Álem qazir qatty alańdaýly. Ol belgili bir belesten asqaly turǵanda demin ishine tartyp, tyń tyńdap turǵan tájirıbeli barysqa uqsaıdy. Sońǵy kúnderi áliptiń artyn baqqan álemniń nazarynan Taıaý Shyǵystaǵy «musylman memleketi» tobyry da, Eýropaǵa qaraı aǵylǵan bosqyndardyń jaıy da birshama keıindep qalyp, basqa birqatar ótkir suraqtar aldyńǵy qatarǵa shyǵa bastady. Bulardyń tizbeginde Reseı jeńil atletteriniń dopıng daýyna baılanysty Rıo-de-Janeıro Olımpıadasyna barý-barmaýyn sheshý, Ulybrıtanııanyń Eýroodaqtan shyǵýy sııaqty máseleler kún tártibindegi birinshi kezekke shyǵyp ketti.
Italııa Reseıge qarsy sanksııaǵa tusaý sala bastady
Eýroodaqtyń budan birer kún buryn Reseıge qatysty sanksııany sozý týraly sheshimine kelispeıtin odaq músheleriniń qatary kóbeıip keledi. Osyǵan baılanysty EO bul sheshimdi túbegeıli qabyldaýǵa bara almaı otyr.
Radio Free Europe radıosynyń habarlaýynsha, resmı Rım bul jerde Reseı saıasatkerlerine qatysty sanksııa qararynyń 2016 jyldyń sońynda qaıta qaralýyn alǵa tartyp turyp alǵan. Ol mundaı talapty talqylaýdyń eń sońǵy sátinde shyǵarǵan.
Radıostansa tilshileriniń derekteri boıynsha, Italııanyń mundaı pozısııasy máseleni sheshýdi Eýroodaq lıderleriniń maýsym aıynyń sońynda ótetin kezdesýine deıin qaldyra turýǵa májbúr etedi. Al Eýrokomıssııanyń basshysy Jan-Klod Iýnker budan buryn sanksııany uzartý jónindegi máseleniń sheshilip qoıǵanyn, biraq aldaǵy alty aı boıyna shekteýdiń biraz álsireıtinin málimdegen bolatyn.
Osy eki aralyqta Fransııa men Shvesııanyń parlamentteri Eýropa odaǵynyń Reseıge qarsy sanksııalarynyń merzimin uzartý jónindegi usynysyn qoldaýǵa arnalǵan prosedýra ótkizdi. Biraq onyń tolyq sheshim qabyldaıtyn ýaqyty ázirge belgisiz bolyp otyr. Belgilisi, eki eldiń de depýtattarynyń kóbi sanksııany sozýǵa qarsylyq bildire bastady. Sonyń ishinde fransýz depýtattary shekteýlerdiń birqataryn alyp tastaǵan.
Mundaı qarsylyqtardy qazir Vengrııa, Avstrııa jáne Bolgarııa elderi de bildirip jatyr.
Álemdi ashtyq jaılaıtyn shaq jaqyn
Ulybrıtanııanyń Lıds ýnıversıtetiniń ǵalymdary Jer betindegi aýa raıynyń kúrt jylyp ketýine baılanysty aldaǵy 10 jyldyń ishinde álemdi jappaı ashtyq jaılaı bastaıtynyn aıtyp otyr. Sebebi, klımattyń ózgerýi kóptegen dándi daqyldardyń ónimdiligine keri áser etkeli tur. Osyǵan baılanysty adamdar ózderin ózderi asyraı almaıtyn halge jetýi múmkin.
Ýnıversıtettiń Endı Challınor bastaǵan mamandary komandasy buǵan Afrıka qurlyǵynda jyldyń ortasha temperatýrasynyń kóterilýine baılanysty paıda bolatyn qurǵaqshylyq pen jyly tolqyn saldarynan júgeri daqyly shyǵymynyń ózgerisi ahýalyn zertteý arqyly kóz jetkizgen. Al «qara qurlyqtyń» alynyp otyrǵan sebebi tap osy aýmaqta adam sanynyń ósýi barlyq kontınentten joǵary bolyp tur.
– Biz aýa men topyraq temperatýrasy júgeri ósimine qanshalyqty uzaq ýaqyt yqpal etetinin tekserip kórdik. Sonda baıqaǵanymyz, temperatýranyń kóterilýi bul merzimdi qysqartyp jiberedi eken. Olaı bolsa, bul alynatyn bıomassany da azaıtyp jibergeli tur, - dedi Challınor.
Aǵylshyndardyń júgerini zertteý nysanasy etip alýlaryna kóptegen damýshy elderde, sonyń ishinde Afrıkadaǵy memleketterdiń basym bóliginde, Saharanyń óne boıynda daqyldyń osy túrine aıryqsha basymdyq beriletini sebep bolypty. Jumys barysy 2018 jylǵa qaraı mundaǵy birqatar elderde júgeriniń ónimdiligi túsip ketetinin kórsetken. Al 2030 jylǵa qaraı qurlyqtaǵy elderdiń basym bóliginde daqyl qalypty deńgeıde óse almaıtyn jaǵdaıǵa jetedi. Ǵalymdar parnıkti gazdardyń qoqystary toqtaýynyń ózi bul úderisti toqtata almaıtynyn aıtady. Sonyń saldarynan 2050 jyldyń shamasynda qurǵaqshylyq sharyqtaý shegine jetedi.
Izraıl Palestına jerin evreılendirýge kóshti
Izraıl ózi basyp alǵan Palestına jerleriniń qurylymyn ózgertý saıasattaryn jalǵastyryp, bul aımaqtarda jańa qalashyqtar salý jospary bar ekenin málimdedi.
Sıonıster ákimshiligi Ramalla men Quds qalalarynyń ortasyndaǵy eski áýejaıdyń ornynda jańa qalashyqtyń qurylysyn bastaýdy kózdep otyr. Palestına-Izraıl kelissózderi júrip jatqan ótken jıyrma jylda Izraıl basshylary ýaqytty paıdalanyp, 1967 jyly basyp alynǵan palestınalyqtardyń jerleri men úılerin tárkilep, sıonıster ómir súretin qalashyqtar turǵyzyp, jerdiń negizgi ıeleri qaıtyp oralatyn joldardy japty. Endi jańa joba boıynsha 15 000 páter salady.
1990-jyldardyń ortasynan beri munda qurylys júrgizilmegen edi. Izraıl úkimeti jeksenbi kúngi otyrysynda Iordan ózeniniń batys jaǵasyn sıonıster qalashyǵyna aınaldyryp, qurylys salý úshin 72 mıllıon dollar qarjy shyǵardy. Sonymen birge, 40 mıllıon dollar qalashyqtar keńesterin damytyp, ýaqytsha úılerdi turaqty úılerge aınaldyryp, olar týrızmdi damytýǵa bólindi.
Izraıl ótken onjyldyqta saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı oqshaý qalyp ustap, 70 jylǵa jýyq ýaqyt palestınalyqtar jaǵdaıyn qıyndatty. Qalashyqtar basyp alynǵan jerlerde salynyp, damýda. Alaıda, Palestına halqynyń ádilet talap etken aıqaıy olardyń arasynda jerlerin qaıtaryp alýǵa degen úmittiń áli úzilmegenin kórsetedi.
Nıgerııada «Boko Haramnan» qashqan 200 adam ashtan óldi
Sońǵy aılarda Nıgerııanyń Bama qalasynda «Boko Haram» sodyrlarynyń shabýyldarynan qashyp, úılerin tastap ketken 200-den astam adam ashtan óldi. Bul týraly VVS aqparyna súıengen ras.kz habarlady.
Halyqaralyq «Shekarasyz dárigerler» uıymynyń (MSF) habarlaýynsha, sodyrlardan qashqandardy panalatý úshin aıaq astynan jasala salǵan lagerde qazir 24 myń adam turady.
Bama qalasynyń turǵyndary munda kún saıyn ashtyq pen aýrýdan ólgen 30 adamnyń beıiti paıda bolyp jatqanyn aıtady.
Olardyń barlyǵy da «Boko Haram» terrorlyq uıymynyń shapqynshylyǵynan qashyp kelgenderden quralǵan. Atalmysh uıym qaraqshylary Nıgerııa, Kamerýn, Chad memleketteriniń terrıtorııalarynda lań salyp keledi. Tobyr úkimet áskerlerimen jáne Afrıka memleketteri birikken kontıngenti jaýyngerlerimen qaqtyǵystarda orasan zor shyǵynǵa ushyrap kele jatqanyna qaramastan, aımaq úshin áli de úlken qater tóndirip tur.
«Boko Haram» Nıgerııanyń soltústiginde ıslamnyń fýndamentalıstik pishimin ornatý úshin 2009 jyldan beri kúres júrgizýde. Sodan beri jeti jyldyń ishinde terrorshylar qolynan 20 myńǵa jýyq adam qaza taýyp, 2 mıllıonnan astam adam úılerin tastap ketýge májbúr boldy.
Túrkııamen suhbattasýǵa ázirlik tanytty
Reseı syrtqy ister mınıstrligi Máskeýdiń Túrkııa syrtqy ister mınıstrligi qaıratkerlerimen suhbattasýǵa ázir ekenin jetkizdi. Lıvannyń «Almayadeen» habar arnasynyń málimetine qaraǵanda, Reseı syrtqy ister mınıstrligi beısenbi kúni eger Túrkııa Reseıdiń Sochı qalasyna shaqyrýyn qabyldasa, Máskeý osy eldiń tıisti vedomstvosymen kelissóz júrgizýge ázir otyr dep málimdegen.
Al sol aralyqta Túrkııa prezıdentiniń aqparat ókili «qazirgi jaǵdaıda reseılik qyrǵı ushaqtyń Túrkııanyń áýe kúshi tarapynan atyp túsirilýine qatysty keshirim suraý, Reseıge ótemaqy tóleý Ankaranyń kún tártibinde joq» ekenin jasyrmaı aıtty.
Ibrahım Kalyn beısenbide Túrkııanyń Reseımen aradaǵy baılanysty qalpyna keltirý ótinishine silteme jasap: «Kelispeýshilikterdi sheshý úshin ortaq sheshim jolyn tabatyn múmkindik bar, biraq uzaq joldan ótý kerek», – degen oıǵa salmaq saldy.
Ankara men Máskeý baılanysy ótken jyly Reseıdiń qyrǵı ushaǵy Túrkııa armııasy tarapynan atyp qulatylǵan kezden beri buzylǵan bolatyn. Osynyń saldarynan Reseı Túrkııaǵa qarsy birneshe tarmaqtan turatyn sanksııa saldy. Ol jaqtan keletin kókónis-baqsha ónimderiniń joldary kesildi. Sonyń yńǵaıynda Reseıden Anadoly jerindegi teńiz jaǵalaýlaryna aǵylyp baryp jatatyn týrıster qatary sap tyıyldy. Bul Túrkııany biraz shyǵynǵa batyrdy.
Toptamany daıyndaǵan Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»
