Álemniń «men» degen myqty elderinde sol memlekettiń bolmysyn, bederin, ereksheligin hám tarıhyn
tanytyp turatyn eskertkishter bar. Áıgili Mysyr pıramıdasy, Úndistannyń Táj-Mahaly, kóne ańyzdarda periler turǵyzypty-mys deıtin Qytaı qorǵany, álemniń jeti keremeti sanalatyn Aleksandrııa munarasy, Amerıkanyń Azattyq músini, Fransııanyń «Eıfel» munarasy… Tize berseń, tipti kóp.
Al, Qazaqstan degende…
Árıne, aldymen, jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń jarqyn beınesin tanytatyn, eldiń
boıtumaryndaı bolǵan Astana aýyzǵa oralady.
Al Astana týraly aıtqanda…
Bes ǵasyrdan syr tartqan qola belgi
...Elordanyń ortasynan oryn tepken, san ǵasyrlyq tarıhymyzǵa, búginimiz ben erteńimizge qoıylǵan máńgilik eskertkishter eriksiz kóńil aýdartady. Ásirese, Astananyń naq tórindegi «Báıterek» monýmentin búginde bilmeıtin qazaqstandyq kemde-kem. Bul tuǵyrdy kópshilik, elordany tanıtyn álem turǵyndary Astananyń sımvoly dep biledi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń ıdeıasymen turǵyzylǵan alyp «Báıterek» altyn jumyrtqasyn qorǵaýǵa umtylǵan samuryq qus pen aıdahardyń arpalysyn baıandaıtyn baǵzy bir ańyzdy eske túsiretini de talaıǵa aıan.
Astanadaǵy alyp eskertkishterdiń biregeıi – «Qazaq eli» monýmenti. Jeti jyl buryn irge qalaǵan tuǵyrtas elimizdiń san ǵasyrlyq tarıhyn, basynan keshken nebir aýmaly-tókpeli zamandardy, azattyqtyń aq tańy atqaly beri jetken jetistikterimizdi áspetteıtin dáýirlik mańyzy bar tarıhı keshen. Shyndyǵynda, mán-maǵynasy tereń osynaý eskertkish tarıhı ádildiktiń saltanat qurýyn aıǵaqtaıdy. Sonymen qatar, «Qazaq eli» urpaqtar baılanysyn jáne ýaqyt úndestigin bildiredi. Monýmenttiń 91 metr bıiktigi 1991 jyly táýelsizdik alǵanymyzdy ańǵartsa, ushar basyndaǵy kún, astynda qanat jaıǵan samuryq qus – egemen elimizdiń erteńi myqty ekendiginiń nyshany. Al sonaý ǵasyrlarda Atılla basqarǵan Edil ǵundary aq týlaryna osy qusty beınelegenin qart tarıh aıtady. Stellanyń tómengi beldeýindegi «Halyq jáne tuńǵysh Prezıdent», «Qaharmandyq», «Jasampazdyq» jáne «Bolashaq» dep atalatyn tórt qola bareleftiń árqaısysynyń óz «aıtary» bar. Taǵylymy mol sáýlet týyndylarynyń qatarynda «ulysymyzdy zamanynda uıystyrǵan» Kereı men Jánibek handardyń eńseli eskertkishin erekshe ataýǵa bolady.Tuńǵysh Prezıdent murajaıynyń aldyndaǵy gúlzarda ornalasqan eńseli eskertkish bes ǵasyrdan astam burynǵy dáýirdiń oqıǵalarynan syr shertkizedi. Qos tulǵamyz qurǵan Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn byltyr ǵana dúrildete toılaǵanymyz tarıhqa kórsetken urpaq qurmeti edi. Eki hannyń beıneleri bostandyqtyń saltanat qurýyn, jańa handyqtyń qurylýy men jańa ómirdiń bastalýyn áıgileıdi. Kereı qazaqtyń tuńǵysh hany retinde han tulparynan jańa sheshilgen er-toqymda otyrǵan qalypta beınelengen. Al Jánibek han erjúrektikti, batyldyq pen kúsh-jigerdi pash etip tur.
«Máńgilik eldiń» «Otan-Anasy»
Asqaq rýhymyzdyń aıryqsha nyshany – «Máńgilik el» saltanat qaqpasy. Álemdegi sanaýly qalalarǵa tán erekshe sáýlettik mundaı týyndy ádette jeńis rýhyn asqaqtatý nemese jasampaz jetistikterdiń qurmetine qalanyń kireberisine, úlken joldyń boıyna ornatylady. Al Astanadaǵy saltanat qaqpasy aspanmen talasqan záýlim ǵımarattardyń ortasynan oıyp oryn alǵan.
Sáýlet nysanynyń bıiktigi – 20 metr. El táýelsizdiginiń jıyrma jyldyǵy qarsańynda ashylǵan qaqpanyń sol jaq qaptalynda «Aqsaqal» músini ornatylǵan. Bul – halyqtyń oıy men rýhanı ólsheminiń kórinisi, danalyqtyń sımvoly. Onyń qazaqy ereksheligin ulttyq kıiminen ańǵarýǵa bolady. Sol jaq qaptalyndaǵy «Áıel-Ananyń» músini «Otan-Ana», «Jer-Ana», «ana tili» syndy kıeli uǵymdarǵa ulasady. Músinderdiń árqaısysynyń astynda qazaqtyń «Máńgilik» dara tańbasy oryn tepse, ústinde Eltańba ornalasqan. Syrtqy bóliktiń joǵarǵy jaǵynda «Máńgilik el» jazýy bar. Ol – memleket pen ulttyń ýaqytqa táýelsiz kıeli qorǵany. Qaqpa qabyrǵalary kúrdeli ulttyq órnektermen bezendirilip, ortasyna qazaq jaýyngeriniń bes qarýynyń biri – qalqan ornalasypty. Nysannyń eki jaǵyndaǵy «Taıqazan» tynyshtyq pen toqshylyqtyń, biregeı kóńil men qonaqjaı peıildiń tereń uǵymyn bildirse kerek.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «Máńgilik el» qaqpasynyń ashylý saltanatynda: «Biz bul tamasha jasampazdyq qaqpasyn eńbegimizdiń, tabystarymyzdyń belgisi retinde, bolashaqqa ótýdegi belgimiz retinde turǵyzdyq. Qaqpa bizdiń jas, ásem elordamyz – Astananyń taǵy bir sımvolyna aınalatyn bolady», degen.
«Máńgilik El» sóziniń tereń tarıhı tamyry jáne úlken maǵynaly máni bar. Túrki shejiresinde «máńgi» sózi «Táńir», «Qudaı», «Alla» sózderimen maǵynalas qoldanyldy. Osy rette, «Máńgilik El» «Alla taǵalanyń eli, halqy» degendi bildiredi jáne memleket pen ulttyń ýaqytpen shektelmegen tumary bolmaq», deıdi sáýletshi.
Astananyń ajaryn aıshyqtaǵan eskertkishterdiń biri – birlik pen kelisimge shaqyryp, kúlimsirep turǵan ana beınesinde. Qolynda – beıbitshilik pen kórkeıýdiń belgisi sanalatyn altyn tostaǵan. Qazaqstanda turatyn barlyq halyqtardyń tatýlyǵyn áıgileıtin 101 masaqtan turatyn 40 metrlik stella. Astynda máńgilik alaý janyp tur. Bul – «Otan-Ana» monýmenti.
Tórt batyr
Tuǵyrǵa ornatylǵan at ústindegi qaharman batyr Esil jaǵasynda el tynyshtyǵyn kúzetken saqshydaı qalt etpeı tur. Bul – han Keneniń músini. Qazaqtyń sońǵy hany.
Kenesary qazaq dalasyna óńmeńdeı kirip, basa-kókteı tórge ozǵan ozbyr basqynshylardyń, el tynysyn taryltqan otarlaýshylardyń irge bekitip, ornyǵyp qalmaýy úshin jan alysyp, jan berisken shaıqas jolyn tańdap aldy. El erkindigin ańsaǵan sol qasıetti joryq jolynda sheıit boldy.
Qazaq batyrlarynyń erlik dástúrin dáripteıtin Astana tórindegi taǵy bir tuǵyrly oryn – «qazaqtyń qamal qorǵany» Qanjyǵaly qart Bógenbaı batyr eskertkishi. El birligi, qazaq jeriniń azattyǵy jolynda alpys jyldan asa attan túspeı ata jaýmen alysqan Bógenbaı Aqshaulynyń uly sardar retindegi qaharmandyq tulǵasyn somdaǵan talaı joryqtary týraly jyr-shejireler ǵasyrlar boıy urpaqqa ulaǵat bolyp keledi. Alty Alashtyń bas sardary, has batyry Bógenbaıdyń ata qonysy – Astana irgesindegi Ereımen óńiri. Sondyqtan bul mańdaǵy el men jer tarıhynda batyrǵa qatysty aıtylatyn derekter de mol.
Halyq qaharmany, qazaqtyń birtýar perzenti Baýyrjan Momyshulyna degen urpaq súıispenshiligi sheksiz. Astana qalasyndaǵy batyr esimimen atalatyn dańǵyldyń boıyna ornatylǵan Baýyrjan Momyshulynyń eskertkishi de sol súıispenshilik belgisi.
Baýkeń júrgen jolmen on jeti jasynda jasanǵan jaýǵa jasyndaı tıip, on toǵyz jasynda aqqan juldyzdaı qyrshyn ketken Álııanyń da máńgi óshpes erligin Jeńis dańǵylynyń boıyndaǵy eskertkishi asqaqtata túsken. Basqynshylarǵa qarsy bolǵan bostandyq shaıqasynda qasyq qanyn qıǵan Shyǵys juldyzy qazaq qyzdarynyń qaısarlyǵyn taǵy da dáleldep edi.
Kúı kúmbirletip, jyr tasytqan...
Kózi tirisinde sátsizdeý somdalǵan Abaı eskertkishine kóńili tolmaǵan kórnekti ǵalym Rymǵalı Nurǵalı: «Eńseli elimizdiń eldigin aıqyndaıtyn Abaı eskertkishi elordanyń tórinde turýy kerek», degen edi. Ǵalymnyń armany oryndalyp, alty jyl burynǵy Astana kúni qarsańynda Abaı jáne Beıbitshilik kósheleriniń qıylysynan kórgen jannyń kózi súısinetin eskertkish boı kóterdi. Uly aqyn tuǵyrynyń janynda talaı aqyn jyr oqydy. Derekti jáne kórkem shyǵarmalardan úzindiler tyńdaldy. Talaı baspager kitap kórmesin uıymdastyrdy. Aqynnyń týǵan kúnine oraı ótetin jyl saıynǵy Abaı oqýlary da osy jerde qorytyndylandy.
Qolyna qasıetti qara dombyrasyn ustap, keń shapanynyń óńirin ashyp, ystyq qushaǵymen alyp dalany qushqaly turǵan qart jyraýdyń elordadaǵy qola músininiń jalpy bıiktigi on eki metrden asady. Qasıetti sózimen elin súıip, Alataýdyń selindeı aǵyndy jyrlarymen jerine qorǵan bola bilgen Jambyl-jyrdyń qasıeti Astana tórinde asqaqtap turǵandaı.
HIH ǵasyrda ómir súrip, ǵajaıyp týyndylardy ómirge ákelgen dáýlesker kúıshi Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń «Saryarqa» kúıi búkil dúnıeni sharlap, qazaqtyń mýzykasyn álemge pash etken. Uly kúıshiniń esimin ulyqtaý maqsatynda birneshe kóshege, mádenıet úıine, teatrǵa aty da berildi. Ataqty kúıshiniń eskertkishi Saryarqanyń dál tósindegi samaladaı shahardyń Saryarqa dańǵylyna da ornalasqan.
Astanadaǵy kúıshi eskertkishi týraly Elbasy Nursultan Nazarbaev bylaı degen: «Halqymyzda osy dombyraǵa jan berip, qý taqtaıdyń kómeıine kúlli qazaqtyń rýhyn syıǵyzǵan talaı dáýleskerler ótken. Olardyń biri ári biregeıi – uly kúıshi Qurmanǵazy. Onyń «Saryarqa», «Adaı», «Qaıran sheshem», «Balbyraýyn», «Kishkentaı» kúıleri ár qazaqtyń jadynda bolsa kerek. Qazaq barda, kúı qudireti Qurmanǵazynyń esimi esh óshpeıdi. Onyń kúıine arqaý bolǵan Saryarqa, uly dalamyz da búginde álemge tanyldy».
Qurmanǵazy – ańyzǵa aınalǵan tulǵa, halyqtyń «Kúı atasy» dep áspetteýi de sondyqtan.
Bul – Astanadaǵy eskertkishterdiń biregeıleri. Áıtpese, elordadaǵy tastuǵyrlardyń sany elýge jaqyn. Bári de tarıhty tarqatady, shejireden syr shertedi, eldigimizdi eksheıdi, azattyǵymyzdy aıǵaqtaıdy, urpaq únin estirtedi. Bárinen de taǵylym men tálim alamyz. Osyndaı muramyz ben jádigerimiz barda ótkenimiz óshpek emes, bolashaǵymyzdan da alǵys estirmiz. Tek jalǵasyn tapqaı deńiz...
Ashat RAIQUL
