Copy-paste jýrnalıstıka

Búgingi jýrnalıstıkanyń baǵyt-baǵdaryna qaraısyń da birtúrli kóńiliń qulazyp sala be­redi. Aıbaty arystandaı, bir qa­­raǵanda jerdiń qýysyn iz­detip jiberetin mysy bar baıaǵy Sheraǵańdar joq. Oralhandy shyǵystan, Farızany batystan, Shahanovty ońtústikten arnaıy aldyrtyp, qazaq rýhanııatyna tomaǵasyn sypyryp salyp ji­bergen Sherhan Murtazanyń sol kezdegi áreketi qazir aıtsań ertegi sııaqty. Talantty baǵalaý, bulaqtyń kózin ashý degenińiz osy emes pe? Eńbek demalysyna shyǵyp, sanatorııde demalyp jat­­sa da tilshisi jazǵan maqalaǵa taqyryp qoıyp, óz kásibine ómi­riniń sońyna deıin adaldyq tanytyp ketken Seıdahmet Ber­di­qulovtyń redaktorlyǵy týraly ańyz áńgimeler áli de aıtylady. «Sherhannyń shekpeninen», «Berdiqulovtyń beshpentinen» shyqqan shákirtter osy kúngi jýr­nalıstıkanyń negizgi tiregine aınaldy. Degenmen, táýelsizdiktiń alǵashqy kúninen bastap «ulttyq partııanyń rólin atqarǵan qazaq jýrnalıstıkasy» qazir ábden álsiregendeı. Tıtyqtap, aınalasyna mazaq bolyp, kóringenniń túrtpegine ushyraıtyn jaǵdaıǵa jetkendeı. Oǵan ne sebep? Saıttarda sapa bar ma? Ilgerirekte bir ortada otyrǵanymyzda: «Otan – ottan ystyq. Qyzylorda odan da ystyq» deı salǵanbyz. Osy bir aýyz sózdiń elge keńinen tarap ketetinin bilippiz ba sol kezde? Desek te, Syr óńirindegi kúnniń raıyn dál beınelegendeı ekenbiz. Qarǵanyń mıyn qaınatar ystyqta kóleńke izdep sabylyp ketetinimiz bar. Darııanyń sýy da shaı quıyp ishýge jeteǵabyl bolady. Mańdaıyn kún, tabanyn qum qyzdyrǵan qyzylordalyqtar osyndaıda ózin bir sát Arab Ámirlikterinde ómir súrip jat­qandaı sezinetini jasyryn emes. Shilde aıy bastalysymen Qudaıdyń kúni qaharyna mindi. Sońǵy birer kúnde qarqynyn tipti údetti. Jerge jumyrtqa qýyryp jep alatyndaı jaǵdaı boldy-aý deımin. Osy ystyqty beınelegisi, ózge jurtqa jetkizgisi kelgen ǵoı, Al­mat Smaıylov degen áleýmettik jeli qoldanýshysy erip ketken baǵdarshamnyń sýretin «Feısbýkke» saldy. Bul sýrettiń ınternet áleminde júrgenine biraz bolǵan negizi. Biraq Qyzyl­ordadaǵy aptap ystyqty kóz aldyńyzǵa ákelerdeı kórinis ekenin moıyndaımyz. Osynyń aıaǵy ne boldy deńiz. Saıttar jerden jeti qoıan tapqandaı: «Qyzylordadaǵy aptap ystyqtan baǵdarsham erip ketti» dep aqparat taratty ǵoı. Bas­tapqyda ezýge kúlki keldi. Árip­testerimizdiń alańǵasarlyǵyna jymıdyq ta qoıdyq. Odan bul aqparatty ekinshi, úshinshi saıt kóshirip basa bastady. Munymen qoımaı jurt WhatsApp arqyly bir-birine taratty. Osy tusta oılanyp qal­dyq. «Mynanyń ras bolǵany ma?» dep. Saý adamnyń ózin jyndy qylǵandaı tirlik boldy. Aqparattyń tasqynynan baǵ­darsham týraly jańalyqtyń jalǵan ekenin biletin bizdiń de kóńilimizge kúmán kirdi. Sosyn amal joq, oblystyq ishki ister basqarmasyna habarlasýǵa týra keldi. Ondaǵylar da ań-tań bolyp otyr eken. Der sátinde aqparattyń ras-ótirigin aıta almady. Qyzyl­ordada mundaı jaǵdaıdyń oryn almaǵanyn bilse de, qaladaǵy barlyq baǵdarshamdy tekserip shyqty ǵoı deımin, birazdan keıin baryp habaryn berdi. «Bul jaǵdaı Qyzylordada tirkelmegen. Ári-beriden soń qalada sýrettegideı emes, baǵdarshamnyń basqa túri orna­tylǵan», degen derek berdi. Sýretti je­li­de jarııalaǵan Almat Smaıylov ta aqparattyń jyldam taraǵanynan seskense kerek, artynan túsinikteme berdi. Eń bas­tysy, ol: «Qyzylordada aptap ystyqtan baǵdarsham erip ketti», dep jazbaǵan. Jaı ǵana kúnniń ysyp ketkenin jazyp, sýretti salǵan. Boldy. Bir sýrettiń sońy osyndaı jaǵdaıǵa ulasty. Jalpy, ınternet saıttardyń aqparattyń ras-ótirigin teksermeı, máseleniń aq-qarasyn anyqtamaı, jaǵdaıdyń anyq-qanyǵyna jetpeı qos tanaýy jelbirep, jańalyqty alaýlatyp-jalaýlatyp jarııalaı salýy bul bir emes. Kúndelikti betpe-bet kezdesemiz mundaı jaǵdaımen. Bul neni bildiredi? Birinshi, bizdiń aqparattyq qaýipsizdigimiz óte osal degen sóz. Kim, nendeı pıǵyl­men aqparat usynsa da talǵamaı jutyp jiberýge ázirmiz. Qoldan jem jegen qus sııaqtymyz. Laqtyrǵandy qaǵyp al­ǵanymyzǵa ǵana mázbiz. Bastysy, eldi eleń etkizetin, jurt nazaryn ózine aýdaratyn jańalyq bolsa jetkilikti. Ekinshi, saıttardyń basym bóliginde saýaty tómen mamandar otyr. Olardyń aqparatty tekserýge ne qulqy joq, ne bilimi jetpeıdi. Orfografııalyq qate degendi elemeıtin boldyq qazir. Adam attary men qyzmeti, jer-sýdyń ataýlary qatesimen júre beredi. Taqyryptarynyń ózi birneshe sóılemnen quralady. Qarapaıym ǵana jýrnalıstıkanyń qaǵıdattaryn saq­tamaıdy. Úshinshi, barlyǵy ózdiginen izdenýge erinedi. Bir saıt jarııalaǵan dúnıeni basqalary túgeldeı kóshirip basady. Osy oraıda mynany da aıta ketýimiz kerek. Búginde bar­lyq memlekettik mekemeler men iri kompanııalarda baspa­sóz qyz­meti jumys isteıdi. Keıde bizge jýrnalısterdiń jumysyn osy baspasóz qyzmeti atqaryp otyrǵan sııaqty kó­rinedi. Jýrnalısterge jazylatyn qalam­aqyny solarǵa berý kerek shyǵar degen de oı keledi. О́ıtkeni, saıttar men gazetter baspasóz qyzmeti taratqan aqparatty aına-qatesiz kóshirip alady da, jarııalaı salady. Tipti, bar ǵoı, álgilerdiń sonshalyqty adaldyǵynyń kórinisi shy­ǵar, bas­pasóz paraǵyndaǵy qate de sol kúıi júredi. Copy-paste jýrnalıstıka dep otyrǵanymyz da osy. Burynyraqta qolymyzdan bir bala óndiristik táji­rıbeden ótken edi. Tapsyrma berseń, qara portfeliniń tasasyna tyǵylyp, murny pysyldap birdeńe jazyp jatady. Bir kúni qyzyǵýshylyǵymyz oıanyp, portfelin kóterip qalmaımyz ba? Sóıtsek, arǵy jaǵy tolǵan gazet qıyndylary. Ja­ryqtyq, berilgen tapsyrmaǵa oraı ga­zetterdi aqtaryp, ony qıyp alyp, kerek jerin kóshire beredi eken ǵoı. Biraq deımiz da, onyki eńbek qoı. Kóshirýdiń ózin izdenip, eńbektep jasaıdy. Al mynalar tapa-tal túste tonap jatqandaı áreket etedi. Osydan keıin bizge «jýrık», «jýrnalıýga» dese, nesine renjısiń?! Sheraǵańnyń sheberligin kórmegen, Seı­daǵańnyń tárbıesin almaǵan, odan keıingi jýrnalıstıka korıfeıleriniń tálimine sýsyndanbaǵan, jabaıy ósken aǵash sııaqty óz betimen qalyptasqan, solaısha bir saıt ashyp alyp ózin redaktor sezinetin adamdar aramyzda júrgende mun­daı tańbadan ázir qutyla almaspyz. Blog degen ne? Bloger kim? Tehnologııańyz kóz ilespes jyl­dam­dyqpen damyp barady. О́rkenıettiń jalyna jarmasqan biz de sonymen birge, dóńgelenip ketip bara jatyrmyz. Qaı jerden baryp toqtarymyzdy Qudaı bilsin?! Biraq dúrmekten qalmaý kerek. Atyńa minip, qarasha úıińdi tigip, jaılaýda arqany keńge salyp júretin zaman emes. Kóz ilespes jyldamdyqpen jyljyp bara jatqan kósh azamattyq jýrnalıstıkany da damytty. Búginge árkim qolyndaǵy telefony arqyly álemniń qaı túkpirinen bolmasyn aqparat tarata alady. Bul úrdis bizge de myqtap endi. Sonyń arqasynda bloger degen uǵym paıda boldy. Kóre almaǵandyqtan, kúndegen ıa bolmasa qyzǵanyshtan aıtyp otyrǵany­myz joq. Biraq osy kúni jalpy jurt ta, bılik ókilderi de jýrnalısterden góri áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń aıt­qa­nyna ılanatyn, solarmen sanasatyn bolǵan. Moıyndaıyq, moıyndamaıyq aldymyzda turǵan aqıqat osy. Desek te, munyń durys ta, burys ta tusy bar. О́ıtkeni, jelige tirkelgenniń bárin bloger sanaı berýge bolmaıdy. Eń birinshi, biz bloger degenniń kim ekenin aıyra almaı júrmiz. Qazir áleý­mettik jelide belsendi adamnyń bárin bloger sanaıdy. Shyndyǵynda solaı ma? Joq. Arnaıy blok tuǵyrnamalarda óziniń paraqshasy bar, jáı ǵana paraqsha ashyp qoımaı ony únemi júrgizip otyratyn, elge paıdaly aqparattarymen bólisetin adam ǵana bloger delinedi. Al Facebook, Twitter, Instagram sekildi áleýmettik jelilerdegi tirkelýshilerdi bloger dep aıta almaımyz. Degenmen, «shóp te óleń, shóńge de óleń» degendeı, qazirgi kúni jelige jelimdeı jabysyp, bardy-joqty ońdy-soldy jaza beretinderdi de bloger sanaıdy. Osynyń ózi qate túsinik. Jazýdan habary kem, jan-jaqty saraptama jasaýǵa sheberligi jetpeıtin, aqparattyń anyq-qanyǵyn anyqtaýǵa quzyreti joq adamdardy bloger sanap, olardyń aıtqanyna ımandaı uıyp otyrýdyń ózi aqylǵa syımaıdy. Jýrnalısterdiń bedeliniń tómendeýine osy jaǵdaı da az yqpal etip jatqan joq. Áleýmettik jelini qoldanýshy men oqyǵan-toqyǵan, mektepten ótken, kásibinde ábden ysylǵan mamandardy qatar qoıyp, keıde olardan tómen sanaýynyń ózi adamnyń namysyn keltiretinin jasyrmaımyz. Son­dyqtan bloger men áleýmettik jeli qol­da­ný­shysynyń arasyn ajyratyp alǵan durys. Qazaqstanda kánigi blogerler az emes. Jáne olar jýrnalıstıkanyń qı­yn da qyzyqty kásip ekenin túsinetin, qalam­gerler eńbegin baǵalaıtyn, ózderin báse­keles emes, birin-biri tolyqtyrýshy sanaıtyn adamdar. Copy-paste jýrnalıs­tıkanyń «maıtalmandaryna» qaraǵanda, bular saýatty, aqparatty berý tásili erekshe, eldi elite alatyn jazbalarymen erekshelenedi. Olardyń qatarynda Arshat Oraz, Ulyqbek Álıakbaruly, Mereı Ermuhanov, Abylaı Ádilhanov, Tımýr Bektur, Marfýǵa Shapııan sekildi qyz-jigitter bar. Bular belgili bir ta­qyryptardy indete zerttep, sol týraly jan-jaqty saraptama jasap, oqyrmanyna usynady. Mysaly, Ulyqbek pen Marfýǵa din máselesin jazady. Arshat túrli qy­zyqty taqyryptarǵa qalam tartady. Abylaı tehnologııalardyń jetistikterin saraptaıdy. Tımýr IT tirshilik týra­syndaǵy sońǵy aqparattarmen bólisedi. Oqyrmandaryn adastyrmaıtyn, jal­ǵandyqqa uryndyrmaıtyn osyndaı jigitterdiń eńbegi shyn baǵalanýy kerek. Qurmetke de laıyq. Qysqasy, osy tektes azamattardy ǵana bloger dep qabyldaı alamyz. Al monıtordyń bergi betinde montıyp otyryp, «tý nege qısaıyp tur?», «avtobýs nege ýaqytymen júrmeıdi?» degen sekildi jazbalarmen erekshelenetin adamdardy elge úlgi etýge bolmaıdy. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, biz birtindep ǵasyrlar boıy qalyptasqan qazaq jýr­nalıstıkasynyń mektebin joǵaltyp jatyrmyz. Urpaqtar sabaqtastyǵy degen uǵym úzilýge jaqyn. Keshe ǵana qolyna qalam ustaǵan bala qazaqtyń qarasózine eńbegi sińgen azamattardy mensinbeıtin, shekesinen qaraıtyn jaǵdaıǵa jetti. Aıaǵy salbyrap aspannan túse salǵandar jýrnalıstıkanyń otymen kirip, kúlimen shyǵyp júrgen redaksııadaǵy kátepti qara nardaı qalamgerlerden tálim alǵysy kelmeıdi. Al ózderiniń tirligi shala. «О́ziń bilme, bilgenniń tilin alma» degen aýyr sózdi eske túsiredi... Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan» Qyzylorda oblysy