Eńbegi elenbeı, ózi eskerilmeı qalǵany ma?

Aleksandr Tasbolatov. Álemniń ámirshisi – eńbek deıdi. О́ıtkeni, tek eńbekpen ǵana jemis óńbek, tek eńbek qana bar qıyndyqty jeńbek. Muny ár qazaq biledi, sondyqtan jumysty jaqsy istesek, jaqsy ómir súremiz deıdi.  Soǵan saı talaı qazaq barynsha eńbek etkisi keledi. Muny da biletin Úkimet sharýaǵa kásibiń ústesin, mynaý tıisti nesibeń dep kómek qolyn sozyp jatyr. Al sol Úkimettiń kómegi jańaǵy eńbek etem degen sharýaǵa jetpeı jatqanyn sol Úkimet bile me eken? Eńbek etip, ózińdi-óziń asyraý, qala berse ózgelerdi jarylqaý Elbasynyń da syndarly saıasaty. Muny júzege asyrý jergilikti ákimderdiń tikeleı mindeti. Biraq osy mindet talapqa saı nege oryndalmaıdy? «Kóktemniń bir kúni - jylǵa azyq» degendeı, kún jylyna ketpenin qolyna alyp, bar sharýamdy dóńgeletem degen adamdarǵa nege ýaqytyly sýbsıdııa berilmeıdi? Dálirek aıtqanda, nege bergizbeıdi? Budan soń qandaı eńbek, qandaı jemis óńbek? Mundaı áleýmettik máselelerdi Prezıdent «Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadamda» aıtqan bolatyn. «Meniń nazarymdaǵy basty másele – ár qazaqstandyqqa qamqorlyq kórsetý» degen bolatyn sonda Elbasy. О́te durys. Qamqorlyq kórsetý qajettilik bolyp tabylady, óıtkeni, áleýmettik máselelerdi sheshýge elimizdiń barlyq azamattarynyń ómiri men kún saıynǵy ózin ózi sezinýleri táýeldi. Al biraq jergilikti jerlerdegi sharýalar jaqsy eńbek etý úshin qulashyn keńge jaıa almaı otyrǵandaryn jasyrmaıdy. Kim kináli? Jalpy halyqtyń senimi joǵalmas úshin osy bir aradaǵy kúdikti túıitkilder qashan tarqatylady? Ony týdyratyn jergilikti sheneýnikter qashan bir jaýapqa tartylady? Mıyqtarynan kúlip, murttary maılanyp júre bere me? Elbasy «Paraqorlardy anyqtaý, sotqa tartý jetkiliksiz» dep, sonaý «Áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtý – Qazaqstan damýynyń basty baǵyty» atty Joldaýynda-aq aıtqan bolatyn. Alaıda, bul týraly jergilikti halyqtan aryz-shaǵymdar aǵylyp jatyr. Hat artynda adam bar. Halyqty ashyndyrmaý kerek degen bolatyn Memleket basshysy. Tipti, sondaı birqatar adamdardyń haty gazetke de jarııalandy. Máselen, «Sýbsıdııadan qashanǵy qaǵylamyn?..» atty oqyrman hatynda (20.04.2016)  onyń avtory Nesipkúl Kezeńbaeva: «Memleket basshysy N.Nazarbaev aýyl sharýa­shy­lyǵyn damytýǵa erekshe kóńil bólip keledi. Soǵan oraı men Elbasy saıasatyna ıek artqandyqtan, Jambyl oblysy, Merki aýdany, Qostoǵan aýylynda «Dáýren» sharýa qojalyǵyn qurǵan edim. Alaıda, bul «dáýrenimiz» uzaqqa barmady. 1993 jyly mem­lekettik jer qorynan alynǵan 196 gektar alqappen aýdandaǵy áıelder arasynda birinshi bolyp eginshi­lik­pen aınalysa bastadym. Sony­men ne kerek, ótken jyly Merki aýdanynyń basshylyǵy barlyq sharýa qojalyqtaryna qant qyzyl­shasyn ósirý týraly usynys tastady. О́ıtkeni, Merki qant zaýytyna shıkizat qajet edi. Men bul iske bilek túre kirisip, jerimdi daıyndaǵan soń aýdan ákiminiń orynbasary M.О́mirbekovke baryp, «jerim daıyn, tek tehnıka men qarajat kerek» dep kómek suradym. Ol «qyzylsha eki qulaq bolǵanda, maǵan kelińiz, sýbsıdııa alasyz», - degen ýádesin berdi. Sodan 61 gektar jerge qyzyl­sha egip, onyń barlyq kútimin ja­sadym. Jáne de jerimniń 40 gek­­taryna saflor, al 40 gektaryna arpa ósirdim. Oraıy kelgende aıta ketetin bir jaıt, el Úkimeti qant qyzylshasynyń ár gektaryna 50 myń teńge sýbsıdııa beredi degennen keıin tıisti qujattarymdy da ótkizgen edim. Qyzylsha alqabymnyń jaıyn tekserý úshin aýdan ákimdiginiń arnaıy komıssııasy da kelip kórip, tıisti qorytyndylaryn berdi. Tipti, Sarymoldaev aýyl­dyq okrýgy ákiminiń anyqtamasy da bar. Alaı­da, meniń eń­begim zaıa kete­tin boldy, sosyn Merki aýdany ákiminiń aýyl sharýa­shylyǵyn qada­ǵalaıtyn orynbasary M.О́mir­­bekovtiń aldyna bir­­neshe ret barsam da, esh­bir kómek kórsetilmedi. Ne kerek, sóıtip, memleket sáýir aıynda bólgen zańdy qar­jyny der kezinde ala almaı, aryq tartýǵa, qyzylsha alqabyn sýarýǵa múmkindik bolmady. О́zimniń qant qyzylshasy men arpaǵa sýbsıdııa alma­ǵanym týraly aýdan basshy­laryna birneshe ret aıttym. Tipti, byltyrǵy shil­de aıynda Jambyl oblysy ákiminiń orynbasary A.Nuralıevke de baryp, jaǵdaıymdy aıtyp jetkizdim. Bul jaıttan oblystyq aýyl sharýa­shy­lyǵy basqarmasynyń bas­­shysy N.Nurjigitov te jaq­sy habardar. О́kinishke qaraı, búgingi kúnge deıin odan eshbir nátıje joq. Ob­lys aýdan­ǵa siltese, al aýdan bas­shylary meni qur­ǵaq ýá­demen bos áýrege salyp ke­ledi. Ol ol ma, oblys bas­­shy­lyǵynyń atyna byl­tyrǵy jyldyń jeltoqsan aıyndaǵy jaz­ǵan aryzyma áli kúnge deıin jaýap joq. Osyndaı jaý­apsyzdyq saldarynan men Merki qant zaýytyna qyzylsha tuqy­myn alǵanym úshin 449 myń teńge, al jer jyrtyp, tuqym sepken traktorshy jigitke 80 myń teńgedeı qaryz boldym. Sonda me­niń jazyǵym ne? Aýdan bas­shylarynyń mindeti Elbasy tapsyrmasyna saı kásipkerlerge, sha­rýalarǵa jaǵdaı jasaý, kómek berý jáne halyqqa qyzmet kórsetý emes pe edi?», deıdi.  Alaıda, bir ókinishtisi, bul jaǵdaı bıyl da qaıtalanaıyn dep turǵanyn Nesipkúl Kezeńbaeva taǵy da ashyna habarlady. Sonda bul jergilikti sheneýnikterge «áı» deıtin aja, «qoı» deıtin qoja bolmaǵany ma? Tek óz bilgenderin istep júre bere me? Nesipkúl Kezeńbaeva sekildi adamdardyń ótinishine nazar aýdarmaı ma? Sol sııaqty «Jalǵyzbasty áıeldiń janaıqaıy» (29.03.2016) atty maqalada  (avtory A. Turapbaıuly) turaqty istep kele jatqan jumysynan bir kúnde qysqartylyp qalǵan Jıengúl Kamalova redaksııamyzǵa aryz hat jazyp, bul qysqartýdyń turmysyna aýyr tıip otyrǵandyǵyn aıtypty. 2010 jyly «Jol jóndeýshi kompanııa» JShS-niń Beıneý jol jóndeý jónindegi dıreksııasyna jolserik bolyp ornalasqan J.Kamalova atalǵan seriktestiktiń Qyzylordadaǵy fılıalynda mindetin biraz ýaqyt atqaryp, 2014 jyldyń naýryzynan bastap Beıneýge qaıta aýystyrylady. Onyń aıtýynsha, 2015 jyldyń 2 naýryzynda «Jol jóndeýshi kompanııa» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń fılıaly bolyp tabylatyn Beıneý jol jóndeý dıreksııasynyń basqarýshy dırektory ony shaqyrtyp alyp, qolyna jolseriktik qyzmetinen qysqarǵany týraly habarlamany ustatqan. Qyzylorda fılıalynda jumys istegen kezderinde ne aýyzsha, ne jazbasha eskertý almaǵan Jıengúldiń kúıeýi buryn qaıtys bolǵany, otbasynyń jalǵyz asyraýshysy ekeni jáne Alıans bankten alǵan nesıesin sol jalaqysymen jaýyp otyrǵany esh eskerilmegen. Basynda baspanasy joq, balalaryn osy qyzmeti arqyly asyrap otyrǵan jalǵyzbasty áıeldiń mynadaı aıanyshty taǵdyry kimge bolsa da oı salardaı. Osy turǵydan kelgende, balalary úshin jantalasqan anany taǵdyrdyń taýqymetine ıtere salyp, jumysynan shyǵaryp jiberý qanshalyqty zańǵa da, adamgershilik qaǵıdattaryna da saıady dep aıta alamyz ba? Qoryta aıtqanda, jalǵyzbasty áıeldiń basyndaǵy aýyrtpalyq memleketimiz úshin úlken syn emes pe. Mundaı keleńsizdik qashanǵa deıin qaıtalana bermek? Endi osy másele de qashan bir sheshimin tabady dep oılaımyz. Al sondaı taǵy bir «Sý aıaǵy qurdymǵa ketpeı me?» atty  ózekti maqalada Q. Ospanov aqsaqaldyń ómir boıyna týǵan eline adal eńbek etip kelip, sý tasqyny zardaby kezinde bar aýyrtpalyqpen betpe-bet jalǵyz qalǵany qynjyla aıtylady. О́ıtkeni bárimiz jaqsy bilemiz, qalaı kóktem bastaldy degenshe elimizdiń árbir óńirinde qarǵyn sý tasqynynan zardap shegetin eldi mekender az bolmaıdy. Jyl saıyn qaıtalana beretin osyndaı sý tasqyny byltyr Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdany Qarabulaq aýyldyq okrýg aımaqtarynda da oryn alǵany belgili. Osyndaǵy «Sana bı» sharýa qojalyǵynyń ıesi Qýanyshbek Ospanov óziniń sol sý tasqynynan zardap shekkenin aıtyp, buzylǵan baspanasyn áli kúnge jóndep bermegenine nalyp, redaksııamyzǵa arnaıy hat joldaǵan. Qazirgi kezde Qýanyshbek aqsaqal zaıybymen, ıaǵnı on bala tárbıelep ósirgen batyr ana Maıramen birge qystaqta sharýashylyq basynda qulaýǵa aınalǵan úıdi jóndep ómir súrip jatqan jaılary bar. Al qystaqtan 14 shaqyrym jerdegi Qarasý bólimshesinde balasy Igilik Ospanov turady eken. Onyń da óz otbasy, úsh balasy bar. Byltyr kóktemde oryn alǵan qarǵyn sý saldarynan búlingen úılerdiń jaıyn anyqtaý úshin oblys ortalyǵy Qaraǵandydan arnaıy komıssııa kelip, aqsaqaldyń atyna tirkelgen eki úıdi de turýǵa jaramsyz dep tapqan. Sodan Qarasý bólimshesindegi qulaýǵa aınalǵan úıler qaıta salynsa, sonyń ishinde Igiliktiń de baspanasy qalpyna keltirilipti. Alaıda, 14 shaqyrym jerdegi ekinshi baspana eskerýsiz qalǵan. Basynda irgetasynyń orny qazylyp qoıylǵanymen, is ári qaraı jyljymapty. Mine, aıdaladaǵy qystaqtaǵy qulaýǵa aınalǵan baspanada eki qart adamdy bile tura qystyń qysyltaıańyna qaldyrý qandaı zańda qaralǵan, deıdi maqalany jazǵan bizdiń tilshimiz. Eger Aqtoǵaı aýdany ákimi orynbasarynyń jaýabyna júginsek, onda aýdandyq qurylys bólimi tarapynan eshqandaı kedergi keltirilmegen. Áli kúnge ne baspanasynyń jóndelmegenine, ne qaıyrymdylyq qorynan bólinýge tıisti qarjy bólinbegendigine nalyp, Ospanovtyń hat jazatyndaı jóni de bar. О́ıtkeni, úı qujatynyń barlyǵyn tıisti oryndarǵa ótkizip te qoıǵan. Osylaısha, Qaraǵandy oblysy Aqtoǵaı aýdanyndaǵy «Sana bı» sharýa qojalyǵynyń ıesi Qýanyshbek Ospanov turǵyn úı qujattarynyń barlyǵyn oblystyq qaıyrymdylyq qoryna ótkizip, óńir basshylyǵy tarapynan bir qoldaý bola ma degen úmitpen otyrǵan jaıy bar. Árıne, úmit úzilmeıdi. Demek, Qazaqstan jeri ár qazaqtyń  tól jeri ekendigi qalaı talassyz shyndyq bolyp tabylsa,  ondaǵy ár qazaqtyń jaǵdaıyna nazar aýdarý bıliktiń tól mindeti ekendigi de esh talas týdyrmaıdy. Muny, aldymen, bıliktegiler umytpaǵany jón-aý.