Memleketshildik mektebi myǵymdansa

Osydan biraz buryn Oksfordta jýrnalıstıka ınstıtýty quryldy. Aǵylshyn ilim-biliminiń álemge áıgili ortalyǵynda ne bolmaýshy edi, jýrna­lıstıka ınstıtýty qurylsa qurylǵan shyǵar deı salatyn jer bul emes. Másele mynada. Oǵan deıin An­glııada arnaýly jýrnalıstıka fakýltetteri de, jýrnalıstıka mektepteri de bolmaǵan, tek ulttyq jýrnalıstıka odaǵynyń janynda mektepter ǵana jumys istegen – onda jýrnalıst eńbek jolyn gazette kýrer bolyp bastaýǵa, kásiptiń uńǵyl-shuńǵylyn redaksııada júrip úırenýge tıis dep esepteletin, jýrnalıst kásibi tájirıbe júzinde ıgerile beretin kásip sanalatyn. Konservatorlyq Anglııanyń ózinde jýrnalıst kadrlaryn daıyndaýǵa kózqarastyń ózgerýi kóp jaıdy ań­ǵartady. Búginde búkil álemde jýrnalıst mamandyǵynyń bási bıiktep barady. Keıingi kezde bizdiń elimizde oryn alǵan oqıǵalardyń qaı-qaı­sysynda da olarǵa buqaralyq aq­parat quraldarynyń qatystylyǵy (jurtshylyqty tolǵan­dyrar máse­lelerge tıisinshe kóńil bólmeýi nemese orynsyz alaýlatyp-jalaýlatýy, qarapaıym qaǵıdalardy taldap túsindire almaýy nemese eldi ádeıi eliktirip-jeliktirýden taıynbaýy) kózge uryp tur. Al áleýmettik jelilerdegi áńgimeniń áýeni elimizde ınternet-jýrnalıstıkanyń buǵanasy bekimegenin, ulttyq aqparattyq qaýip­sizdiktiń qamtamasyz etilmegenin aıqyn dáleldep berdi. Munyń bári jýrnalıst kadrlaryn daıyndaýǵa nazardy qaıtadan kúsheıtý kerektigin kórsetedi. Nege «qaıtadan kúsheıtý» dep otyrmyz? Keshegi keńestik kezeńde túlek­teriniń qaı jerge jiberiletinin partııanyń Ortalyq Komıteti sheshetin bir ǵana fakýltet boldy. Ol oqýǵa túserde bir orynǵa 10-15 adam talasatyn zań fakýlteti de emes edi, ol emtıhandary da, sabaǵy da asa qıyn sanalatyn fılosofııa-ekonomıka fakýlteti de emes edi. Ol jýrnalıstıka fakýlteti edi. Jýrfaktyń túlekterine joldamany Ortalyq Ko­mıtettiń Nasıhat jáne úgit bólimi beretin. Ýnıversıtet bitirýshisiniń ji­be­rilgen jerge barýyn, ornalasýyn da sol bólim qadaǵalap otyratyn. Jýr­nalıst kadrlaryn daıyndaýǵa osylaı kóńil bólinetin. Árıne, qa­zir ondaı baǵdarlaýdyń da, ondaı baqylaýdyń da qajeti joq. Áıtse de qandaı jýrnalıst daıyndaıtynymyz halyqqa qandaı sóz aıtatynymyzdy aıqyndaıtynyn da anyq uǵyný artyq emes. Aqparat mádenıetiniń máni bó­lek. Ol qoǵam músheleriniń dúnıe­tanymyn, eldegi áleýmettik qundylyqtardy, ómir súrý saltyn, parasattylyq qaǵı­dattaryn qalyptastyra alady. Osynyń bári jýrnalıst kadrlaryn daıyndaıtyn oqý oryndarynan bastalýǵa tıis. (Oqý oryndary demekshi, osydan biraz jyl buryn О́zbekstanda Tashkent memlekettik ýnıversıtetindegi jýrfakty nyǵaıtýǵa qosa Álemdik tilder ýnıversıtetinde halyqaralyq jýrna­lıstıka fakýlteti ashylǵany, onyń esesine Qaraqalpaq mem­le­kettik ýnıversıtetinen basqa oqý oryn­da­ryndaǵy jýrnalıstıka fa­kýl­tetteri men bólimsheleri tegis ja­byl­ǵany da oılandyratyn jaı). Búgingi tańda jýrnalıstıkanyń el ekonomıkasyna yqpaly kemip barady. Syn maqalalardyń qaralmaıtyny, olarǵa jaýap qaıtarylmaıtyny óz aldyna, problemalyq jarııalanymdardyń, kórsetilimderdiń de taldanbaýy kádýilgi jaıǵa aınalǵany qashan. Eko­nomıkadaǵy memlekettiń úles salmaǵy azaıa túsken saıyn bul úrdis odan ári ornyǵa beretin bolady. Onyń esesine jýrnalıstıkanyń qoǵamnyń kóńil kúıine áseri kúnnen-kúnge kú­sheıip keledi. BAQ damýynyń serpindiligin es­kergende jýrnalıst kadrlaryn oqy­týdyń máseleleri óte kúrdelilenip ket­kenin kóremiz. Aqparattyq tehnologııa ár úsh jyl saıyn derlik óz­gerip tur. Jýr­nalıstıkanyń bara-bara jartylaı tehnologııalyq ma­mandyqqa aýysatyn túri bar. Qazir­diń ózinde mobıldi gazetter ǵana emes, mobıldi jýrnaldar da shyǵa bastady. Jýrnalısterdiń endigi jerde ınternet salasynda, elektrondy júıede belsendirek jumys isteıtindigine baılanysty oqý oryndaryndaǵy kásibı standarttardy, soǵan oraı pánderdi, tıisinshe, oqýlyqtardy da ózgertýge týra keledi. Eń bastysy – osyndaı jaǵdaıda jýrnalıst kadrlaryn daıyndaýda memleketshildik mektebiniń myǵymdanýy óte-móte mańyzdy. Oqý oryndaryndaǵy bolashaq ár jýrnalıst qolyndaǵy qalamy, mıkrofony, kamerasy, aldyndaǵy noýtbýgi táýelsizdikti qoldaýdyń, qorǵaýdyń, nyǵaıtýdyń qýatty quraly ekenin sát saıyn sergek sezinetindeı bolyp qalyptassa, eldigimizdiń de eńselene túsetindigi talassyz. Saýytbek ABDRAHMANOV, Májilis depýtaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor