Ara baǵyp aman júrmin

– deıdi omartashy shal Sergeı Karatkov Bulandy aýdanyndaǵy Makınka selosy mańyndaǵy tas joldyń boıynda qysy-jazy sańyraýqulaq pen ara balyn satatyndar bir úzilmeıdi. Sańyraýqulaqqa áý bastan áýestigimiz shamaly. Al aranyń baly. Baldyń jóni bólek qoı, shirkin... Sergeı Mıtrofanovıch Karat­kov jetpistiń jýan ortasyna kelip qalǵan, boıy sál eńkish tartqan, túksıgen qalyń qabaqtarynyń astynan óńmeńińnen ótetin ótkir kózderimen tesile qaraıtyn sary shal. Sary shal búginde Bulandy aýdanynyń Makınka selosynyń ońtústik kúnbatys jaq betindegi qaıyń-qaraǵaıy aralas ormandy meken etedi. Ala jaz boıy. Kásibi bal arasyn baptap, jınaý. Sergeı Mıtrofanovıchpen kezdeısoq jolyqtyq. Jol-jóne­keı kezikken tuzy tatymdy taqy­ryp bolsa, tastamaıtyn ashkóz­digimizge basyp, ara baqqan aqsa­qal­dan bal jaıly bilmek bolyp, jata jabystyq. Bal arasyn baǵý ońaı shar­ýa emes. Ol qazekeńniń qystan kóterem bolyp shyqqan, myń salsa bir baspaıtyn muqyl múıiz sıy­ry nemese alty aı jaz sharbaqqa qamalyp, yńyrshaǵy aınalǵan jylqysy emes. Qant úshin eki aıaqty pendeniń qulyna aınalǵan soqyr senimi bolmasa, erkindikte júrgen jándik. Ara baǵyp, tabys tabady eken degendi bizdiń aǵaıyn estı qoımaǵan-aq shyǵar. Estise de birtúrli jat, ózgeshe tirlik, tosyn áreket. Erterekte bizdiń eldiń jelkesindegi «Svetlyı» keń­sharynda dál osyndaı omarta ustaıtyn Anton shal bolatyn. Aýyl irgesindegi Qamysaqty ózeniniń eki jaǵalaýy syńsyǵan jasyl shalǵyn, kók quraq, jaı­qalǵan gúl. Anton shal ózen jaǵa­syna omartasyn ornatyp, jaz boıy tapjylmaı jatatyn. Aýylǵa azyq-túlik alýǵa aptasyna bir-aq ret soǵatyn. Bizdiń aýyldyń jatypatarlary «shybyn baǵatyn shal» dep at qoıyp, aıdar taqqan. Sergeı Mıtrofanovıchtiń aıtýyna qaraǵanda, bal arasyn ósirý – baqýatty bıznes. Mundaı iske yqylas bildirgender aldymen omarta satyp alýy qajet. Onda da qaısysyn tańdaıtynyńyzdy jaza baspaı, qolaılysyn qarma­ǵanyńyz jón. Tipti, ári-beriden soń, buryn ustalǵan, búıirleri bútin, onshalyqty eski emesin alsa da bolady. Kánigi omartashylar ózderi-aq jasap ala beredi. Al jańa bastaǵan talapker eskisin alsa da oqa emes. Aranyń da túr-túri bolady. Aıtalyq, ortareseılik aralar. Bular ózge tuqymdastarynan áldeqaıda iri, salmaqty. Tumsyq­tary qysqa bolǵanmen, áleýeti zor. Tústeri sál qara sur. Basqa aralarǵa qaraǵanda, olar doly, ashýshań bolyp keledi. Jumysqa kirisken, ıaǵnı gúlderden bal jı­nap júrgen kezinde alqapqa aıaq bassańyz, úıir-úıir bolyp shabýyl jasaýdan taıynbaıdy. Analyq aralardyń ónimi de óte joǵary. Olardyń árqaısysy 2000 jumyrtqaǵa deıin salady eken. Ara tirshiligin baqylap, bajaılap qaraǵan óte qyzyq. Quddy bir tutas memleket, áıtpese, irgeli otbasy tárizdi. Adamdar sııaqty olar da árqıly bolyp keledi. Iаǵnı, jaz boıy eńbek­tenetinderi, júzdegen shaqy­rym qashyqtyqta ushyp, bal jınaıtyndary, jatyp iship, bal jalaǵysy keletin erinshekteri de kezdesedi. Bul jerde temirdeı tártip. Omarta ornalasqan alqap­tan uzap shyǵyp, shalǵyny mol, gúli kóp alqaptardy izdeıtin barlaýshylar toby bolady. Olar táýligine ondaǵan shaqyrym jer­lerdi ushyp ótip, qaltarys, panasy kóp alqaptardy izdeıdi. Tapqannan keıin tek ózderine ǵana málim ıshara-ymmen omarta mańyndaǵy jumysshy aralarǵa habar jetkizedi. Alqaptardan bal jınap, ony omartaǵa tasıtyn jumysshy aralar jasaǵy – aralar arasyndaǵy eń úlken top. Qudyreti kúshti jaratqan ıemiz 18 myń ǵalamdy bir-biri­ne uqsamaıtyn ózgeshe reń, aıryq­sha bitimmen jaratqan-aý. Jumys­shy aralarǵa kerisinshe, kez kel­gen omartada jalqaýlar da bola­dy. Olardy jumysker aralar balymyzǵa ortaqtaspasyn dep, shaǵyp óltirip tastaıdy. Jalqaýlyqty ara ekesh aralar da jaqtyrmaıdy eken-aý. Tek adamdardan aıyrmashylyǵy olar tym qatygezdeý. Jáne bir qaty­gezdigi bal aralary aldaǵy qystyń qatty bolatyndyǵyn biz úshin beımálim, tek ózderi ǵana túsinip, túısinetin áldebir sezim arqyly kúni buryn biledi. Qara kúzde olar omartadaǵy erkek aralardy shaǵyp óltiredi. Qysty kúni jınaǵan balǵa ortaqtaspaýy úshin. Sondaı-aq, árbir omartada jınalǵan baldy kúzetetin ózge tuqymdastaryna qaraǵanda bas­tary eresen úlken, tumsyqtary ántek joǵary shanshylǵan kúzetshi aralar bolady. Olar jumysker aralar omartaǵa jınaǵan baldy qańǵybas, jalqaý aralar jep ketpes úshin jýan bastaryn balaýyzdyń tesikterine tyǵyp alyp, kirpik qaqpaı kúzetedi. Aldyndaǵy asyn jándik ekesh jándik te ózgeden qyzǵanady eken-aý. Ortareseılik aralarmen qatar, Karpat aralary degen tuqym bar. Olar ózge týystaryna qaraǵanda, taza sur reńdi bolyp keledi. Dene mólsheri orta­reseılik aralardan sál kishileý. Degenmen, kavkazdyq týystarymen salystyrǵanda, aıtarlyqtaı úlken. Bul aralar jýas, tynysh, qysqa tózimdilikteri ortasha. Al, qıyrshyǵystyq aralar sur reńdi. Bular da karpattyqtar sııaqty momaqan. Aralardyń negizgi tamaqtaný kózi gúl shyryny. Olar ózderi­niń jemin taýyp, qysqy azyq qorlaryn jatpaı-turmaı ázir­leıdi. Shyryn balǵa, bal tozań­daryna aınaldyrady. Jáne ol ónimderi uzaq ýaqyt saqtaýǵa bolatyn, ara aǵzasymen óńdelgen, dámdi de paıdaly shyrynǵa aınalyp shyǵa keledi. Tájirıbeli omartashylar bal aralaryn qosym­sha qant shárbatymen meg­zil-mezgil azyqtandyryp otyrady. Áıtpese, byltyrǵydaı qýańshylyq jyldary dalanyń reńi kelmeı, báısheshekter tym erte solyp qalǵanda, qarny ashqan aralardyń jaıly jer izdep, aýa kóshetinderi de kezdesedi. Onyń barlyǵy joqshylyqtan. Kádimgi «Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar» demekshi, jaz jaıly, tóńirektiń bári jaıqalǵan bal tatıtyn ósimdik bolsa, ara da ósip-óngen, tuqym jaıǵan, qalyptasqan, qanatyn qaqqan ortasyn tastap, betaldy kete bermeıdi. Sergeı Mıtrofanovıch: Ara­lar mazasyzdana bastady, sál ári­rek otyraıyq, dedi. Alǵashynda uqpadym. Sary shal túksıgen qabaǵynyń astynan shúńirek kóz­derin qadap, taza aýany byl­ǵap otyrǵan temekimdi nusqady. О́zi­mizdiń etimiz ólip ketken. Biz­­diń tanaý temekiniń ıisin sezýden qalǵaly qashan. Al, ara anyq sezedi eken. Sezgeni bylaı tursyn, tabıǵattyń tunyǵyn laı­laǵan, aýany jaǵymsyz ıispen bylǵaǵandy jaqtyrmaıtyny anyq. Sodan soń ashý shaqyryp, aınala ushyp, dolyryp eskertedi. Eskertkenin uqpasańyz, sansyz naızasyn samsatyp, tap bermek. Jýrnalıske de jan kerek, túksıgen sary shaldyń sońynan erip, qaıyńdy orman­nyń seldirleý tusyna, jelkemdeý baǵytqa baryp otyr­dyq. «Sabaqty ıne sátimen» degendeı, tosyn taqyrypty taǵy da qaýzadyq. Bal aralary týraly bas­taýysh bilimimdi jetildirip alǵan­nan keıin, eki qolǵa bir kúrek taba almaı kásip izdep júrgen aǵaıyndarǵa septigi tısin degen nıetpen kiris-shyǵys tabys mólsheri týraly sýyrtpaqtap, áńgi­me sabaqtadym. Japan dalada jaz boıy jalǵyz kún keship, ishi pysty ma eken, sary shal qamshy saldyrmady. Omarta ustaýdyń onshalyqty kóp shyǵyny joq. Buryn paıda­lanǵan omartalar qazir 1,5-2 myń teńgeniń kóleminde satylady. Eger beseýin bir-aq satyp alsańyz 10 myń teńgeńiz shyǵyn. Bes otbasynyń arasyn satyp alý árqaısy 11 myń teńgeden, ıaǵnı 55 myń teńgege túsedi. Basqa qural-jabdyqtarǵa taǵy da 15 myń teńge jumsadyńyz delik. Al, tabys bylaısha: aranyń baly qazir 1 kılosy eki myń teńge turady. Árbir otbasynan bir maýsymda 30 kılodan bal alýǵa bolady. Otyz kılony lıtrge aınaldyrsańyz, shamamen 20 lıtr. Sonda ár omarta 60 myń teńge tabys beredi. Al, sizde beseýi bar. Iаǵnı qarapaıym dolbarmen alǵanda 300 myń teńge. Al, bos jatqan qazaq dalasynyń kez  kelgen óńirinde bes emes, tózimińiz jetse, yntyzarlyǵyńyz aýyp tursa, onyn áıtpese, jıyrmasyn ustasańyz qolyńyzdan qaǵyp jatqan kim bar. Baldan basqa balaýyz, ara jemin, gúl tozańyn, aranyń ýyn da satýǵa bolady. Sergeı Mıtrofanovıch sanaly ǵumyryn Aıyrtaý aýdanynda ótkizgen. Sońǵy biraz jyl Saýmalkól selosynda turypty. Odan soń, Astanadaǵy balasynyń qolyna kóshken. О́ziniń aıtýyna qaraǵanda, jaz aılarynda qalada turý, erkin dalada emin-erkin turyp ósken adam úshin tozaq. Sondyqtan da ý-shýdan, shań-tozańnan aýlaqta, qujynaǵan bal aralarymen syrlasyp, kún keshedi. On, álde on bes jyl buryn ókpe aýrýymen aýyrǵany bar. Dertinen aıyqpaqqa jol izdegen. Sol sátte aqyl berýshiler tabylyp, balmen emdelseń qulan-taza aıyǵyp shyǵasyń degen. Áýelde satyp alyp kórdi, biraq, óziń baqqanǵa jetpeıdi eken. Sodan beri bal arasyn ustaıdy. «Meniń tirshiligimdi uzartyp tur­ǵan osy bal arasy» deıdi ol. Áıt­pese baıaǵyda ólip qalar edim. Baldyń emdik qýaty óz aldyna. Taza aýa, jasyl jaılaý, júıkeniń tynyshtyǵy, bári aınalyp kelgende, bir rahat, ǵajap dúnıe. Jumyr jerdiń betinde jumaq bar bolatyn bolsa, ol osy omartanyń tabany tıgen jer. Omarta ustaǵandy «shybyn baǵyp júr» dep mazaq qylatyn bizdiń el sary shaldyń shyn syryn túsiner me eken?  Baıqal BAIÁDILOV Aqmola oblysy