Dúbirge toly dúnıe
Jaqynda álemniń aqparat quraldary Túrik respýblıkasynyń prezıdenti Redjep Táıip Erdoǵannyń Barak Obama prezıdent bolǵaly AQSh-pen aradaǵy qarym-qatynastarynyń damýyna kóńili tolmaıtyny jóninde málimdeme jasaýyna aıryqsha mán berdi. Túrli sıpatta bul málimdeme túsindirilip jatyr.
Túrli degende, bul málimdeme eki el arasyndaǵy qarym-qatynasqa salqynyn tıgizer bolsa, bul eń aldymen túrikterge qolaısyzdyq týdyrady. Sonda Erdoǵanǵa mundaı málimdeme jasaý nege kerek edi deısiń. Dıplomatııalyq saıasat, dıplomatııalyq ádep degen bar, tipti Barak Obama unamaǵan kúnniń ózinde, sol ókpeni laq etkizip qusa salmaı, irkip qalýǵa da bolar edi. Túrik basshysy olaı etpedi, sezim sharpýyna jol berdi. Sirá, munyń eki el qarym-qatynasyna salqyny tıedi.
Bul málimdemeni Erdoǵan ushaq ústinde jasady. Oǵan da ókpe áser etkendeı-aý deısiń. Ol ataqty boksshy Mohammed Álıdiń qazasyna baılanysty AQSh-qa barǵan. Aqparat quraldarynyń habarlaryna qaraǵanda, sonda túrik basshysyna laıyqty kóńil bólinbegendeı. Onyń quran oqýyna, bir matany tabytqa jabýyna múmkindik bermegen tárizdi. Tipti, sóıleıtinder tizimine de qospasa kerek. Sonyń bárine ókpelep, jerleýge qaramaı, Erdoǵan eline qaıtyp ketken. Jóndep qarsy almady dep, Obamaǵa da ókpelegen shyǵar, sol ókpesin syrtqa jaıyp saldy.
«Obama prezıdent bolyp saılanǵannan keıin alǵash sapar shekken eli retinde Túrkııany tańdaǵanda, biz biraz úmittengen edik, biraq úmitimiz aqtalmady», – deıdi Erdoǵan. Basty ókpe–ıslam ekstremısterine qarsy kúreste laıyqty qoldaý kórsetpeı otyr deıdi. Ár eldiń óz saıasaty, óz paıymy bar, dál men qalaǵandaı bol deý artyq ta shyǵar.
Taǵy bir ókpeniń úlkeni – AQSh sırııalyq kúrdterdi qoldaıdy deıdi. Qoldamaǵanda qaıtsin – sol ıslam ekstremısterine qarsy kúreste qanyn tógip, janyn qıyp kúresip jatqan sol sırııalyq kúrdter emes pe! Olardy AQSh qana emes, ıslam ekstremısterin aıyptaıtyn elderdiń qoldaıtyny daýsyz emes pe? Tipti, sol túrki dúnıesiniń bir butaǵy – kúrd deıtin halyq óz memleketin quryp, álemdik qaýymdastyq qataryna qosylsa, dep tileıtinder de az emes. Túrik aǵaıyndardyń kúrdterge nege sonsha qandary qaraıatynyn túsiný qıyn.
Já, bul – ekinshi másele. Bizdiń negizgi aıtpaǵymyz, prezıdent Erdoǵannyń AQSh prezıdentin aıyptaýy, onymen ketiskendeı bolýy edi ǵoı. AQSh dos el bolatyn, basshysyn da dos dedi. Endi jaqpaı otyr. Kúni keshe Eýroodaqty kinálady. Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııadaı elderdi, olardyń basshylaryn kinálady. Sodan jaqsylyq bolady dep, oılaý qısynǵa kelmeıdi. Reseımen kinálasqannyń nege soqtyrǵany jurttyń kóz aldynda. Oǵan Erdoǵannyń ózi de ókinetinin, qaıta tabyssaq deıtin oıyn ár kez ańǵartady. Sonyń bir kórinisi – 12 maýsymdaǵy Reseı kúnine oraı Pýtınge quttyqtaý joldady. Bolashaqta qarym-qatynasymyz laıyqty deńgeıde bolsyn dep tilek bildirdi. Ol úshin ony búldirmeý kerek emes pe edi? Kinálasý, bir-birin ǵaıbattaý jaqsylyqqa aparǵan emes.
Basqa eldiń, ásirese janyńa jaqyn eldiń saıasaty, ustanymy týraly aıtý qıyn. Árıne, árkimniń óz pikirin bildirý quqy barlyǵy da belgili. Sóıtse de jaqynyńdy aıyptaǵandaı pikir aıtý qıyn-aq. Shyndyq aıtqyzady.
Tulǵanyń qazasy da álemdi dúrliktiredi
Dúnıeni dúrliktergen oqıǵa degende, sońǵy kezderde Amerıka Qurama Shtattarynda bul jıi kezikti. Prezıdent saılaýy jańa fazaǵa kóshti – bir deńiz, uly boksshy Mohammed Álı dúnıeden ozdy – ony álem aza tutty, Orlando qalasyndaǵy buryn-sońdy munda bolmaǵan alapat terrorlyq aktige kezikti – álem shýlap jatyr. Qaısysy da eriksiz oıǵa qaldyrady. Biz Mohammed Álıdiń qazasy jaıynda oı bólispekpiz.
Jurt ony AQSh deıtin alyp eldiń ómirindegi ǵana emes-aý, álemdik máni bar oqıǵa retinde qabyldady. Ony bilmeıtin el joq. Álemniń sportty súıetin qaýymy, ásirese boks jankúıerleri aza tutty. 3 maýsymda jumada qaıtys bolǵan qaıratker tulǵany araǵa jeti kún salyp jumada jerledi. Onyń qazasyna kóptegen elderdiń basshylary qaıǵyryp, arýaǵyn qurmettep, jerleýge qatysty.
Osy jerde uly sportshy týraly aıtýly tulǵalardyń aıtqan oı-pikirleri, baǵalary kóńilge orala beredi. BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Amerıka halqyna, basshylyǵyna kóńil aıtýynda Álıdi álemdik azamattar qataryna qosty. Al AQSh prezıdenti Barak Obamanyń ol týraly sózi, sirá, azamattyqty baǵalaýdyń ónegesindeı tarıhta qalatyn shyǵar. «Álı álemdi dúrliktirdi, sol dúrligý arqasynda álem de jaqsara tústi», – dedi prezıdent. Ol Álıdi Martın Lıýter Kıng jáne Nelson Mandelamamen teńestirdi. Al bul tulǵalarmen nebir men álemniń tutqasyn ustap otyrmyn dep kókiregine nan pisetin talaı eldiń basshylary teńese almaıdy. Álıdi teńestirý – úlken baǵa.
Sol azaly kúnderde Mohammed Álı jaıynda aıtylǵan nebir tebirenerlik sózderdi estigende, telearnalardan halyqtyń qurmetin kórgende, birdi-ekili, tipti jalǵyz dese de bolar, bireýlerdiń uly boksshy týraly qyńyr tartqan sózderi kóńilge tyq etip tıedi eken. Sondaı sózdiń birin Ázerbaıjan boks federasııasynyń vıse-prezıdenti, Ázerbaıjan parlamentiniń depýtaty Agajan Alıev degen 6 maýsymda Oxit.az ınternet-portalynda jazdy. Ne ákesiniń quny qalǵanyn kim biledi, Mohammed Álı eshqandaı da uly boksshy bolǵan emes, boksty damytýǵa túk te istegen joq, dedi. Odan Djo Lýıs degen bireýdi joǵary tur dep sandyraqtady.
Kóńilge tıgen soń, aıtamyz da, áıtpese Álıdi marapattaǵan sóz teńiz bolsa, álgindeı ǵaıbat sóz tamshy shyǵar. Álem chempıony, Olımpıada chempıony degen ataqtar bar. Onda sol ataqtardyń da bári boldy. Biraq Mohammed Álı sol ataqtardan da joǵary turdy. Jurt aıtqandaı, ol «Halyq chempıony» boldy. Bul ataqqa basqalar ıe bolǵan joq. Sporttyq jetistikterine qaraǵanda Álıden joǵary turǵandar da bar. Biraq basqalar Álıdeı halyqtyń qurmetine jete alǵan joq.
Sonda nesimen deısiń ǵoı. Sirá, qysqa qaıyryp, azamattyq tulǵasymen desek, dál bolatyn shyǵar. Ol eshqashan da sol azamattyq tulǵasyn joǵaltqan emes. Tipti rıngte de. Ol qarsylasyna da jyrtqyshtyq qatygezdikpen umtylmaıtyn. «Kóbelekshe ushamyn, aradaı shaǵamyn» degen sóz de Álıden qalǵan. Ol boksty ónerge aınaldyryp, kórermenge qýanysh syılaıtyn.
Mohammed Álı ómirden tulǵa bolyp ótti. Qajetti kezinde ıslam dinin de qabyldady, AQSh-tyń Vetnamǵa qarsy soǵysyn da aıyptady, úkimetpen de sottasty. Sol úshin biraz ýaqyt bokstan da ajyrady. Biraq azamattyq kelbetin saqtap qaldy. Halyq, tipti, onyń jeńilisterin de jeńisteı kóretin. Azamattyǵy úshin. Uly boksshy dúnıeden ozǵanda da halyq onymen uly tulǵamen qoshtasqandaı qoshtasty.
Jaqynda álemniń aqparat quraldary Túrik respýblıkasynyń prezıdenti Redjep Táıip Erdoǵannyń Barak Obama prezıdent bolǵaly AQSh-pen aradaǵy qarym-qatynastarynyń damýyna kóńili tolmaıtyny jóninde málimdeme jasaýyna aıryqsha mán berdi. Túrli sıpatta bul málimdeme túsindirilip jatyr.
Túrli degende, bul málimdeme eki el arasyndaǵy qarym-qatynasqa salqynyn tıgizer bolsa, bul eń aldymen túrikterge qolaısyzdyq týdyrady. Sonda Erdoǵanǵa mundaı málimdeme jasaý nege kerek edi deısiń. Dıplomatııalyq saıasat, dıplomatııalyq ádep degen bar, tipti Barak Obama unamaǵan kúnniń ózinde, sol ókpeni laq etkizip qusa salmaı, irkip qalýǵa da bolar edi. Túrik basshysy olaı etpedi, sezim sharpýyna jol berdi. Sirá, munyń eki el qarym-qatynasyna salqyny tıedi.
Bul málimdemeni Erdoǵan ushaq ústinde jasady. Oǵan da ókpe áser etkendeı-aý deısiń. Ol ataqty boksshy Mohammed Álıdiń qazasyna baılanysty AQSh-qa barǵan. Aqparat quraldarynyń habarlaryna qaraǵanda, sonda túrik basshysyna laıyqty kóńil bólinbegendeı. Onyń quran oqýyna, bir matany tabytqa jabýyna múmkindik bermegen tárizdi. Tipti, sóıleıtinder tizimine de qospasa kerek. Sonyń bárine ókpelep, jerleýge qaramaı, Erdoǵan eline qaıtyp ketken. Jóndep qarsy almady dep, Obamaǵa da ókpelegen shyǵar, sol ókpesin syrtqa jaıyp saldy.
«Obama prezıdent bolyp saılanǵannan keıin alǵash sapar shekken eli retinde Túrkııany tańdaǵanda, biz biraz úmittengen edik, biraq úmitimiz aqtalmady», – deıdi Erdoǵan. Basty ókpe–ıslam ekstremısterine qarsy kúreste laıyqty qoldaý kórsetpeı otyr deıdi. Ár eldiń óz saıasaty, óz paıymy bar, dál men qalaǵandaı bol deý artyq ta shyǵar.
Taǵy bir ókpeniń úlkeni – AQSh sırııalyq kúrdterdi qoldaıdy deıdi. Qoldamaǵanda qaıtsin – sol ıslam ekstremısterine qarsy kúreste qanyn tógip, janyn qıyp kúresip jatqan sol sırııalyq kúrdter emes pe! Olardy AQSh qana emes, ıslam ekstremısterin aıyptaıtyn elderdiń qoldaıtyny daýsyz emes pe? Tipti, sol túrki dúnıesiniń bir butaǵy – kúrd deıtin halyq óz memleketin quryp, álemdik qaýymdastyq qataryna qosylsa, dep tileıtinder de az emes. Túrik aǵaıyndardyń kúrdterge nege sonsha qandary qaraıatynyn túsiný qıyn.
Já, bul – ekinshi másele. Bizdiń negizgi aıtpaǵymyz, prezıdent Erdoǵannyń AQSh prezıdentin aıyptaýy, onymen ketiskendeı bolýy edi ǵoı. AQSh dos el bolatyn, basshysyn da dos dedi. Endi jaqpaı otyr. Kúni keshe Eýroodaqty kinálady. Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııadaı elderdi, olardyń basshylaryn kinálady. Sodan jaqsylyq bolady dep, oılaý qısynǵa kelmeıdi. Reseımen kinálasqannyń nege soqtyrǵany jurttyń kóz aldynda. Oǵan Erdoǵannyń ózi de ókinetinin, qaıta tabyssaq deıtin oıyn ár kez ańǵartady. Sonyń bir kórinisi – 12 maýsymdaǵy Reseı kúnine oraı Pýtınge quttyqtaý joldady. Bolashaqta qarym-qatynasymyz laıyqty deńgeıde bolsyn dep tilek bildirdi. Ol úshin ony búldirmeý kerek emes pe edi? Kinálasý, bir-birin ǵaıbattaý jaqsylyqqa aparǵan emes.
Basqa eldiń, ásirese janyńa jaqyn eldiń saıasaty, ustanymy týraly aıtý qıyn. Árıne, árkimniń óz pikirin bildirý quqy barlyǵy da belgili. Sóıtse de jaqynyńdy aıyptaǵandaı pikir aıtý qıyn-aq. Shyndyq aıtqyzady.
Tulǵanyń qazasy da álemdi dúrliktiredi
Dúnıeni dúrliktergen oqıǵa degende, sońǵy kezderde Amerıka Qurama Shtattarynda bul jıi kezikti. Prezıdent saılaýy jańa fazaǵa kóshti – bir deńiz, uly boksshy Mohammed Álı dúnıeden ozdy – ony álem aza tutty, Orlando qalasyndaǵy buryn-sońdy munda bolmaǵan alapat terrorlyq aktige kezikti – álem shýlap jatyr. Qaısysy da eriksiz oıǵa qaldyrady. Biz Mohammed Álıdiń qazasy jaıynda oı bólispekpiz.
Jurt ony AQSh deıtin alyp eldiń ómirindegi ǵana emes-aý, álemdik máni bar oqıǵa retinde qabyldady. Ony bilmeıtin el joq. Álemniń sportty súıetin qaýymy, ásirese boks jankúıerleri aza tutty. 3 maýsymda jumada qaıtys bolǵan qaıratker tulǵany araǵa jeti kún salyp jumada jerledi. Onyń qazasyna kóptegen elderdiń basshylary qaıǵyryp, arýaǵyn qurmettep, jerleýge qatysty.
Osy jerde uly sportshy týraly aıtýly tulǵalardyń aıtqan oı-pikirleri, baǵalary kóńilge orala beredi. BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Amerıka halqyna, basshylyǵyna kóńil aıtýynda Álıdi álemdik azamattar qataryna qosty. Al AQSh prezıdenti Barak Obamanyń ol týraly sózi, sirá, azamattyqty baǵalaýdyń ónegesindeı tarıhta qalatyn shyǵar. «Álı álemdi dúrliktirdi, sol dúrligý arqasynda álem de jaqsara tústi», – dedi prezıdent. Ol Álıdi Martın Lıýter Kıng jáne Nelson Mandelamamen teńestirdi. Al bul tulǵalarmen nebir men álemniń tutqasyn ustap otyrmyn dep kókiregine nan pisetin talaı eldiń basshylary teńese almaıdy. Álıdi teńestirý – úlken baǵa.
Sol azaly kúnderde Mohammed Álı jaıynda aıtylǵan nebir tebirenerlik sózderdi estigende, telearnalardan halyqtyń qurmetin kórgende, birdi-ekili, tipti jalǵyz dese de bolar, bireýlerdiń uly boksshy týraly qyńyr tartqan sózderi kóńilge tyq etip tıedi eken. Sondaı sózdiń birin Ázerbaıjan boks federasııasynyń vıse-prezıdenti, Ázerbaıjan parlamentiniń depýtaty Agajan Alıev degen 6 maýsymda Oxit.az ınternet-portalynda jazdy. Ne ákesiniń quny qalǵanyn kim biledi, Mohammed Álı eshqandaı da uly boksshy bolǵan emes, boksty damytýǵa túk te istegen joq, dedi. Odan Djo Lýıs degen bireýdi joǵary tur dep sandyraqtady.
Kóńilge tıgen soń, aıtamyz da, áıtpese Álıdi marapattaǵan sóz teńiz bolsa, álgindeı ǵaıbat sóz tamshy shyǵar. Álem chempıony, Olımpıada chempıony degen ataqtar bar. Onda sol ataqtardyń da bári boldy. Biraq Mohammed Álı sol ataqtardan da joǵary turdy. Jurt aıtqandaı, ol «Halyq chempıony» boldy. Bul ataqqa basqalar ıe bolǵan joq. Sporttyq jetistikterine qaraǵanda Álıden joǵary turǵandar da bar. Biraq basqalar Álıdeı halyqtyń qurmetine jete alǵan joq.
Sonda nesimen deısiń ǵoı. Sirá, qysqa qaıyryp, azamattyq tulǵasymen desek, dál bolatyn shyǵar. Ol eshqashan da sol azamattyq tulǵasyn joǵaltqan emes. Tipti rıngte de. Ol qarsylasyna da jyrtqyshtyq qatygezdikpen umtylmaıtyn. «Kóbelekshe ushamyn, aradaı shaǵamyn» degen sóz de Álıden qalǵan. Ol boksty ónerge aınaldyryp, kórermenge qýanysh syılaıtyn.
Mohammed Álı ómirden tulǵa bolyp ótti. Qajetti kezinde ıslam dinin de qabyldady, AQSh-tyń Vetnamǵa qarsy soǵysyn da aıyptady, úkimetpen de sottasty. Sol úshin biraz ýaqyt bokstan da ajyrady. Biraq azamattyq kelbetin saqtap qaldy. Halyq, tipti, onyń jeńilisterin de jeńisteı kóretin. Azamattyǵy úshin. Uly boksshy dúnıeden ozǵanda da halyq onymen uly tulǵamen qoshtasqandaı qoshtasty.
