Bekbaýly ata

Búginde áýlıe-ánbıelerge qatysty áralýan pikirler aıtylyp júr. Bireýler ata-baba arýaǵy nemese kóripkel-emshiler týraly sóz qozǵalsa, «Allaǵa serik qosý» dep at-tonyn ala qashady. Al, bizdiń babalardan jetken dástúrli dinimizde ata-baba arýaǵyn qasterleý, olarǵa zııarat etý – urpaqtyń, esh jerde jazylmaǵanmen, mansuqtaýǵa jatpaıtyn mindeti sanalady jáne ol Allaǵa serik qosý emes, esi túzý múmin Allanyń jalǵyz ekendigine, onyń qudireti sheksizdigine, eshkimniń ony qaıtalaı almaıtyndyǵyna jáne ol sııaqty eshkimniń sheksiz múmkindikke ıe emestigine bek senedi. Keshege deıin qaımaǵy buzylmaı kelgen túsinigimizde, «Áýlıe – Allanyń jerdegi dosy, Jaratqannyń aıryqsha yqylasyna ıe bolǵan pende», ıaǵnı «áýlıege túnep, Alladan tileý kerek». Arýaqty adamdar men o dúnıelik áýlıelerdi Jaratýshy dep emes, Jaratýshynyń erekshe nazaryna ilingen jaratylýshysy retinde qasterleýdiń esh sókettigi joq. Arýaqqa qarsy topyraq shashýshylar osy aradan bura tartyp, halyqty adastyrý úshin «búırekten sıraq shyǵaryp» alǵan. Arýaq bolmasa, áýlıe joq bolsa, el arasynda baǵzydaǵy babalardyń, arýaqty atalardyń, analardyń ózderi ólse de tańǵajaıyp is-áreketteri ańyzdaı esip, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp kele jatqanyn ne deımiz? О́tkendi aıtpaǵannyń ózinde, búgingi kúnniń ıininde keremet qasıetterge ıe pendeler jaıly kópshiligimiz estip-kórip júrmiz, tipti, kýá bolyp ta jatqandar da joq emes. Qazaqtyń dalasy aıtýly arýaqty ul-qyzdarǵa meken bolǵan kıeli dala. Qoja Ahmet Iаsaýı bastaǵan dúrlerge máńgilik meken bolǵan elimizdiń ońtústik óńiri, Máshhúr Júsip syndy arýaqty er jatqan Baıanaýyl óńiri, 362 áýlıeli Mańǵystaý – osy sózimizdiń dáleli. Adaıdyń piri atanǵan Beket ata, Bekbaýly ata, Myńkisi ata, Qydyr kórgen úsh Nazar, Masat ata, Shopan ata, Shaqpaq ata, Qaraman ata, Sısem ata, qoja Espambet, Turysh, Sısenbaı, Kósherbaı ahýndar, Amanturly, Kórkembaı, Búrkit, ákeli-balaly Asaý men Baraq atalar, Dıhanııaz, Dáýletbaı sopy, Áýetalyq, Sultan-úpi, Aıdar jáne Berdi ıshandar, aǵaıyndy Nesibek pen Nur – san ǵasyrlar, san jyldar boıy urpaqtyń senimine selkeý túsirmeı, kóńiline esh kúmán uıalatpaı súıenip kelgen, Kekilbaevsha kómkersek, «taryqqanda jebep, zaryqqanda demep» kelgen áýlıeleri. Qulsary mańyndaǵy Aqmeshitte ómirge kelip, Mańǵystaýdaǵy Oǵylandy taýǵa jerlengen Pir Beket atany tek Mańǵystaý, Atyraý óńirleri ǵana emes, barsha jurt­shylyq ystyq yqylaspen qasterleıdi, esimin aýyzǵa asqan senimmen alyp, qurmet tutady. Shúkir deýimiz kerek, Beket ataǵa arnalǵan as-sadaqalar elimizdiń batys, ońtústik, soltústik óńirlerinde berilip, birneshe kitaptar jaryq kórdi. Biraq, Beket atanyń zamandasy, dosy, qasıetin Beket atanyń ózi joǵary baǵalaǵan emshi, kóripkel, synyqshy Bekbaýly ata týraly áli jetkilikti aıtylyp júrgen joq. Buǵan birinshi sebep kóziniń tirisinde maqtaý-madaqtaýdan boıyn aýlaq salyp, ataq-dańqynyń jalpaq jurtqa jarııa bol­ýyn qalamaǵan, elden asyp kıinbeı, kózge jarqyrap kóp túspeı, ózin óte qarapaıym ustaǵan minezi, naqtyraq aıtsaq, adamı qasıeti, kisilik kishiligi bolsa, ekinshi sebep – «ıman, din, namaz, molda, áýlıe» syndy ádemi uǵymdarymyzdy syrtqa shyǵarmaı, júrektiń tereń túkpirinde saqtaǵan keshegi kezderdiń salqyny bolsa kerek. Bekbaýly Monshauly týraly jazbasha derekter saqtalmaǵan, tek kópti kórgen kónekóz qarttardyń, Mańǵystaýǵa belgili A.Meńdalıev syndy shejireshilerdiń aıtýynsha, ol 1750-1756 jyldary Syr boıynda ómirge kelgen dep shamalanady. Halyq arasynda jaýgershilik zamanda ákeli-balalylar arasynda aıtylǵan «Ákesi basqa, attan tús!» degen maǵynaly da qaıǵyly tirkes saqtalǵan. Osy tirkestiń avtory – Qojageldi batyr Bekbaýly atanyń aǵasy, ıaǵnı Bekbaýlynyń ákesi Monshanyń inisi. Túrikmenderdiń oıda-joqta jasaǵan shapqynshylyǵynan aýyl-aımaǵyn qutqarmaq bolyp ábigerlengen Qojageldi atyna jolda turǵan inisin kórip, tastap ketýge qımaı, atyna mingesken balasyna «Ákesi basqa, attan tús!» degen eken. Batyrdyń «ózim aman bolsam, áıel de, bala da tabylady, áke-sheshem joq, endi maǵan týys tabyla ma?!» degen oıy qysyltaıań kezde naqty sheshim bolǵan. Attan sekirip túsken balasy, antalaǵan jaýdyń qolynan mert bolady. Mańǵystaýǵa kelgen soń syrqattanyp qalǵan Monshany emdegen qaraqalpaq emshi Monshanyń áıeliniń aıaǵy aýyr ekendigin, tapqan ulynyń tegin adam bolmaıtyndyǵyn aıtyp, bata berip ketedi. Kóp uzamaı ómirge kelgen Bekbaýlyǵa arýaq 7 jasynan bastap qonady, shaı iship otyryp bálensheniń aıaǵy aýyryp qaldy, túgensheniń qoly synyp qaldy dep júgire jónelip, birazdan soń sol synyqtardy salyp oralatyn bolǵan. Eseıe kele Hıýadaǵy Shıkábir ustazdan bilim alǵan Bekbaýly ata din men jyn oqýyn qatar meńgergendigimen erekshelenedi. Beket atamen ázil-qaljyńy jarasyp qatar júrgen, keıbir jerlerde ózara arýaq salystyryp ta kórgen, bir-birin óte joǵary baǵalaǵan Beket pen Bekbaýlynyń birin jurt Mańǵystaýdyń jer ereksheligine oraı, «oıdyń qarlyǵashy» dese, ekinshisin «qyrdyń qarlyǵashy» dep teń qurmet tutqan eken. 2006 jyly atanyń 250 jyldyq mereıtoıyna oraı «Úsh qııan» baspasynan Á.Qonarbaevtyń qurastyrýymen «Bekbaýly ata» kitaby basylyp shyqty. Shaǵyn kitap ishinde ata týraly ańyz-derekter, Beket atamen dostyǵy, Bek­baý­ly atanyń emshiligi, kóripkeldigi, synyq­shylyǵy, ańshylyǵy, qusbegilik óneri, zergerligi týraly aıtylyp, atanyń meshiti men urpaqtary týraly baıandalady. Árıne, bul kitap atanyń ómirin, qasıet-qabiletin tolyq ashyp kórsete aldy deı almaımyz, biraq ony alǵashqy bastama retinde, bekbaýlytanýǵa jol ashqan izashar retinde qabyldap, bul taqyryptyń odan ári zerttele túskeni jón der edik. El arasynda Bekbaýly ata týraly ańyz­dar, áńgimeler joq emes. Synyqty aldyn ala sezip, tipti, alystan nıet etý arqyly-aq salyp jiberip otyratyn, aýrý túrlerin qazaq dalasynda ósetin ártúrli shóptermen, mal múshelerimen emdeıtin Bekbaýly ataǵa birde moıny bir jaǵyna qaraı qısaıyp ketken áıel adamdy alyp keledi. Dál mal tóldep, qora basy abyr-sabyr bolyp jatqan kóktemniń ádemi kezi bolsa kerek. Qozysyn almaı, óz tólinen ózi bezip álekke salǵan saýlyqtarǵa arnap jerden shaǵyn shuńqyr qazyp, ıisi sińip, ábden baýyr basqansha qozysymen ekeýin ońasha tastaıtyn ádet bar. Osy sharýa qamymen júrgen atanyń mańyna moıyny qısaıǵan áıeldi ákelgeni sol eken, Bekbaýly ata «Myna shuńqyrǵa salyp, moınyna deıin kómińder» depti. Jigitter atanyń aıtqanyn oryndap, áıeldi moınyna deıin kómip tastaıdy. Kúregin qolyna alyp shuńqyr mańynda kúıbeńdep biraz júrgen ata áıeldiń moıny qısaıǵan jaǵynan urmaq bolyp ońtaılana oqystan qatty umtylady. «Urady eken» dep qoryqqan kelinshek nesheme ýaqyttan beri bura almaı júrgen moınyn tartyp, jalt burylǵan eken. Osylaısha, moıny ornyna túsip, aýylyna máz-meıram attanyp ketedi. Taǵy birde dáýletti atanyń baı-baǵlan urpaqtary babalar rýhyna arnap as berip, alaman ótkizedi. Osy at jarysta baıdyń jalǵyz uly mingen at indegeshke tuıaǵy kirip omaqasa qulap, mertikken shabandoz jigit ornynan tura almaı qalady. Qaýmalap úıge kóterip ákelip, osy qalaı degen emshi, synyqshylardyń birazyna kórsetedi, bel omyrtqasy, segizkózi kúırep qalǵan jigit saýyǵyp kete almaıdy. Birneshe qabat mamyq tósektiń ústinde jatsa da, dertke shydamaı yńyrsyp, aıqaılaǵan, jylaǵan jigittiń daýysyn estýden jany aýyrǵan ákesi óz ordasyn alysqa tiktiredi. Jalǵyz uldyń qasiretine shydamaǵan ákesi «Bir emdese, Bekbaýly emder» degen oımen Bekbaýlynyń aýylyna habarshylar jiberedi. «Baıekem shaqyryp jatyr» dep at oınata kelgen ekeýdi attan túsirip, qoı soıyp tastaıdy. «Mal soıdyryp, shalqaıyp qonaq bolyp jatatyn ýaqyt joq» dep bastyrmalatqan habarshylar amalsyz kónedi. Olar shydamsyzdana úıge kirip-shyqqanmen, Bekbaýly asyǵatyn emes, uzyn istik temir jasap, bir jaǵyn saýsaqqa kıetin shyǵyrshyq etip jonyp, qyzdyryp otyryp alady. Bir kezde «kettik» dep, baıdyń aýylyn betke alady. Keledi de, jigitti oń jaqqa jatqyzyp, túndikti ashtyryp, ortaǵa ot jaqtyrady da temirdi qyzdyryp taǵy da asyqpaı otyra beredi. «Apyr-aı, myna emshi ne istep jatyr, emdeı me, joq pa?» dep degbiri ketip, jabyqtan syǵalap mazasy ketken aýyl jigitterine bir jótkirinip belgi berip bezdirip jiberedi de, yńyrsyp jatqan jigitke otpen qyp-qyzyl bolǵan kózimen alara qarap qoıyp uzaq otyrady. Qansha ýaqyt otyrǵany belgisiz, bir mezgil­de otqa qyzdyrylyp, qyp-qyzyl bolǵan istik temirdi jigitke qaraı ala júgiredi. «Temirdi deneme tyǵyp alady eken» dep qatty qorqyp, bajyldaǵan jigit oıbaıyn salyp úıden júgirip shyǵyp, aýyl syrtyna qasha jóneledi. Osylaısha Bekbaýly ata múmkindiginshe qan shyǵarmaı, kesip-tespeı emdeýge tyrysady eken. Joǵaryda aıtylǵan kitap ishinde Bekbaýly atanyń keremet qasıeti, emshiligi, jyn qaıtarýy haqynda azdy-kópti mysaldar keltirilgen. Arýaq eskirmeıdi, qalasa óz keremetterin kez kelgen sátte kórsete alady. Keshegi ótken qońyr kúzde ata urpaqtary jıylyp, Bekbaýly ata jerlengen Ulanaq qorymyna baryp sadaqa berdi. Eki myńǵa tarta adam jıylǵan sadaqada jas shamasy 70-ke taıap qalǵan áje shaıǵa kire almasa kerek. Shaı ishe almasa da sabyr saqtap, túndelete aýylǵa kelgen áje tań namazyn oqý úshin turyp, jýynyp jatsa, aıaǵyn jýatyn tabaǵyna tyrs etip 50 teńge túsedi. Jeńil kóılekpen jýynatyn bólmede turǵan áje «Bul qaıdan tústi» dep jan-jaǵyna qarap, aıran-asyr bolyp turǵanda ǵaıyptan-taıyp tabaǵyna tyrs etip on teńgelik tıyn túsedi. «Sabyr túbi – sary altyn» degen osy bolsa kerek. Bekbaýly atanyń uldan, qyzdan taraǵan urpaqtary arasynda emshilik qasıet daryǵan ul-qyzdar bar jáne olardyń barlyǵy da halyqqa keńinen tanymal. Qalamqas, Amangúl, Ámirhan emshiler men Daǵystan synyqshy – etken emi qabyl emshiler. Ata arýaǵyna qyzmet etýdi urpaqtyń ımanı boryshy sanaıtyn urpaqtarynyń bastamasymen sońǵy jyldary Bekbaýly atanyń basy jańartylyp-jańǵyrtyla bastady. Túneýhana, qorshaý salyndy, bıyl júzdegen túp aǵash túrleri otyrǵyzyldy. Ata rýhy, tiriler bereketi úshin jasalar saýapty ister munymen toqtamaıtyny belgili. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan» Mańǵystaý oblysy