Cóz soıyl № 29

Ázil - ospaq, syn - syqaq

* Sýretshi kózimen

Quldyq psıhologııa Jekemenshik mal fermeri Pyqyp budan góri oqyp-toqyǵany bar, kózi ashyq aǵasy Aqalaq aýylǵa ákim bolyp bekigende: – Kóke, ákim boldyńyz, ákim­di­gińiz memlekettik qyzmetke jatady, buǵan deıingi «burqyratyp» kel­­gen syn-minińizge abaı boly­ńyz, – dep qalyp edi, aǵasy alara qarap: – Quldyq psıhologııadan ary­lar kúniń bolar ma eken seniń! Quldyq quldyraý ana qarama­ǵyń­daǵy malshylaryńa ǵana jarasady, – dep alyp, aıda kep lepirme «leksııasyn» oqysyn... Aýyl jurty da aǵasynyń osy bir synshyl-minshil qyzba mine­zin baǵalap, aýdanǵa kelgen jańa ákim el-jurtty jınap aýyl­dy basqaratyn adamdy ózderine júk­tegende, biraýyzdan osy Aqalaqty usynyp bekittirip alǵany bar. Kóp ótpeı aǵasy aýdanda ótken alqaly jıylysta sózin kil synap-mineýge baǵyshtap: – Quldyq psıhologııadan arylmaı adam bolmaımyz! Máńkıip, bastyq ataýlynyń qısynsyz is-áreketine: «Lábbaı taqsyr!» dep bas shulǵyp máńgirip júre bersek kúnimiz qarań, bolashaǵymyz bulyńǵyr!.. – dep kósilgeninde bul jer shuqyp jeksen bolyp, artyn kútpeı, birge barǵan aǵasynan buryn aýylǵa kelip alǵany bar. Ne istesin, óz qolyn ózi kese me... Aıtqan baǵytynan qaıtpaıtyn qyrsyq minezi bala kezinen bar. Aıtyp kórsin... Qaıtarymy aǵyl-tegil bolatynyn biledi. Mundaıda «búkirdi mola ǵana túzeıdi» deýshi me edi. Aýdan da qarap  jatpapty, onda da «kózi qaraqtylar» jetip artylady, alty aılyq qorytyndy boıynsha bulardyń aýylyn syn tezine salyp, Aqalaq aǵasyna sógis arqalatyp jiberipti... Aǵasy da aıylyn jımaı, ke­zekti oblystyq basqosýda kıligip sóz alyp minberden aıda kep kósi­lipti dep estidi... Onysyn táýelsiz telearna ilip alyp, «ilgeri» ozdyrypty. Oblys bunysyna «osqyryna» qarap, eki aı ótpeı aǵasynyń «oı-shuńqyryn» qazbalap... ne kerek, qaı-qaıda da bar kemshiliktiń tiz­besin tizip, aǵa­syna «qatań sógis­ti» buıyrtty. Aǵasy da qarap qalmaı, oppo­zısııalyq basylym bunyń «Quldyq psıhologııa qurdymǵa qulatady» atty kóldeı maqalasyn jarııalap, aıdy aspannan bir-aq shyǵarǵanyn qaıtesiń... Bir-aq kúnde: «Aýyl ákimi Aqa­laq Asabas qyzmetinen bosatylsyn» degen buıryq burq etip, aǵasy «atynan» aýdarylyp túsip, baıaǵy qyzmetsiz taz qalpyna túse qaldy. Baýyr – baýyr et... Mal fermer Pyqyp úıli-jandy Aqalaq aǵasyn bir-aq kúnde taý asyryp maly jaılaǵan jaılaýdan  shy­ǵardy... Sondaǵy qora-qopsyǵa qa­raıdy, kezektesip qoı baǵady... Estýinshe aǵasy sondaǵy eki-úsh qoı­shynyń basy qosylǵanda aǵyl-tegil «quldyq psıhologııa» týraly leksııasyn anda-sanda taý-tasty jańǵyrta oqyp qoıady eken... Ersultan MAǴJAN Taldyqorǵan Oıran Merekelik asta – Aıaq basqa, Bas aıaqqa baǵynbady. Kóz alaqtap, Til salaqtap, Aýyz kópirip, jabylmady... Eki qol erbeńdep, Eki aıaq «serýendep», Oryndarynan tabylmady. Sóıtsek, Basshylyq jasaıtyn bas, О́zi eken-aı mas. Qulaqqaǵys Jemqor-aý! Men de, Sen de, Bárimiz de pende. Boıǵa sińgen «kesel», Berilmeı jatyr-aý «emge». «Aýrý batpandap kirip, Mysqaldap shyǵady» degen, Qaıdan kete qoısyn demde?! Eńbek etsin dep elge, Jemeıdi-aý degen jerge, Shyn perishte shyǵar dep, Shyǵarǵan edik tórge. Al sen bolsań... Ie bolǵan soń mórge, Eldi súıremeı órge, О́ziń qymqyrdyń mıllıardtap, Alyp ketetindeı kórge... Jeter endi, qoısaı! Men jáne jemqor Zeıin basqa, Peıil basqa mendegi. Pıǵyl basqa, Qulqyn basqa sendegi. О́te tereń óńeshińniń oqpany, Eldiń qıyn endi saǵan senbegi. Qazybek ÁShIRBEKULY QYZYLORDA Súımen «bastyq» Som temirden quıylǵan, Kózge tústi qıyrdan, Tıgen jerin qoparyp, Qara kúshke syıynǵan, Bir súımen bar edi, Uıqy-tuıqy «jan» edi. Sóıtip júrip maqtaldy, Esimi erekshe estilip, Aýyzdan-aýyzǵa jattaldy. – Qaırat, jiger qanshalyq, Eńbek etedi jan salyp, Qara tasty qan qaqsatady, Emendi tamyrymen julyp, jambastatady. «Nervisi» myqty qurysh qoı, Týrasyn aıtý durys qoı, – Dep, joǵary jaqtaǵy «Aıbalta» degen aǵasy, Bedeli taýdaı, shamasy, Súımendi bastyq qyp ósirdi, Másele birden sheshildi. Arada zyrǵyp bir jyl ótti, Súımekeń jan-jaǵyn qylǵyp ótti. «Kózqarasy eski» dep, Ortasynan keskilep, Samaýyryn, qazandy qabystyrdy, Qumandy «kran bar ǵoı» dep, Qyryq týrap, qara jerge jabystyrdy. Qoıshy áıteýir, Temir-tersektiń bárin «ún» qyldy, Baıǵustar-aı, jan ushyryp, shyńǵyrdy. Aǵash bitkendi otyn qyldy, Ústel, shkafty qıratyp «toqym qyldy». Al, úlkendi-kishili, Shıkili-pisili, «Súımenshikterdi»  aıalady, Qamqorlyǵyn aıamady, Aıda shap, tentek-telini, Kóleńkesimen saıalady. Bir kúni bolat pyshaq, Bylaı dedi sańqyl qaǵyp: – Áı, Súıeke, jan-jaǵyńa qaramadyń, Jurttyń bárin alaladyń, Talaıdy óltirip, «Barsa kelmeske» ketirip, Maıyp qyldyń, jaraladyń... Buǵan qosylyp Shańsorǵysh: – Bul Súımen naǵyz jemqor, Qaranıet qansorǵysh... – Dep, gýildedi, Ketesiń qalaıda búgin dedi. О́zge de ydys-aıaq, aǵash buıym, Aıqaıǵa basyp «dirildedi». Aqyry Súımen quryqtaldy, «Kryshasy» Aıbalta buǵyp qaldy. Áńgime bitip aqyry Súımen  «metallomǵa» tapsyryldy. Ázirbaıjan QONARBAEV Mańǵystaý oblysy Aqyl aıtaıyn ba? Naǵyz erkek tań­er­teń áıelin eger ol úıme ydystardy jýyp tazartatyn bolsa, onda ol keshki as ázir­leı­ti­nine sendirip baǵady. Odan soń ol keshke deı­in áıeliniń asty óte dám­di etip pisiretinine sen­dirip baǵýy kerek. *** Dárigerdiń qajytqan kisige aıtqany: – Semizdigińizge sep bolar dá­ri­ńiz, mine. Ydysynda 300 tal. Ony ishýdiń qajeti joq. – Ol sonda qalaı kómek­tes­pek? – Qarapaıym ǵana. Kúnine úsh mezgil ydystaǵy dárińizdi edenge tó­gi­ńiz de, sodan onyń ár talyn jeke-jeke terip ústel ústinde turǵan ydy­syna qaıtadan salyńyz. Sóı­tip, bir aıdan soń maǵan qaıta kelińiz. *** Armansyz, alańsyz ǵu­myr keshkińiz kelse, ómi­ri­ńizdiń jartysyn áke-she­she moınynda ótki­zip, qal­ǵan jartysy bala­la­ry­ńyzdyń alaqanynda ótsin. *** – Eshqashan avtobýs­tyń, áıeldiń jáne jańa eko­no­mıkalyq refor­ma­nyń so­ńy­nan qýýdyń qajeti joq. – Neǵyp? – О́ıtkeni, olardan soń ile-shala jańasy paıda bolady. * Birde «Kelinshekterge kóz qysyp júr» «Almaty aqshamy» gazetiniń bas redaktory Qalı Sársenbaı aýrýhanada keshkisin serýendep júrip Shora Sarybaev aqsaqaldy jolyqtyrady. Kúnde aqsaqaldyń shyǵatyn mezgilin ańdyp, biraz áńgimesin tyńdaıdy. Shókeńniń áńgimeni maıyn tamyzyp aıtatynynan kóziqaraqty qazaqtyń bári habardar. Shókeń qasynda eki shal bar áńgime soǵyp otyrady. Álgiler óz janynan shyǵaryp áńgime aıta almaı, aýzyn ashyp, kózin jumyp tyńdap otyra beredi. Áńgimeniń bir úzilisinde Shókeń: – Myna eki shal osynda kelgende kóterem edi, meniń áńgimemnen keıin ońalyp, qazir tipti qýtyńdap qaldy, kelinshekterge kóz qysyp júr, – deıdi. Sonda Qalekeń: – Bul kisilerdi dáriger emes, siz emdep jatyr ekensiz ǵoı, – degen eken. «Áıeli salaq bazardan ishedi...» Redaksııa qyzmetkerleri túski as úshin úılerine bara bermeıdi. Bul – qalyptasqan jaǵdaı. Birazy ashana men kafede, keıbiri keńsede-aq taǵam-sháılerin ishe beredi. Osyndaı túski tamaqtyń kezindegi sapyrylys­ta bir jigit ujymnyń aqsaqaly Sársenbek Bekmuratulyna qaratyp: – Ashana jaǵalamaı-aq, úıden ákelgenimizdi  keńsede talǵajaý qylmaımyz ba? – deıdi. Sonda Sársekeń: – Áıeli jaqsy qazannan ishedi, áıeli salaq bazardan ishedi, – degen eken ózi ashanaǵa ketip bara jatyp.  «Aqsaqaldar turǵanda...» Joǵary laýazymǵa aýysqan gazet qyzmetkerin shyǵaryp salý rásimi júrip jatty. Máseleniń mán-jaıymen redaksııa basshysy tanystyryp, áriptesimizge sát sapar tiledi. «Endi tilekterińdi bil­dire berińder», dep kezekti ujymǵa berdi. Qalyptasqan dástúr boıynsha aldymen jasy úlkender, sosyn ret-retimen qalǵandary sóz alatyn. Bul joly basqasha boldy. Asyǵystyq tanytqan bólim meńgerýshisi Nurjamal Baısaqal ortadan kıip ketti. Osy kezde jasy úlkenderdiń sanatyndaǵy О́tesh Qyrǵyzbaı: – Oıpyr-aı, aqsaqaldar otyryp, Baısaqaldar sóıleıtin bolǵan ba? – degen eken. «Jaǵyń synsa da...» Kishigirim jol apatyna túsip, jaǵyna azdap zaqym kel­gen bir dosy Qalı Sársenbaıǵa «kóńilimdi sura­ma­dyń» dep renjip júripti. Birde kóńil suraı bar­ǵanda dosy taǵy da renishin aıtyp qalypty. Sonda Qalekeń: – Sendeı jigitke mundaı oqıǵa ne turady?! Eń bas­tysy, amansyń, jaǵyń synsa da, saǵyń synbasyn, – degen eken. Kórgen BILGENOV ASTANA * Tatar ázilderi Jyrshy Jyrshy bir joldasyna: – Keshegi meniń konsertimde bol­ǵan shyǵarsyń. El syımady deı me? – Bolǵanda qandaı. Seniń da­ýy­­syńa oryn qaldyrý úshin adam­dar bútindeı zaldy bos qal­dy­ryp, úılerine qaıtyp ketip bara jatty... Eki saýdager Saýdagerler aıtysyp otyryp, biri: – Sen meni bir ret satqansha, men seni on márte satyp jibere alamyn, – depti bósip. Sonda ekinshi saýdager: – Durys aıtasyń, dostym. Me­ni satýǵa bolar, al ózińdi satyp bol­maıdy. О́ıtkeni, seni esh­kim bir tıynǵa da almaıdy... – degen eken. Kim obyr? Bireý úıine kelgen qonaǵynyń aldyna qurma qoıyp, ony ózi de qosyla jep, jelingen súıekterin jaılap qonaǵynyń aldyna ysyra beripti. Jemis taýsylǵan soń ıesi: – Áı, sen ózi jebir ekensiń, qan­shama qurma jegensiń? Qara­shy, aldyńda súıek degen úıilip qalypty ǵoı, – degende, qonaǵy: – О́ziń menen ótken obyrsyń-aý! Sebebi, aldyńda bir de bir sú­ıek joq, qurmany sen súıe­gi­men asaǵansyń-aý, shamasy... – depti. Qam jemeńiz Bir áıel mal dárigerine shaǵynyp: – Itim benzın iship qoıyp, aınalshaq bolyp qalǵan sııaqty, – degende, dáriger: – Oǵan siz esh ýaıym jemeńiz, benzıni taýsylǵan soń ózinen-ózi toqtaıdy, – dep jubatypty. Aýyr sadaqa Bir molda qalada júrgende, sońynan bireý qalmaı sadaqa beredi. Duǵany qysqa qaıyryp, molda júrip ketedi. Moldaǵa taǵy bir kisi sadaqa beredi. Ol oǵan uzaq-uzaq duǵa oqıdy. – Haziret, – deıdi sonda birin­shi kisi, – nege sen oǵan duǵany kóbirek oqısyń, maǵan sholaq qaıyryp ediń ǵoı? – Seniń bergenińdi Qudaı ta­ǵala jyldam alyp ketti... Al myna kisiniki kópteý ári aýy­ryraq edi, son­dyqtan Alla ony kópke deıin alyp kete almaı turdy, – depti molda. Shyrynhan ALASh Ońtústik Qazaqstan oblysy ÁKE-BALA ÁJIŃ-GÚJIŃI Qyzy ákesine telefon shalady: – Áke, meni alyp qashyp ketti. – Ne dep tursyń, qandaı ońbaǵandar seni alyp qashqan? – Bilmeımin, áıteýir, «Leksýs» degen kóligi bar,  nómiri 777... – A-a, jón eken, baqytty bol, qyzym... *  *  * Ákesi oqýshy balasyna: – Búgin neshe aldyń? – Bes! – Jaraısyń, qaı sabaqtan? – Ana tilinen úsh, matematıkadan eki... *  *  * Oqýshy bala anasyna: – Maǵan 100 teńge berińizshi. – О́tken jolǵydaı joǵaltyp alsań she? – Onda 500 teńgelikke orap berińiz... *  *  * – Balam, sabaq qalaı? – О́te jaqsy, áke. 5-synyppen kelisimshart bir jylǵa sozyldy! Ha...ha... taǵy da – Bárekeldi, tórle! Kirgeli turǵasyń joq qoı kórge! A... a, Qalbaǵaı, sen be? – Iá... Báke! E, Báke! – Hal qalaı? (Bákeń yńyrandy, Bir-birine uqsap turǵan Qaryny men betin sıpalady, Bes tal shashyn uıpalady. Bul qylyǵy: Boıynda joq jortaǵy Kádimgi ulylardyń «urpaǵy»). – Jutyp jatyrmyz ǵoı, Talǵamaı! – Balalar she? – Qol-aıaǵy balǵadaı. – Jaryńyz she? – Eki at tartar arbadaı. – Arman joq eken. – Oh, nege? Bir búıirde oryn tur ǵoı, Mynany, anany... ana bireýin Tolar emes jalmamaı. – O, jalǵan-aı! – N... e, jalǵan-aı! Eı, qaıdan júrsiń, Qalbaǵaı? Jónińdi aıt...shy zarla...maı. – Báke, bárekeldi Áne, birin ákeldi. – Ha... ha... taǵy da Kelip jatyr baǵyma. – Áı, Qalbaǵaı, Til men jaǵyńdy bezemeı ary tur Al sen, úıge júr. * * * Bir jalap alyp erindi, Qalbaǵaı artqa shegindi. Alystan NURAULY Almaty oblysy Múıisti júrgizetin Berik SADYR