orasan. Akademık A.B. Krymskıı (1871-1941), nemis shyǵystanýshysy German Ete (1844-1917), cheh shyǵystanýshy ǵalymy Iаn Rıpka (1886-1968) sekildi ǵulamalar Ámir Husraýdy Hafızge deıingi danyshpan lırık sanaǵan.
1289 jyly Ámir Husraý epıkalyq eńbekter jaza bastaıdy. Onyń tarıhı poemalar dep atalatyn lıro-epıkalyq shyǵarmalary keńinen belgili. Olardyń arasynda «Kıron as-saǵdaın» («Eki baqytty juldyzdyń qosylýy»), «Mıftah ýl-fýtýh» («Jeńis kilti»), «Dývalranı jáne Hazrhan», «Nýh sıher» («Jeti qat aspan») jáne basqalar.
Ámir Husraý uly Ázerbaıjan aqyny Nızamı Gánjáýıdiń «Hamsasyna» («Bestigine») aqyndyq jaýap retinde «Hamsa» atty kitap jazǵan. Oǵan «Shamshyraqtyń shyńyna órleý», «Shyryn jáne Husraý», «Láıla men Májnún», «Iskanderdiń aınasy» jáne «Jánnattyń segiz baǵy» atty poemalary kirgen. Ámir Husraýdyń «Hamsasynyń» tili jeńil, názik, yntyq-qumar. Olardyń aıqyn da túsiniktiligi jáne qarapaıymdylyǵyna bola ol dúnıeler halyqqa jaqyn bolǵan.
Álisher Naýaı Husraýdyń shyǵarmashylyǵyn jaqsy kórgen, ony óziniń ustazy jáne «úndi qumarlyǵy» dep sanaǵan».
Qoja Shams ad-Dın Muhammed Hafız Shırazı (1325-1390) ırandyq áıgili sopy aqyn. Ákeden jastaı aıyrylyp, kúnkóris tirligine erte aralasqan. О́z betimen saýatyn ashyp, kitap kóshirý ónerimen aınalysady. Hafızdiń óz qolymen 1355 jyly kóshirgen kitaby saqtalǵan. Bertinirekte medreseni bitirip, dinı bilim alady. Ol qasıetti Qurandy jáne óleńderdi naqyshyna keltirip jatqa aıtatyndyqtan, halyq arasynda Hafız atalyp ketken. Hafız dep múbárak Qurandy jattaı bilgen adamdy aıtady. Aqyn shyǵarmalary keıinirek osy atpen taralǵan.
Hafızdiń ómirbaıany týraly naqty maǵlumattar saqtalmaǵan. Ol jaıly derekter Dáýletshah Samarqandı, Ábdrahman Jamı qurastyrǵan antologııalarda, tarıhshy Mırhond pen Hondamırdiń eńbekterinde kezdesedi. Hafız parsy ádebıetinde ǵazal janryn bıikke kótergen. Onyń aqyndyq dańqy Ábý Ishaq Iandjýdyń bıligi (1342-1353) kezinde máshhúr bolǵan. Hafızdiń shyǵarmalary ózi qaıtys bolǵannan keıin jınaqtalyp, «Dıýan» degen atpen jarııalanǵan. Aqyn ǵazaldarynyń bastapqy túpnusqasy edáýir ózgeriske túsken. Ony qalpyna keltirýde túrik fılology Sýdı (1591 j.ó.) eleýli eńbek etti. Onyń júrgizgen ǵylymı redaksııasy bertinde Hafız óleńderiniń konondyq teksti retinde Eýropa tilderindegi basylymdarǵa negiz boldy. 1928 jyly Iran ádebıetshisi Abdarrahım Halhalı Hafız shyǵarmalarynyń kóne qoljazbasyn (aqyn qaıtys bolǵan soń 35 jyldan keıin hatqa túsken) izdep tapty. Hafız óleńderi 1854-1858 jyldary G. Brokgaýzdyń jarııalaýynda 692 ǵazal bolsa, A.Halhalı tapqan qoljazba basylymynda 637 ǵazal bolyp shyqqan, G.Brokgaýz jınaǵyndaǵy basy artyq 55 ǵazal Hafızben zamandas basqa aqyndardyń shyǵarmasy delinedi.
Hafız murasy dúnıe júziniń kóptegen aqyndaryna zor yqpalyn tıgizdi. Nemistiń uly aqyny V.Gıote (1749-1832) «Batys-Shyǵys dıýany» atty on eki kitaptan turatyn týyndysynyń bir bólimin «Hafız name» dep ataǵan. A.S.Pýshkın (1799-1837) onyń shyǵarmalaryn súıip oqyp, ǵazaldarynyń áserimen óleńder jazǵan. Hafız shyǵarmalarymen qazaq halqy erteden tanys. Mektep-medreselerde Hafız shyǵarmalary arnaıy oqytylatyn. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Abaı Qunanbaıuly alǵash qalam tartyp, jyr jazǵanda, Qoja Hafız esimin úlken iltıpatpen ataǵan. Hafızdiń kóptegen ǵazaldary qazaq tiline aýdarylyp, «Shyǵys juldyzdary» dep atalatyn kitapta (1973) basyldy. Onyń ǵazaldar jınaǵyn Quran Kárimmen qosa óleńsúıer árbir ırandyq óz shańyraǵynyń tórine qoıady eken. Tipti, qarapaıym halyqtyń onyń óleńderine jaqyndyǵy sonshalyq tirshiliktegi qıynshylyk túıinderin de Hafızdiń «Dıýanıi» arqyly bal ashyp bilýge tyryspaq bolǵan.
Zand áýletinen shyqqan Kárim han ózi bılik qurǵan zamanda Shıraz qalasynyń gúldenýine kóp úles qosypty. Ol Hafız qabiriniń aınalasyn keńeıtip dýalmen qorshatqan. Birneshe bólmelerden turatyn ǵımarat saldyrǵan. Batys jaǵyna haýyz salyp, Roknabad ózeninen sý tartqyzypty. Haýyzdyń tórt tas ustyny bolǵan. Sondaı-aq, Hafız qabirin baǵaly mármármen kómkerip, báıitterin nástalıq jazýmen tasqa qashap jazdyrypty.
Kárim han Zandtan keıin de kóptegen kisiler Hafız zıratyn jóndeýden ótkizgen. 1935 jyly Hafız zıratynyń qazirgi jobasy jasalyp, 1937 jyly osy ǵımarat salynypty.
Saǵdı kesenesi Hafız kesenesinen onsha alys emes. Biraq onyń aýmaǵy Hafız zıratyna karaǵanda úlkendeý. Qaqpadan kirgen soń gúlge toly alańqaıdy kóresiz. Saǵdı de gúlder men gúlzarlardy jaqsy kórip, olardy jyrlap ótken emes pe? Aqyn kesenesi Hafızge qaraǵanda saltanattyraq pa dep qaldyq. Kesene úı sekildi etip salynǵan. Onyń jan-jaǵyna aqyn óleńderi jınaǵynyń attary jazylypty. О́leńderinen úzindiler de órnektelgen.
Ataı. Kashmırde óleńder jınaǵy saqtaýly taǵy bir ortaazııalyq aqyn bar. Ol Balhta týylǵan delingen. Ulyqbek (1394-1449) jáne onyń uly Abd ál-Latıftiń saraı aqyny bolǵan. Negizinen túrki tilinde jazylǵan ǵazel janryndaǵy óleńderimen máshhúr edi.
Osy rette aıta ketetin jaıt – 2006 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde (№16, 21 sáýir, 2006) jazýshy Qalaýbek Tursynqulov Atoıı týraly biraz oılarymen bólisipti. «Aqyn týraly biraz málimet qaldyrǵan birden bir adam Álisher Naýaı. Ol óziniń 3 shyǵarmasynda Atoııdiń atyn ataıdy, túsinik beredi, shyǵarmalarynan úzindi keltirip, ómirbaıandyq derekterdi de keltiredi. Ol Atoııdiń ákesi Smaıyl ata týraly «Nasaım ýl-mýhabbat» atty eńbeginde «Ismoıl ata Hýja Ahmet Iаssavıınıng Ibrohım ota otlık ınsanıng ýǵlıdır va hýjanıng mýrıdı va nazar qılgandır va ýnga mýrıd, ashab (sýbhatdash) býlıbdýr» dep jazady. Al onyń uly Hýseın (Atoıı dep túsine berińiz) – Q.T.) jóninde dál osy eńbekte – «Hýseın shaıh Ismoıl ota farzandlarıdandýr. Ǵazal mýammalık» kıshı edı» dep jazady. Al ekinshi bir «Majalıs an-nafaıs» («Ǵýlamalar keńesi») atty eńbeginde: «Mavlono Atoıı Balhta býlýr edı. Ismoıl ota farzandıdýr. Darvıshvash va hýtýklýk mýnbasıtochık kýngnılı, nýronıı kıshı erdı. Týrkı chýı erdı. Ýz zamonıda sherı aırok (túrkiler) arosıda shýhrat toldıa» depti.
Sonymen, Álisher Naýaı shyǵarmashylyǵyn zertteýshiler (aqyn, jazýshylar da) Atoııdi qazirgi Aýǵanstandaǵy Balhta týylǵan dep jazatynyn baıqaımyz. О́zbek ǵalymdary ony ózbek aqyny retinde túrli hrestomatııalarǵa kirgizgen. Dese de Q.Tursynqulov: «Ol kisiniń esimi – Smaıyl, ómir súrgen jeri de, ómirden ótkennen keıin jerlengen jeri de (Ońtústik Qazaqstan oblysynyń) Qazyǵurt óńirindegi Týrbat aýyly. Osynda memleket qorǵaýyna alynǵan kúmbezi bar. Ony ornatqan ÁmirTemir degen uǵym bar», deıdi.
Men de Qazyǵurt aýdanyndaǵy osy jerdi ádeıi baryp kórdim. Ol Shymkent-Tashkent tas jolynyń shyǵysynda, taý jaǵynda. Kesene biraz jóndelgen. Halyq Smaıyl ata kesenesine ony áýlıe sanap, kóp kelip turady eken. Basynda shyraqshy da bar. Q.Tursynqulov ári qaraı: «Jalpy Týrbatta jeti Atanyń beıiti bar. Smaıyl atadan keıin bul aımaqqa ıelik jasaǵan uly Ishaq atanyń kúmbezi de osynda. Atoıı – Smaıyl atanyń kenje balasy».
Atoıı – lırık aqyn. Ol mahabatty barynsha mol jyrlaǵan ári ómirmen ushtastyra jyrlaǵan. Sezimdi kúndelikti ómirden bólip qaramaıdy, kerisinshe, úılestire qaraıdy. Ol osy baǵytyn halyq aýyz ádebıetimen saryndas etip ustanady. Kóptegen shyǵarmalarynda halyq arasynda kóp taraǵan «týrkı» jyrlarynyń úlgilerin paıdalanyp otyrady. Aqynnyń osy qasıetin Á.Naýaı óziniń «Mezonýl avzan» atty eńbeginde atap kórsetedi», deı otyryp, «ózbek aǵaıyndardyń Atoııdi óz klassıkterine balap, ádebıetine úlken tulǵa retinde engizgenine alǵystan basqa aıtarymyz joq», deı otyryp, Atoııge qazaq halqynyń da úlesi barlyǵyna kóńil aýdarady. Onyń ústine ol Qazaqstanda týyp-ósken jerlesimiz emes pe?» deıdi.
Kashmır ýnıversıteti kitaphanasynyń qoljazba qorynda Ataıdiń «Mıǵraj name» jáne «Insha Ataı» atty eńbekteriniń eki kóshirmesi bar. Olar parsy tilinde. Onda shyǵarmalardyń avtory retinde Atoıı emes, Ataı jáne taǵy bir jerde «Atalla» dep kórsetilgen. Sonda Kashmırdegi Ataı basqa kisi me eken? Buǵan jaýapty eki aqynnyń da (eger shynynda da olar eki bólek bop shyqsa) týyndylaryn salystyryp, shuqshııa zerttegennen soń berýge bolar.
Maýlana Nur ad-dın Abd ar-Rahman Jamı (1414-1492). Iá, ortaǵasyrlyq parsy tildi kórnekti aqyndardyń biregeıi ataqty Abd ar-Rahman Jamı. Ol 1414 jyly Horasandaǵy Jam kentinde dúnıege keldi. Ata-anasy Álisher Naýaı (1441-1501) de kún keshken úlken mádenı, ádebı, rýhanı da ortalyq Geratqa kóship kelgendikten, bolashaq oıpazdyń búkil sanaly ómiri Gerat pen Samarqan shaharlarynda ótken.
Gerat Ámir Temirdiń kishi uly Shahrýhtyń (1409-1447) bıliginde bolatyn. Ol kezde Orta Azııa ıslam dininiń naqshbandııa ordeniniń áserinde edi. Sol sebepti Jamı de osy orden áserine ushyramaı qoımaǵan. Abd ar-Rahman ómir súrgen kezdegi Gerattyń rýhanı, mádenı, ádebı ortasy týraly Muhammed Haıdar Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdıdińde» qyzyqty derekter keltirgen. Abd ar-Rahman óleń ónerine jas kezinen-aq qumar bolǵan. Sondaı-aq, ol fálsafaǵa da yntyqqan. Ásirese, ony Ibn ál-Arabıdiń (1165-1240) fılosofııalyq shyǵarmalary qyzyqtyrǵan. Ol óte qarapaıym kıinip, qarapaıym ómir súrgen. Ýaqytynyń kópshiligin kitap oqýmen ótkizgen. Geratqa kelgen Álisher Naýaı (1441-1501) Abd ar-Rahman Jamımen dostasyp, ony ózine ustaz tutqan.
Muhammed Haıdar Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdıde» Abd ar-Rahman Jamı jaıly estelik te qaldyrǵan.
Mahmýd Taıı (?-?). О́miri men shyǵarmashylyǵy jaıly maǵlumat joq. Biraq Kashmırden onyń Abdalla Kashmırıdiń joǵaryda aıtylǵan sultan Mahmýd jaıly baıandaıtyn «Qıssa Sultan Mahmýd Gaznaýı» atty eńbegin kórdik.
Ábsattar qajy DERBISÁLI,
R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
Sońǵy jańalyqtar
Almatyda jetkizý qyzmetterine talap kúsheıedi
Qoǵam • Búgin, 23:48
Qaraǵandydaǵy taý-ken kásipornyna 4 mln teńge aıyppul salyndy
Aımaqtar • Keshe
Aram aqshaǵa qunyqqan alaıaq alty jylǵa sottaldy
Qoǵam • Keshe
Elimizdiń úsh óńirinde aýa raıyna baılanysty joldar jabyldy
Aýa raıy • Keshe
Jańa Konstıtýsııa jáne ult saýlyǵy: sarapshy kózqarasy
Ata zań • Keshe
Bilim sapasyn arttyrýdyń jańa múmkindigi
Bilim • Keshe
Erteń Astanada birinshi aýysym oqýshylary qashyqtan oqıdy
Aýa raıy • Keshe
Astanada demalys kúnderi aýyl sharýashylyǵy jármeńkesi ótedi
Elorda • Keshe
Aldaǵy kúnderi el aýmaǵynda aıaz kúsheıedi
Aýa raıy • Keshe
