Dırıjerlik ónerdiń darabozy edi

Búgingi dırıjerlik jolynda júrgen azamattardyń pir tutatyn ustazy, qazaq ónerine, qazaq orkestrine, jalpy, qazaq mádenıetine sińirgen eńbegi ushan-teńiz tulǵalardyń biri Shamǵon Qajyǵalıev ekeni daýsyz. Onyń qazaq kásibı dırı­jer­lik mektebin qalyptastyrý­ǵa qos­qan úlesi óz aldyna bir bólek áńgime. Qanshama jyl kafedra basqaryp, kóptegen dırıjerlerdi daıyndady. Ol kezde Qurmanǵazy orkestri memleketimizdegi jalǵyz orkestr edi. Sony qyryq jyldaı basqaryp, úlken kásibı deńgeıge jetkizdi. Ol kezde Shamǵon Qajy­ǵa­lıev­­tiń esimin mýzykalyq oqý ornyndaǵy jastardyń bá­ri biletin. Shamǵonnyń aty áıgili, ataqty edi. Dırıjerlik mamandyqqa endi qadam basyp jatqan jas stýdentter onyń klasynda oqýdy armandaıtyn. Men 1973 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik konservatorııaǵa túsip, osy kisiniń dırıjerlik kla­syna qabyldandym. Bul men úshin úlken qýanysh boldy, jaýapkershilik júktedi. Shamǵon aǵa ár ýaqytta qatal, talapty ustaz boldy. Aıtylǵan tapsyrmany ýaqytynda oryndaýdy, keshikpeýdi, orkestr jumysyn ýaqytynda bastaýdy, jalpy, tııanaqtylyqty talap etetin. Biz Shamǵon aǵanyń eshbir sabaǵynan qalmaıtyn edik, qalǵymyz kel­meıtin de edi. Onyń talaby bólek-tin. Shákirtterinde sabaqqa keshigip kelý degen bolmaıtyn. Kóp dırıjerler sahnada júrgen adamdar ustazdyqqa shorqaqtaý keledi ǵoı. Al bul kisi eki jaǵyn da birdeı alyp júrdi. Sahnada qandaı bolsa, klasta dáris bergende de sondaı edi. Keıbir muǵalimder shákirtterin kóp maqtap, orynsyz kótermeleıdi. Bul shákirtke keri áser etip, izdenýshiligi, eńbekqorlyǵy azaıady. Shamǵon aǵa mundaı emes edi. Ol árdaıym joǵary talap qoıyp, naǵyz dırıjerdiń qandaı bolýy kerektigin sózimen de, isimen de kórsetetin. Dırıjer mamandyǵy qıyn da qyzyqty. Elıtalyq mamandyq. Dırıjer ózi jetekshi, ózi pedagog, ózi psıholog bolýy kerek. Sabaq berip jatsań da, orkestrdi júrgizip jatsań da ár adamnyń kóńil kúıin, psıhologııasyn bilýi, ári óziniń aıtqanyn istetýi shart. Sondyqtan, dırıjer adamǵa bilimnen bólek, uıymdastyrýshylyq qabilet qajet. Shamǵon Qajyǵalıev isimen de, dırıjerlik sheber­ligimen de, óziniń bilimimen de bizge úlgi edi, sonysymen bizdi tárbıeledi. Bizdiń ony syı­laǵanymyz, jaqsy kórgeni­miz sonshalyqty, ustazymyzdyń mýzykanttyǵynan bólek, júris-turysyn, jumysqa kelip-ketisin, adamdarmen qarym-qatynasyn, kıim kıisin úlgi qyldyq. Ol shyn mánindegi degdar, ıntellıgent adam boldy. Naǵyz dırıjerlerde tabıǵattan beriletin týma talant bolýy kerek. Shamǵon sondaı erekshe daryn ıesi edi. Men Shamǵon aǵadan kásibı bilim aldym, oqydym. Ustazymyz bizge adamgershilik, eńbekqorlyq, kásibı deńgeı týraly kóp aqyl aıtatyn. Máskeý, Lenıngrad­qa gastrolmen barǵanymyzda ustazymyzdyń aıtýymen kóp partıtýralar satyp alyp, daıyndalatyn edik. Dırıjer klasta ustazynyń bergen biliminen basqa, óz betinshe de izdenýi, qabiletin jetildirip otyrýy qajet. Osy turǵyda ol shákirtterin qatty qadaǵalap otyratyn. Ol ýaqytta Shamǵon aǵa Qur­manǵazy atyndaǵy memlekettik halyq aspaptar orkestrin bas­qaratyn. Bas dırıjeri ári kórkemdik jetekshisi edi. Baǵyma oraı men uly ustazdyń klasynda sabaq alyp qana qoımaı, onyń qaramaǵynda jumys istedim. 1978 jyly konservatorııany bitirdim de, Shamǵon aǵanyń qasynda kómekshi dırıjer boldym, ári osy jyldan bastap ózim bilim alǵan oqý ornynda jas ustaz bolyp qyzmetke qabyldandym. Aǵa ol kezde kafedra meńgerýshisi edi. Shamǵon – qazaqtyń daraboz, marǵasqa dırıjeri. Kon­servatorııanyń alǵashqy qar­lyǵashtarynyń, ıaǵnı birin­shi túlekteriniń biri. Ol halyq ártisteri, Memlekettik syılyq­tyń laýreaty, áıgili dırıjerimiz Fýat Mansurov jáne Habıdolla Tastanov, Qubysh Muhıtov, qobyzshy Fatıma Balǵaeva, ǵalym Bolat Sarybaev sekildi azamattarmen birge oqyp, konservatorııany 1950-jyldary bitirgen. Sol kezde qazaq mýzyka óne­riniń basynda turǵan Ahmet Jubanov osylardyń bárine qam­­qorlyqpen qarap, baǵyt-baǵdar bergen. 1945-jylda­ry kon­servatorııanyń stýdent­ter orkestrin júrgizetin A.Jubanov stýdent Shamǵondy qasyna kómek­shi etip, Qurmanǵazy orkestrine de assıstent dırıjer etken. Shákeń «Jıyrma tórt jasymda Qurmanǵazy orkestrine bas dırıjer boldym», deıtin. Skrıpkada da, dombyrada da, dı­rıjerlikte de oqyǵan Shamǵon Qajyǵalıev óte talantty tulǵa edi. Qurmanǵazy atyndaǵy orkestrdiń joǵary deńgeıge kóterilýine Shákeńniń yqpaly ushan-teńiz. Jas dırıjer bolsa da sol ýaqyttyń ózinde kóp eńbektenip, joǵary jetistikterge jetti. Ol ýaqytta búkilodaqtyq konkýrstar kóp bolatyn, solarǵa qatysyp, kóptegen syılyqtarǵa ıe bolǵan. 1953 jyly Býharest qalasynda ótken dúnıejúzilik jastar festıvalin Shamǵon basqarǵan orkestr altyn medal alǵan. Festıvalda Sydyq Muhamedjanovtyń «Shat­tyq Otanyn» jáne basqa da shyǵarmalaryn oınaǵan. Ol kezde S.Muhamedjanov konservatorııany endi bitireıin dep júrgen jas stýdent. «Shattyq Otany» onyń dıplomdyq jumysyna jazǵan shyǵarmasy eken. Qazaq ónerine ólsheýsiz úles qosqan dara talanttar qosyny osy kezeńderde kóringen. Keńes dáýirinde ulttyq orkestrler sanaýly edi. Lenıngradta Andreev, Máskeýde Osıpov or­kestrleri boldy, odan keıin­gi úlken orkestr Qurmanǵazy orkestri edi. Alǵashynda Orta Azııada eshqandaı orkestr bolmady, bertin kele ózbek, qyrǵyz, túrikmen aǵaıyndar orkestr jasaqtady. Shamǵonnyń erekshe atap óterlik eńbegi, ol 1958 jyldary Qurmanǵazy orkestrine kóp ózgerister jasap, aspaptardyń múmkindikterin keńeıtti. Andreev orkestrinen úlgi ala otyryp, kóptegen jańalyqtar engizdi, tutastaı orkestrge reforma jasady. Qazir ózimniń de ustaz bolyp, sabaq berip kele jatqanyma qyr­yq jyldaı bolypty. Aldymyz­daǵy ustazdarymyzdyń tálimin osy kúnge deıin eske túsirip, shá­kirtterimizge sol baǵytta dáris berýge tyrysamyz. Olardyń ádis­terin, tárbıesin úlgi etemiz. Jas maman bir nátıjege jetý úshin ustazyn úlgi tutýy kerek. Ult­tyq orkestrdiń dırıjerleri óz ultynyń tól shyǵarmalaryn, mádenıetin jaqsy bilýi kerek. Qazaqtyń tókpe kúıin, shertpe kúıin, qazaqtyń barlyq áýenderin, kúı atasy Qurmanǵazydan bas­tap, barlyq kúılerdi jaqsy bilý qajet. Kúıdiń qurylymy, tarıhy bolmysynda bolýy, alpys eki tamyrynda aǵyp jatýy kerek. Shamǵon aǵanyń bolmysynda osylardyń bári bar edi. Qurmanǵazynyń «Aqbaıyn», «Kóbik shashqanyn», Táttimbettiń «Qosbasaryn», Dáýletkereıdiń «Qyz Aqjeleńin» oınatqanda tyńdarmandy tebirentip jibe­retin. Shyǵarmanyń qısynyn kel­tirip qoımasań, ol kúı sııaqty bolmaı, úzik-úzik bolyp qalýy múmkin. Shamǵon dırıjerlik etkende kez kelgen kúı, Túrkeshtiń «Qarabasy» bolsyn, meıli Seı­tektiń «Zaman-aıy» bolsyn, bári birine-biri jalǵasyp, tutas bir dúnıedeı aǵyp jatatyn. Onyń is-qımyly, ısharaty orkestrge túsinikti jáne aıqyn bolatyn. Zaldaǵy adamdarǵa da áser beretin arqaly dırıjer edi. Orkestrdi shıyryp, erek­she oınatyp jiberetin. Sol orkestrdiń quramy basqa dırıjerde basqasha oınaýy múmkin, Shamǵonda basqasha oınaı­tyn. Quramy aýyspaıdy, sol zal, sol akýstıka, sol aýdıtorııa. By­laısha aıtqanda, sıqyrly kúshi bar sııaqty. Jeke dombyrashynyń biri basqasha, ekinshisi basqasha oınaıdy ǵoı. Kúı bir bolǵanmen, oryndaýshylyq sheberligine qaraıdy. Al dırıjerdiń qolyn­da orkestr bir aspap sııaqty. Qobyz­shy qobyzyn, dombyrashy dombyrasyn qalaı oınatsa, dırıjer orkestrdegi seksen adamdy solaı oınata bilýi tıis. Biz osynyń bárin Shamǵon aǵamyz­dan úırendik. Ol qazaqsha sóılegende óte taza, mádenıetti, ádebı sóıleıtin jáne oryssha sóılegen ýaqytta da óte saýatty edi. Ol kisiniń sóz sap­taýy, sheshendigi de jaqsy, sóz qory da mol edi. Músinshi músindi saz bal­shyqtan jasasa, dırıjerdiń isi de sondaı. Bastaýy bar, sharyqtaý shegi bar, ony aıaqtaýy bar. Shamǵon Qajyǵalıev jan-jaqty tereń bilim alǵan, kemeńger dırıjer. Operany da, sımfonııany da, álemdik klassıkalyq mýzykany da meńgergen. Qurmanǵazy akademııalyq orkestr bolǵan­nan keıin úlken arııalar oryndaldy, bul orkestrmen úl­ken ǵu­lamalarymyz án salǵan. Kúlásh Baıseıitova, aǵaıyndy Abdýllınder, Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Káýken Kenjetaev, Beken Jylysbaev Shamǵonnyń basqarýyndaǵy orkestrmen óner kórsetken. Áńgime orkestrdi kóp jyl basqarǵanynda emes, orkestr deńgeıin saty-satysymen kótergeninde. Ol jyldary konservatorııaǵa jastar mýzykalyq kolledjde bilim almastan kelip túsedi. Sondaı daıyndyqsyz kelgenderdiń ózin joǵarǵy deńgeıge kóterdi. Shamǵon aǵa basqarǵan ýaqytta eshkim ujymnan min taba almaıtyn edi. Meıli Hachatýrıandy, meı­li Chaıkovskııdi, meıli Mosartty oınasyn, orkestr joǵary deńgeıde boldy. 1973 jyly Polsha, 1974 jyly Cheho­slovakııa, 1975 jyly Fransııa, 1976 jyly Italııa, 1977 jyly Grekııa sııaqty shetelderde óner sa­parlarynda bolyp, jurt­­­ty tánti etti. Qurmanǵazy orkestriniń úni erekshe ǵoı. Orys orkestrlerinde ysqyshty aspaptar joq, al bizde bar. Biz osyndaı erekshelikterimizdi durys paıdalandyq. Keńes dáýirinde mádenıetti qoldaý jaqsy bolatyn. Eseptik konserttermen Máskeýge jıi baratynbyz. Shetelderge josparly konsert saparymen shyǵyp otyratyn edik. Shamǵon aǵanyń ataǵyn aıtpaı ketýge bolmaıdy, Qudaıǵa shúkir, ol eńbekteriniń jemisin kórdi. Jıyrma alty jasynda Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi atandy, odan keıin halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty boldy. Eń úlken jetistigi – Keńes Oda­ǵynyń halyq ártisi ataǵyn en­shilegeni. Sol kezdegi KSRO kompozıtorlar odaǵynyń tór­aǵasy T.Hrenıkovtiń ózi bizge kelip, Qurmanǵazy or­kestrine súıe­meldetip, óziniń shyǵarmasyn oınaǵan edi. Qazaqtyq dırıjer­lik óne­­­rin bıikke kóterip, qazaq má­de­nıe­tine úlken úles qosqan Shamǵon Qa­jyǵalıevtiń ómirden ozǵanyna da bir jyldan asyp barady. Onyń ózi ortamyzdan ketkenimen, eli úshin etken ólsheýsiz eńbegi, jarqyn beınesi halqynyń jú­reginde máńgi saqtalady. Biz uly ustazymyzdan alǵan ónegemizdi keıingi urpaqqa jetkizip, onyń salǵan jolyn jalǵastyrýdy óz paryzymyz dep bilemiz. Jalǵasbek BEGENDIKOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi ALMATY